Kanon Biblii

Kanon (gr. κανών – „reguła postępowania”) – zbiór lub spis ksiąg uznanych za autentyczne i natchnione Pismo Święte (Biblię). Ustalenie kanonu jest ściśle związane z uznaniem Biblii i jej poszczególnych części za dzieło powstałe z inspiracji Boga.

Kościół katolicki dogmatyczne orzeczenie na temat kanonu przyjął na Soborze trydenckim 8 kwietnia 1546 roku. W katolicyzmie i prawosławiu oprócz ksiąg uznawanych za natchnione w judaizmie do kanonu w zakresie Starego Testamentu dołączono również niektóre księgi wchodzące w skład Septuaginty. Natomiast protestantyzm w Starym Testamencie za natchnione uznaje jedynie 39 ksiąg Biblii hebrajskiej (24 lub 22 według podziału żydowskiego) zaakceptowanych przez judaizm.

Kanon Pisma Świętego w tradycjach izraelickich

Samarytanizm

Samarytańska tradycja biblijna

Zwój Abiszy, najstarszy zwój wśród Samarytan w Nablusie.

Relacja Pięcioksięgu samarytańskiego do tekstu masoreckiego jest wciąż sporna. Niektóre różnice są drobne, jak np. wiek poszczególnych osób wspomnianych w genealogii, podczas gdy inne są zasadnicze, jak np. przykazanie monogamii, które pojawia się tylko w wersji samarytańskiej. Co ważniejsze, tekst samarytański odbiega również od masoreckiego, stwierdzając, że Mojżesz otrzymał Dziesięć Przykazań na górze Gerizim — nie na górze Synaj — oraz że to na górze Gerizim należy składać ofiary Bogu — nie w Jerozolimie. Niemniej jednak uczeni konsultują wersję samarytańską, próbując ustalić znaczenie tekstu oryginalnego Pięcioksięgu, a także prześledzić rozwój rodzin tekstów. Niektóre zwoje spośród Zwojów znad Morza Martwego zostały zidentyfikowane jako typ tekstu proto-samarytańskiego Pięcioksięgu[1].

Samarytanie uważają Torę za natchnione Pismo Święte, ale nie akceptują żadnych innych części Biblii — stanowisko to prawdopodobnie podzielali również saduceusze[2]. Nie rozszerzyli oni swojego kanonu poprzez dodanie jakichkolwiek kompozycji samarytańskich. Istnieje samarytańska Księga Jozuego; jednakże, choć cieszy się ona dużym poważaniem, nie jest uznawana za Pismo Święte[3]. Inne niekanoniczne samarytańskie teksty religijne obejmują Memar Markah („Nauczanie Marki”) oraz Defter (Modlitewnik) — oba z IV wieku lub późniejsze[4].

Ludność wywodząca się z pozostałości Samarytan w dzisiejszym Izraelu i Palestynie zachowuje swoją wersję Tory jako w pełni i autorytatywnie kanoniczną[5]. Uważają się oni za prawdziwych „strażników Prawa”. Twierdzenie to jest jedynie wzmacniane przez przekonanie społeczności samarytańskiej w Nablusie (obszar tradycyjnie kojarzony ze starożytnym miastem Sychem) o posiadaniu najstarszej istniejącej kopii Tory — takiej, która według nich została spisana przez Abiszę, wnuka Aarona[6].

Kanon samarytański

  • Tura (ࠕࠅࠓࠄ) Prawo
1. Księga Rodzaju – Bereszit (ࠁࠓࠀࠔࠉࠕ) Na początku
2. Księga Wyjścia – Welle Szamot (ࠅࠀࠋࠄ࠰ ࠔࠌࠅࠕ) A oto imiona
3. Księga Kapłańska – Wajikra el Mosze (ࠅࠉࠒࠓࠀ࠰ ࠀࠋ࠰ ࠌࠔࠄ) I zawołał do Mojżesza
4. Księga Liczb – Bammidbar Sini (ࠁࠌࠃࠁࠓ࠰ ࠎࠉࠍࠉ) Na pustyni Synaj
5. Księga Powtórzonego Prawa – Elle haddebariem (ࠀࠋࠄ࠰ ࠄࠃࠁࠓࠉࠌ) Oto słowa

