Bezpopowcy

Ruch staroobrzędowców powstał jako reakcja części wiernych i duchowieństwa Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na reformę liturgiczną, podjętą w latach 50. XVII w. przez patriarchę moskiewskiego i całej Rusi Nikona^[1.1]. Głównym założeniem reformy było usunięcie z rosyjskich ksiąg liturgicznych zniekształceń i naleciałości powstałych w toku kilkuwiekowego ręcznego przepisywania tekstów modlitw^[a]. Liturgia Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego miała być, tak jak pierwotnie po chrzcie Rusi, dokładnym tłumaczeniem greckiej^[1.2].

Zmiany w liturgii, chociaż sankcjonowane przez sobory biskupów^[2], wywołały sprzeciw części duchowieństwa i wiernych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w szczególności wiejskich kapłanów parafialnych^[1.2]. Przeciwnicy reform uważali tradycyjne ruskie obrzędy za święte (w myśl koncepcji o szczególnej świętości ziemi rosyjskiej^[3]), nawet, jeśli z czasem zaczęły odbiegać od greckich pierwowzorów. Co więcej, w ich ocenie to greckie prawosławie zostało skażone z powodu udziału hierarchii Patriarchatu Konstantynopolitańskiego w zawarciu unii florenckiej; konsekwentnie zatem to Kościoły tradycji greckiej powinny upodobnić swoją liturgię do obrzędów rosyjskich^[4]. W 1667 sobór moskiewski ogłosił staroobrzędowców heretykami^[5].

Starowiercy nie zdołali wytworzyć własnej hierarchii biskupiej, a to z kolei uniemożliwiło im samodzielne wyświęcanie nowych kapłanów^[6]. Do końca XVII w. sakramenty we wspólnotach starowierskich sprawowali kapłani, którzy przyjęli święcenia przed reformą Nikona i wystąpili z kanonicznego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Duchowni ci jednak wymierali i po kilku dziesięcioleciach od powstania ruchu staroobrzędowego zabrakło kapłanów^[7]. W tej sytuacji część starowierców zliberalizowała swoje wymagania wobec kandydatów na duchownych swojego wyznania, zgadzając się przyjmować osoby wyświęcone w kanonicznej Cerkwi po reformie Nikona – tak powstał nurt popowców. Druga zaś grupa uznała, że prawdziwe kapłaństwo przestało istnieć i odtąd jedynie Jezus Chrystus jest mistycznym przewodnikiem prawdziwych chrześcijan. Nurt ten określany jest jako bezpopowcy^[7]. Za moment jego powstania umownie przyjmuje się rok 1694, w którym w Nowogrodzie odbył się sobór staroobrzędowy. Jego uczestnicy odrzucili instytucję kapłaństwa. Bezpopowcy zyskiwali zwolenników przede wszystkim na północy Rosji^[8]. Z czasem ich wspólnoty pojawiły się także na Powołżu, w Petersburgu i Moskwie, a także na Uralu i Syberii Zachodniej^[8].

Mimo ogłoszenia Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego narzędziem szatana przez cały XVIII w. bezpopowcy podejmowali próby odzyskania hierarchii cerkiewnej. W 1730 M. Wiszczatin z Pustelni Wygowskiej udał się razem z popowcami do Palestyny, by poszukiwać tam prawdziwych kapłanów^[8]. Bezpopowcy wspólnoty pomorskiej pozostawali w bliskich i przychylnych stosunkach z popowcami^[8]. W 1765 przedstawiciele obydwu grup rozważali w Moskwie wybór kandydata na wspólnego biskupa. Jego symbolicznej chirotonii planowano dokonać, kładąc na jego głowie rękę z nierozłożonych relikwii świętego metropolity moskiewskiego Jonasza lub innego świętego biskupa działającego przed reformą Nikona^[8].

