Endurantyzm

Endurantyzm to stanowisko w metafizyce i filozofii czasu, zgodnie z którym przedmioty trwające w czasie są w całości obecne w każdej chwili swego istnienia^[1][2]. W tym ujęciu rzeczy materialne są bytami trójwymiarowymi, a nie sumami części temporalnych rozciągniętych w czasie^[1]. Endurantyzm przeciwstawia się przede wszystkim perdurantyzmowi^[2].

Współczesna dyskusja o trwaniu w czasie zwykle zestawia endurantyzm z perdurantyzmem i teorią stadiów. Pierwsze stanowisko głosi, że ten sam przedmiot jest w pełni obecny zarówno teraz, jak i w innych momentach swego istnienia, drugie ujmuje obiekt jako czterowymiarową całość złożoną z odcinków lub faz czasowych^[1][2].

Endurantyści utrzymują, że jeśli dany przedmiot istnieje w różnych chwilach, to nie dlatego, że w każdej z nich istnieje tylko jego odmienna część czasowa, lecz dlatego, że istnieje ten sam przedmiot jako całość^[1]. Taki opis ma odpowiadać potocznemu przekonaniu, że ta sama osoba, to samo drzewo albo ten sam stół trwają mimo zmian zachodzących w czasie^[1].

W tym sensie endurantyzm odróżnia się od ujęć czterowymiarowych. Perdurantysta opisuje obiekt jako rozciągnięty nie tylko przestrzennie, ale też czasowo, podobnie jak zdarzenie mające wcześniejsze i późniejsze fazy^[2]. Endurantysta zaprzecza natomiast, by zwykłe przedmioty materialne składały się z takich części temporalnych^[2].

Jednym z głównych powodów atrakcyjności endurantyzmu jest to, że wydaje się on dobrze oddawać intuicję ciągłości tożsamości. Jeżeli człowiek był wczoraj niewyspany, a dziś wypoczęty, to według endurantysty nie chodzi o dwie różne fazy czasowe potraktowane jako osobne obiekty, lecz o tę samą osobę mającą różne własności w różnych chwilach^[1].

To stanowisko napotyka jednak klasyczny zarzut związany z tak zwanym problemem tymczasowych własności wewnętrznych (ang. temporary intrinsics). David Lewis argumentował, że jeśli jeden i ten sam obiekt jest w pełni obecny w różnych chwilach, to trudno wyjaśnić, jak może mieć niezgodne ze sobą własności wewnętrzne, na przykład być w jednej chwili prosty, a w innej zgięty, nie tracąc przy tym tożsamości^[3][4]. Zarzut ten stał się jednym z głównych argumentów na rzecz teorii części temporalnych^[2].

Obrońcy endurantyzmu odpowiadają, że zmiana nie wymaga przyjmowania części temporalnych. Jedna z wpływowych odpowiedzi, rozwijana między innymi przez Sally Haslanger, polega na takim opisie własności, w którym czas modyfikuje sposób posiadania danej cechy, a nie samą cechę lub sam przedmiot^[4]. W takim ujęciu ten sam obiekt może na przykład mieć-w-chwili-t1 prostotę, a mieć-w-chwili-t2 zgięcie, bez popadania w prostą sprzeczność^[4].

Inne wersje endurantyzmu próbują bronić tezy, że relacje czasowe lub odpowiednio rozumiane własności indeksowane do chwili wystarczają do wyjaśnienia zmiany^[1]. Spór dotyczy więc nie tego, czy przedmioty się zmieniają, lecz tego, jaka ontologia najlepiej tłumaczy ich trwanie mimo zmiany^[2].

Endurantyzm bywa często łączony z A-teorią czasu, ponieważ łatwo współgra z intuicją uprzywilejowanej teraźniejszości i z przekonaniem, że rzeczy są w pełni obecne „teraz”^[5][1][6]. Często zestawia się go zwłaszcza z prezentyzmem, podczas gdy perdurantyzm częściej łączy się z eternalizmem i obrazem czterowymiarowej czasoprzestrzeni, choć nie jest to zależność logicznie konieczna^[6]. W szerszej debacie o trwaniu w czasie rozróżnia się bowiem sam problem sposobu istnienia obiektów w czasie od sporu między A-teorią i B-teorią czasu^[5][1].

Dlatego współczesna metafizyka traktuje endurantyzm przede wszystkim jako teorię trwania i tożsamości w czasie, a nie jako samodzielne rozstrzygnięcie całej ontologii czasu^[1].