Wczesny Judaizm

Historyczne próby gromadzenia ksiąg

Księga Powtórzonego Prawa zawiera zakaz dodawania lub odejmowania (Pwt 4:2, 12:32), który może odnosić się do samej księgi (tj. „księgi zamkniętej”, zakazu przyszłej edycji przez skrybów) lub do instrukcji otrzymanych przez Mojżesza na górze Synaj[7]. 2 Księga Machabejska, która sama nie jest częścią kanonu żydowskiego, opisuje Nehemiasza (ok. 400 r. p.n.e.) jako tego, który „zakładając bibliotekę zebrał on księgi o królach i księgi proroków, księgi Dawida i listy królów o ofiarach” (2Mch 2:13–15).

Księga Nehemiasza sugeruje, że kapłan i uczony w Piśmie Ezdrasz sprowadził Torę z Babilonu do Jerozolimy i Drugiej Świątyni (Ne 8–9) mniej więcej w tym samym okresie. Zarówno 1, jak i 2 Księga Machabejska sugerują, że Juda Machabeusz (ok. 167 r. p.n.e.) również gromadził święte księgi (1Mch 3:42–50, 2Mch 2:13–15, 15:6–9); niektórzy uczeni twierdzą wręcz, że to dynastia Hasmoneuszy (140–37 r. p.n.e.) utrwaliła kanon żydowski[8].

Czynniki polityczne i różnice redakcyjne

Zdaniem Alexandra Dubrau wśród czynników, które mogły wpłynąć na ostateczny dobór pism, wymienia się:

  • Niedawno zakończona wojna z Rzymem, gdzie doszło do zburzenia Jerozolimy – z tego powodu odrzucono Księgi Machabejskie, gdyż Machabeusze zawarli sojusz z Rzymem;
  • Rosnący wpływ chrześcijaństwa – chrześcijaństwo używało kanonu aleksandryjskiego, dlatego zwrócono się w stronę kanonu palestyńskiego, aby odróżnić się od chrześcijan;
  • Kwestie doktrynalne – różne czynniki zadecydowały, że za kanoniczną uważano Pieśń nad pieśniami a odrzucano Mądrość Syracha.

Nawet w obrębie uznanych ksiąg istniały znaczące różnice redakcyjne, które można podzielić na:

  • pominięcia, gdzie pewnego fragmentu tekstu brak w innych;
  • powtórzenia, gdzie niektóre wersety lub rozdziały powtarzają się, często z nieznacznymi różnicami;
  • dodatki, czyli fragmenty zawierające zupełnie nową treść.

Przykładem może być Księga Jeremiasza, która występowała w formie krótszej i dłuższej (długa zawierała te same fragmenty powtórzone kilka razy, obie wersje znaleziono w grotach Qumran), lub Księga Daniela, do której grecki tłumacz dołączył kilka fragmentów niewystępujących w oryginale hebrajskim, np. hymn odśpiewany przez trzech młodzieńców po uratowaniu z pieca, lub przypowieść o Zuzannie. Hebrajska księga Daniela również zawiera powtórzenia, co świadczy o tym, że sama jest przeredagowaną wersją jeszcze wcześniejszej księgi. Trudno ustalić, która wersja danej księgi powinna być uważana za „właściwą” i natchnioną.

Apokryf Księgi Rodzaju (1Q20), część Zwojów znad Morza Martwego.

Kanon saduceuszy oraz esseńczyków

Istniały grupy, podzielone geograficznie i doktrynalnie, które uznawały kanony różne względem współczesnego 24-księgowego Tanachu. Saduceusze pod koniec swojego istnienia do natchnionych Pism zaliczali tylko Pięcioksiąg (innego zdania jest James VanderKam, według którego nie ma dowodu na różnicę poglądów między faryzeuszami i saduceuszami w kwestii kanoniczności poszczególnych ksiąg biblijnych)[9].