Decydujący wpływ na ukształtowanie się nauki bezpopowców mieli mnisi Monasteru Sołowieckiego: Ignacy, Herman, Gennadiusz i Korneliusz. Opuścili oni macierzysty klasztor (znaczący ośrodek staroobrzędowy) i wędrowali po północnej Rosji, nauczając miejscową ludność. Ostatni z wymienionych założył w 1695 razem z Daniiłem Wikulinem i Andriejem Dienisowem Pustelnię Wygowską – bezpopowski ośrodek życia monastycznego^[8]. Z czasem rozwinął się on w zespół męskich i żeńskich monasterów i skitów, przy których funkcjonowały także wspólnoty osób świeckich. Przyczyniły się one w dużej mierze do zagospodarowania obszarów Pomorza, ich mieszkańcy zajmowali się nadto łowiectwem, rybołówstwem oraz utrzymywali ożywione kontakty handlowe z Moskwą i Petersburgiem^[9]. Mnisi z Pustelni Wygowskiej prowadzili również szeroką działalność literacką i teologiczną. Dienisow opracował w 1772 roku część dzieła „Pomorskije otwiety” (Pomorskie odpowiedzi), zawierającą oficjalną doktrynę bezpopowców. Jego brat Siemion (1682–1744) jest autorem żywota obrońców starej wiary, a Iwan Filippow (1655–1744) – historii klasztorów nad Wygiem. Monaster prowadził również szkoły, kształcące nastawników, psalmistów i ikonografów^[8].

Pustelnia Wygowska została zlikwidowana w czasie kampanii represji wobec staroobrzędowców za panowania Mikołaja I^[10].

Autorytet Pustelni Wygowskiej wśród bezpopowców nie zapobiegł dalszym podziałom tego ruchu. W ostatniej dekadzie XVII w. swoją działalność rozpoczął Fieodosij Wasiljew, który dał początek nurtowi fiedosiejewców. Jego zwolennicy żyli przede wszystkim na ziemi nowogrodzkiej i pskowskiej^[8]. W XVIII w. mnich Filip dał początek nurtowi filiponów^[8]. Obok wymienionych, najbardziej liczebnych grup, powstał szereg mniejszych^[8].

Kary za przynależność do wspólnot staroobrzędowych zniosła caryca Katarzyna II^[11.1].

O ile Aleksander I prowadził wobec bezpopowców (i wszystkich staroobrzędowców) politykę względnej tolerancji^[10.1], jego następca Mikołaj I uznał ich za niebezpiecznych dla państwa i poddał represjom^[8]. Pod ich wpływem część z nich zgodziła się przejść do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego z prawem zachowania tradycyjnych obrzędów (jednowiercy)^[11.1]. W XIX w. doszło do dalszych podziałów wśród bezpopowców^[8].

Od 1883 wszyscy rosyjscy staroobrzędowcy mogli wykonywać dowolne zawody (w tym pracować w administracji kraju) i wznosić świątynie. Nadal zabraniano im jednak działalności ukierunkowanej na pozyskanie nowych wyznawców^[10.2].

Ostatnie ograniczenia nakładane na bezpopowców zostały wycofane na mocy ukazu cara Mikołaja II. Wówczas w Imperium Rosyjskim żyło od 10 do nawet 25 mln staroobrzędowców, z czego bezpopowcy stanowili większość^[10.3]. Ukaz tolerancyjny umożliwił bezpopowcom organizację wszechrosyjskich lub regionalnych soborów, w czasie których poszczególne wspólnoty omawiały perspektywy swojego rozwoju, w tym m.in. kwestię organizacji bezpopowskiego szkolnictwa^[8].

Bezpopowcy na ogół negatywnie przyjęli rewolucję październikową. W ZSRR tradycyjne skupiska staroobrzędowe uległy zniszczeniu w okresie kolektywizacji^[10.4]. Życie religijne wspólnot bezpopowskich zeszło do podziemia lub zamarło całkowicie. Częściowe wznowienie działalności poszczególnych gmin było możliwe dopiero po II wojnie światowej^[8]. W II poł. XX wieku wspólnoty staroobrzędowe ponownie mogły organizować sobory^[8].

Według danych z XXI w. w Rosji żyją przedstawiciele następujących grup bezpopowców: pomorcy (800 tys.), czasowiennyje (300 tys.), spasowcy (40 tys.), fiedosiejewcy (10 tys.), filiponi (250-300 osób), strannicy i niechrzczeńcy (liczba nieustalona)^[12].

Nabożeństwa bezpopowców są zmodyfikowaną wersją prawosławnych nabożeństw cyklu dobowego. Wyróżnia się następujące nabożeństwa: wieczernię, powieczerze, nabożeństwo o północy, jutrznię z nabożeństwami pierwszej, trzeciej, szóstej i dziewiątej godziny kanonicznej oraz obiednię. Z tekstów liturgicznych usuwa się fragmenty, które powinien wygłaszać kapłan. Ektenie zastępuje wygłaszanie formuły Gospodi, pomiłuj (odpowiednio 3 razy zamiast małej ektenii, 12 zamiast ektenii pokoju i ektenii błagalnej, 40 zamiast ektenii usilnego błagania)^[8].

