Perdurantyzm
Perdurantyzm to stanowisko w metafizyce i filozofii czasu, zgodnie z którym przedmioty trwające w czasie są rozciągnięte czasowo i składają się z części temporalnych[1][2]. W tym ujęciu rzecz trwa nie dlatego, że jest w całości obecna w każdej chwili swego istnienia, lecz dlatego, że ma różne części temporalne w różnych chwilach[1][2]. Perdurantyzm przeciwstawia się przede wszystkim endurantyzmowi, który zakłada pełną obecność tego samego przedmiotu w kolejnych momentach jego istnienia[1][3].
W sporze o trwanie obiektów w czasie perdurantyzm zalicza się zwykle do ujęć czterowymiarowych. Przedmiot bywa tu opisywany jako rozciągnięta w czasie całość, czasem obrazowo nazywana „czasoprzestrzennym robakiem”, której kolejne fazy stanowią części jednego większego bytu[2][4]. W polskich omówieniach filozofii czasu stanowisko to bywa przedstawiane jako odpowiedź na pytanie, czy rzeczy trwają jako całości obecne w kolejnych chwilach, czy raczej jako układy części czasowych rozciągniętych w czasoprzestrzeni[5].
Charakterystyka
Perdurantysta utrzymuje, że przedmiot istniejący w czasie ma części temporalne analogicznie do tego, jak ma części przestrzenne[2]. Jabłko, człowiek albo planeta nie są więc wyłącznie trójwymiarowymi obiektami „obecnymi teraz”, lecz całościami obejmującymi różne stadia swojego istnienia[1][4].
Taki opis ma wyjaśniać zmianę bez przypisywania jednemu i temu samemu obiektowi sprzecznych własności w tym samym sensie. Katherine Hawley ujmuje zmianę jako posiadanie różnych własności przez różne części temporalne jednego obiektu[4]. Dzięki temu przedmiot może być na jednym etapie prosty, a na innym zgięty, ponieważ te własności przysługują odmiennym częściom temporalnym tej samej całości[2][6].
Odmiany
W obrębie stanowisk czterowymiarowych zwykle odróżnia się klasyczny perdurantyzm od teorii stadiów. W pierwszym ujęciu obiekt trwający jest sumą swoich części temporalnych, w drugim zaś za „aktualny” obiekt uznaje się raczej pojedyncze stadium powiązane odpowiednimi relacjami z innymi stadiami w przeszłości i przyszłości[2][7].
W literaturze spotyka się też węższe i szersze użycie samego terminu. Część autorów używa go szeroko dla czterowymiarowych teorii trwania w ogóle, a część zastrzega go raczej dla ujęcia „robaka czasoprzestrzennego”, wyraźniej odróżnianego od teorii stadiów[1][2][7].
Relacja do teorii czasu
Perdurantyzm często łączy się z eternalizmem, B-teorią czasu i obrazem czterowymiarowej czasoprzestrzeni, ponieważ dobrze współgra z wizją świata jako czasowo rozciągniętej całości[3][2]. W polskiej literaturze filozoficznej zestawia się go zwykle z endurantyzmem jako parę głównych stanowisk w sporze o trwanie obiektów[3][5].
Związek ten nie jest jednak logicznie konieczny. W literaturze podkreśla się, że sam spór o części temporalne nie pokrywa się całkowicie ze sporem między teoriami A i B ani z wyborem jednej ogólnej ontologii czasu[1][2].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 Damiano Costa: Persistence in Time. Internet Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2026-04-19]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Temporal Parts. Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2026-04-19]. (ang.).
- 1 2 3 Jerzy Gołosz. O zasadniczej odmienności czasu i przestrzeni. „Ethos”. 26 (4 (104)), s. 46–64, 2013. DOI: 10.12887/26-2013-4-104-04. (pol.).
- 1 2 3 Katherine Hawley: How Things Persist. Oxford: Oxford University Press, 2004. DOI: 10.1093/acprof:oso/9780199275434.001.0001. ISBN 978-0-19-927543-4. (ang.).
- 1 2 Jerzy Gołosz: Spór o naturę czasu i przestrzeni. Wybrane zagadnienia filozofii czasu i przestrzeni Johna Earmana. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-233-1480-2. (pol.).
- ↑ David K. Lewis: On the Plurality of Worlds. Oxford: Blackwell, 1986. ISBN 0-631-13993-1. (ang.).
- 1 2 Theodore Sider. All the World's a Stage. „Australasian Journal of Philosophy”. 74 (3), s. 433–453, 1996. DOI: 10.1080/00048409612347421. (ang.).