Niewiele wiadomo na temat kanonu esseńczyków oraz ich stosunku do pism apokryficznych, jednak prawdopodobnie nie cenili oni wysoko Księgi Estery, ponieważ jej rękopisy są całkowicie nieobecne w Qumran. Wynikało to przypuszczalnie z ich sprzeciwu wobec małżeństw mieszanych oraz stosowania odmiennego kalendarza[10].

W obiegu było także wiele apokryfów (np. Księga Henocha cytowana w Biblii), co do których jednak większość Żydów nie miała wątpliwości, że są nienatchnione.

Teoria kanonu palestyńskiego i aleksandryjskiego

Talmudysta Louis Ginzberg w swoim dziele „Legendy żydowskie” wskazywał na kluczową rolę uczonych w Piśmie w procesie formowania zbioru pism.[11] Ciekawym wątkiem historycznym jest koncepcja istnienia dwóch odrębnych zbiorów: kanonu palestyńskiego (używanego w Jerozolimie) oraz kanonu aleksandryjskiego (przeznaczonego dla diaspory). Rozróżnienie to nie wywodzi się z samych źródeł starożytnych, lecz jest wynikiem teorii zaproponowanej w 1719 roku przez Francisa Lee, redaktora Septuaginty.

Koncepcję tę rozwijał później Franz Karl Movers. Zakładała ona, że wersja aleksandryjska była celowo obszerniejsza, by zaspokoić potrzeby Żydów na emigracji. Za definicję kanonu aleksandryjskiego teoria przyjmuje Septuagintę, a ściślej – te jej księgi, które ostatecznie znalazły się w Wulgacie Hieronima ze Strydonu. To właśnie to rozróżnienie stało się fundamentem XVI-wiecznych sporów teologicznych: w katolicyzmie dodatkowe księgi określono mianem deuterokanonicznych, podczas gdy w protestantyzmie nazwano je apokryfami. Obecnie przeważa pogląd, że wyraźny podział na kanon palestyński i kanon aleksandryjski nigdy nie istniał i wspomniane terminy nie są używane[12].

Świadectwo Syracydesa

Księga Syracha dostarcza dowodów na istnienie zbioru tekstów religijnych podobnych do części Biblii Hebrajskiej. Księga ta, datowana na lata między 196 a 175 p.n.e. (i niewłączona do kanonu żydowskiego)[13] zawiera listę imion postaci biblijnych w tej samej kolejności, w jakiej występują one w Torze (Prawie) i Newiim (Prorokach); wymienia także niektóre osoby wspomniane w Ketuwim (Pismach) (Syr 44-50). Na podstawie tej listy niektórzy uczeni przypuszczają, że autor, Jeszua ben Sira, miał dostęp do ksiąg: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańskiej, Liczb, Powtórzonego Prawa, Jozuego, Sędziów, Samuela, Królewskich, Hioba, Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela oraz Dwunastu Proroków Mniejszych – i uznawał je za autorytatywne[14].

Jego lista pomija imiona z Księgi Rut, Pieśni nad Pieśniami, Księgi Estery i Księgi Daniela, co wskazuje, że postacie w nich występujące albo nie spełniały jego kryteriów „wielkich jednostek”, albo autor nie miał dostępu do tych ksiąg, bądź nie uważał ich za wiążące. W prologu do greckiego tłumaczenia dzieła Syracydesa, jego wnuk (ok. 132 r. p.n.e.) wspomina o Torze, Newiim oraz trzeciej grupie ksiąg, która nie była jeszcze nazwana Ketuwim (prolog określa je po prostu jako „resztę ksiąg”) (Syr[15]).