Świątynie bezpopowców (molenny) z powodu braku kapłanów nie mają wyodrębnionego prezbiterium. Ikonostas nie oddziela nawy od pomieszczenia ołtarzowego, lecz ustawiony jest pod ścianą wschodnią budynku^[8].

Nurt ten związany był z Pustelnią Wygowską, z czasem rozszerzył się z rosyjskiego Pomorza także w inne części kraju. Pomorcy odrzucili całkowicie małżeństwo, nakazując swoim wyznawcom życie w celibacie. Dopiero w 1798 dopuścili możliwość zakładania rodzin i współżycia płciowego^[8]. Do 1739 stanowczo sprzeciwiali się również tradycyjnej modlitwie za rządzących. Swoich wyznawców zobowiązywali do gotowości na każde poświęcenie w imię wiary, w tym na rytualne samospalenia^[11.2].

Współcześnie (pocz. XXI w.) pomorcy prowadzą w Rosji ok. 200 gmin. Są obecni również w krajach bałtyckich (najwięcej parafii, 66, na Łotwie), Polsce, Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, Kirgistanie, Mołdawii. Niewielkie grupy, nieposiadające odrębnych molenn, odnotowywane są w Rumunii, Finlandii, Niemczech, Szwecji, Francji, Argentynie i Brazylii^[8].

Wspólnota ta zaczęła rozwijać się niezależnie od pomorców w końcu XVII w. głównie na ziemi pskowsko-nowogrodzkiej. Za jej twórcę uważa się Fiedosieja Wasiljewa, zaś za moment ukształtowania się – sobory nowogrodzkie z 1694 i 1696, które kategorycznie odrzuciły możliwość uznawania za ważne święceń kapłańskich udzielanych według zreformowanego rytu^[8]. Fiedosiejewcy odrzucali małżeństwo, jednak nie żądali od par przystępujących do wspólnot wcześniejszego rozwodu. Uważali również żywność wytwarzaną poza własną wspólnotą za nieczystą i przed jej spożyciem dokonywali jej oczyszczenia poprzez modlitwę z pokłonami^[8]. Początkowo fiedosiejewcy i pomorcy prowadzili rozmowy na rzecz połączenia się w jedną wspólnotę, jednak w 1706 zostały one ostatecznie zerwane^[8]. Znane są jedynie przykłady korespondencji i współpracy obydwu grup, również z XVIII w., jednak do pełnego zjednoczenia nie doszło^[8].

Na skutek prześladowań ze strony rządu carskiego cześć fiedosiejewców opuściła Rosję, przenosząc się do Prus Wschodnich i Polski, gdzie przez miejscowa ludność zostali nazwani filiponami^[7].

W Rosji głównym ośrodkiem ich działalności był założony w 1771 roku przez bogatego kupca Iliję Kowylina (zm. 1809) cmentarz Przemienienia Pańskiego w Moskwie. W obrębie cmentarza działały także instytucje dobroczynne, monaster i cerkwie. Kompleks ten został skonfiskowany ukazem carskim dnia 21 sierpnia 1853 i zwrócony dopiero po wydaniu ukazu tolerancyjnego w 1905^[10.6]. W latach 1849–1867 znaczny autorytet wśród fiedosiejewców miał również monaster we wsi Eckertsdorf w Prusach Wschodnich^[11.3].

Po okresie niemal całkowitego zniszczenia w okresie radzieckim głównym ośrodkiem fiedosiejewców jest molenna w Moskwie z działającą przy niej szkołą niedzielną^[8].

Nurt filiponów (filipowców, staropomorców) powstał w 1729, gdy mnich Filip z Pustelni Wygowskiej odrzucił decyzję wspólnoty o uwzględnianiu we wspólnych modlitwach wspomnienia panującego cara. Filip ze swoimi zwolennikami opuścił klasztor i założył własną wspólnotę. Przetrwała ona do 1742, gdy jej członkowie, nie chcąc wpuścić na teren monasteru carskiej inspekcji, dokonali samospalenia, niszcząc także zamieszkiwane dotąd budynki^[11.4]. Filiponi odrzucali możliwość współżycia małżeńskiego, nakazując byłym małżonkom traktować siebie jak rodzeństwo^[11.4].

Mimo zniszczenia głównego centrum filiponów w krótkim czasie po jego utworzeniu, wspólnoty głoszące naukę mnicha Filipa przetrwały w Rosji, chociaż w XIX i XX w. były już mało liczebne^[8]. W XXI w. niewielkie grupy filipowców odnotowano w Odessie, Kargopolu, w obwodach niżnonowogrodzkim, kirowskim oraz na Syberii^[8].

Nurt stranników powstał w XVIII w. jako reakcja na względnie tolerancyjną politykę Katarzyny II wobec staroobrzędowców. Zdaniem części bezpopowców uregulowanie swojej sytuacji w państwie oznaczałoby wyrzeczenie się prawdziwej wiary^[8]. Nauczanie stranników sformułowane przez mnicha Eutymiusza nakazywało zatem niszczenie dokumentów tożsamości i rezygnację z zamieszkiwania w stałym miejscu na rzecz ciągłej wędrówki, traktowanej jako ucieczka przed szatanem^[8]. Obecność stranników w XXI w. odnotowano w Permie, w obwodach saratowskim i archangielskim^[8].

Do najbardziej radykalnych odłamów bezpopowców należała nietowszczyna (od ros. нет – "nie"), odrzucająca sakramenty jako bezcelowe i przeciwstawiająca się wszelkim nabożeństwom. Jej zwolennicy głosili, że wskutek reform Nikona łaska odeszła do nieba; uważali, że zbawienie jest możliwe, ale jego sposób dokonania jest znany tylko Zbawicielowi (cs. Spas). Stąd alternatywne określanie tej grupy jako spasowców^[8]. Nietowszczyzna funkcjonowała od XVIII w.^[8]. W XXI w. gminy spasowskie działają na Powołżu oraz w Czerepowcu^[8].

• Na początku XIX w. na czele odrębnej wspólnoty bezpopowskiej stanął Wasilij Stiepanow, dając początek wspólnocie pastuchów. Głosił on konieczność rezygnacji z paszportów, potępiał samobójstwa rytualne, zabraniał zawierania związków małżeńskich i posługiwania się pieniędzmi^[8].
• A. Aaronow, dawny filipon, w latach 60. XVIII w. porzucił dotychczasową wspólnotę i zaczął głosić dopuszczalność małżeństw, potępiał natomiast publiczne deklarowanie wyznania staroobrzędowego na potrzeby spisów państwowych. Jego zwolenników określono mianem aaronowców^[8].
• Z fiedosiejewców wyodrębniła się w końcu lat 70. XVIII w. grupa babuszkińców, których przywódca Jepifanij Łaktionow wprowadził śpiew wierszy duchownych napisanych przez swoich zwolenników w miejsce tradycyjnych tekstów nabożeństw, umożliwił przystępowanie do chrztu bez wcześniejszego postu i nie traktował lektury psalmów i kanonów jako obowiązku^[8].
• W pierwszej ćwierci XVIII w. powstała wspólnota samochrzczeńców, głoszących, iż prawdziwym chrześcijaninem zostaje się w momencie samodzielnego nałożenia krzyża i wypowiedzenia odpowiednich formuł; grupa ta podkreślała, że do zbawienia wystarczy wiara w nauczania bezpopowców, nie jest zaś potrzebna żadna widzialna forma kultu^[8].
• W XVIII w. powstała grupa czasowiennych (od czasowni, kaplic, w których się modlili). Twierdzą oni, że zanik kapłaństwa na ziemi, jaki zaistniał w wyniku reform Nikona, jest sytuacją czasową; odprawianie nabożeństw bez kapłanów traktowali jako rozwiązanie, z którego będzie można w przyszłości zrezygnować, stąd sprzeciwiali się klasyfikowaniu siebie jako bezpopowców^[8].
• W XIX w. uformowała się grupa melchizedekowców. Ich nauczanie zakładało, że prawdziwi kapłani zniknęli po wprowadzeniu reform Nikona, jednak przyjmowanie sakramentów świętych nadal jest niezbędnym warunkiem zbawienia. W czasie swoich nabożeństw ustawiali chleb i wino przed ikonami, modlili się (w dowolny sposób), a następnie spożywali je jako komunię świętą^[8].
• Na początku XX w. zaczęła swoją działalność grupa titowców, których pierwszym przywódcą był Tit Tarasowicz. Ich nauczanie pokrywało się z tym, które głosili strannicy^[8].