Septuaginta: Strona z Kodeksu Watykańskiego, zawierająca: 2 List do Tesaloniczan 3,11–18 oraz List do Hebrajczyków 1,1–2,2.

Świadectwo Septuaginty

Septuaginta to przekład pism hebrajskich na grekę koine, powstający etapami między III a II wiekiem p.n.e. w Aleksandrii w Egipcie. Według Michaela Barbera, Tora i Newiim są uznawane za księgi kanoniczne w Septuagincie, ale Ketuwim wydają się nie być jeszcze definitywnie kanonizowane. Prace nad tłumaczeniem i redakcją mogły być prowadzone przez radę siedemdziesięciu (lub siedemdziesięciu dwóch) starszych, którzy przetłumaczyli Biblię Hebrajską na grekę koine. Niemniej jednak dowody historyczne wspierające to twierdzenie są niepełne, z niepewnościami co do zaangażowanych postaci i procesu. Barber zauważa, że jest praktycznie niemożliwe precyzyjne określenie, kiedy każda z pozostałych ksiąg została formalnie włączona do kanonu, biorąc pod uwagę złożony, stopniowy proces kanonizacji, który różnił się w zależności od społeczności żydowskich i okresów[16].

Filon i Józef Flawiusz (obaj związani z pierwszowiecznym judaizmem hellenistycznym) przypisywali boską inspirację tłumaczom Biblii Hebrajskiej, a głównym starożytnym opisem tego procesu jest pochodzący z ok. II wieku p.n.e. List Arysteasza. Niektóre z rękopisów znad Morza Martwego poświadczają teksty hebrajskie inne niż te, na których oparto Tekst Masorecki; w niektórych przypadkach te nowo odkryte teksty są zgodne z Septuagintą[1].

Świadectwo Filona z Aleksandrii

W I wieku n.e. Filon Judejczyk z Aleksandrii omawiał święte księgi, ale nie wspomniał o trójpodziale Biblii Hebrajskiej; chociaż w swoim dziele De vita contemplativa, stwierdza w rozdziale 3 (linia 25), że:[17]

[...] studiują tam natomiast prawa i święte wyrocznie Boże wygłoszone przez świętych proroków, oraz hymny i psalmy, i wszelkiego rodzaju inne rzeczy, dzięki którym wiedza i pobożność są powiększane i doprowadzane do doskonałości”.

Czasem sugerowano w XIX wieku, że dzieło to jest autorstwa późniejszego (i chrześcijańskiego)[18]. Filon cytuje prawie wyłącznie z Tory[19]. Cytuje on księgi Mojżeszowe jako inspirowane, ale nigdy nie przywołuje pism takich jak: Księga Daniela, Pieśń nad Pieśniami, Księga Ezechiela, Księga Rut, Lamentacje oraz Księga Koheleta[20]. Sporadycznie cytuje także z Mądrości Syracha i Mądrości Salomona.

Rycina przedstawiająca Józefa Flawiusza, wykonana przez Johna Sartaina na podstawie oryginalnego rysunku.

Świadectwo Józefa Flawiusza

Michael Barber twierdzi, że najwcześniejsze i najbardziej jednoznaczne dowody na istnienie hebrajskiej listy kanonicznej pochodzą od żydowskiego historyka Józefa Flawiusza (37 r. n.e. – ok. 100 r. n.e.)[21], który opisał kanon używany przez Żydów w I wieku n.e. W dziele Przeciw Apionowi (Księga 1, akapit 8), napisanym w 95 r. n.e., Flawiusz podzielił święte pisma na trzy części: 5 ksiąg Tory, 13 ksiąg prorokich oraz 4 księgi hymnów:[22]

Albowiem nie mamy u siebie niezliczonej wielkości ksiąg, niezgodnych ze sobą i sprzecznych [jak mają Grecy], lecz tylko dwadzieścia dwie księgi, które zawierają zapisy wszystkich minionych czasów i które słusznie uważa się za boskie. Pięć z nich należy do Mojżesza; obejmują one jego prawa oraz tradycje dotyczące początku ludzkości aż do jego śmierci. Ten przedział czasu wynosi nieco mniej niż trzy tysiące lat. Jeśli zaś chodzi o czas od śmierci Mojżesza do panowania Artakserksesa, króla Persji, który panował po Kserksesie, prorocy następujący po Mojżeszu spisali w trzynastu księgach to, co wydarzyło się za ich czasów. Pozostałe cztery księgi zawierają hymny do Boga oraz pouczenia dotyczące postępowania w życiu ludzkim. Co prawda nasza historia od czasów Artakserksesa została spisana bardzo szczegółowo, lecz nasi przodkowie nie darzyli jej taką samą powagą jak pism wcześniejszych, ponieważ od tego czasu zabrakło dokładnej sukcesji proroków. To zaś, jak mocno zawierzyliśmy tym księgom naszego narodu, objawia się w naszym postępowaniu; przez tyle wieków, które już minęły, nikt nie był na tyle zuchwały, aby cokolwiek do nich dodać, cokolwiek z nich ująć lub dokonać w nich jakiejkolwiek zmiany. Stało się naturalne dla wszystkich Żydów, natychmiast i od samego urodzenia, by uważać te księgi za zawierające Boże doktryny, trwać przy nich, a jeśli zajdzie potrzeba, dobrowolnie za nie umrzeć.

Ponieważ w obecnym kanonie żydowskim są 24 księgi zamiast 22 wspomnianych przez Józefa, niektórzy uczeni sugerowali, że uważał on odpowiednio Księgę Rut za część Księgi Sędziów, a Lamentacje za część Księgi Jeremiasza. Inni uczeni, w tym katolicki uczony Juan Carlos Ossandón Widow, sugerują, że w czasie, gdy Józef pisał, takie księgi jak Pieśń nad Pieśniami i Księga Koheleta nie były jeszcze uważane za kanoniczne[23].

Według Geralda A. Larue, wykaz Józefa reprezentuje to, co stało się kanonem żydowskim, chociaż uczeni wciąż zmagali się z problemami autorytetu niektórych pism w czasie, gdy pisał. Co istotne, Józef charakteryzuje te 22 księgi jako kanoniczne, ponieważ były natchnione przez Boga; wspomina o innych księgach historycznych, które nie były natchnione przez Boga i o których w związku z tym nie wierzył, że należą do kanonu[24].

Świadectwo 4 Księgi Ezdrasza

Pierwsza aluzja do 24-księgowego zbioru ksiąg żydowskich znajduje się w 2 Ezdrasza, która prawdopodobnie została napisana ok. 90 – ok. 100 r. n.e.[25][26], po zniszczeniu Drugiej Świątyni. Na końcu narracji Ezdrasz otrzymuje Ducha Świętego i dyktuje 94 księgi. Wtedy Bóg mówi mu:

Pierwsze księgi, które napisałeś, opublikuj jawnie, i niech czytają je godni i niegodni; lecz zachowaj siedemdziesiąt ostatnich, abyś mógł przekazać je tym, którzy są mędrcami spośród twego ludu; albowiem w nich jest źródło zrozumienia, krynica mądrości i strumień wiedzy. 4 Księga Ezdrasza 14:45-46

W tekście nie ma wskazówek co do tego, które z tych 94 ksiąg uznano za publicznie objawione 24, ale publicznie objawione księgi prawdopodobnie są tymi samymi lub bliskimi 24 księgom pism żydowskich[27].

Judaizm Rabiniczny

Zestaw zwojów tworzących pełny Tanach (Biblię hebrajską).

Proces kanonizacji w świetle współczesnych badań

Nie ma naukowego konsensusu co do tego, kiedy ustalono kanon Biblii hebrajskiej (Tanach). Judaizm rabiniczny uznaje dwadzieścia cztery księgi Tekstu Masoreckiego — pięć ksiąg Prawa (Tora), osiem ksiąg Proroków (Newiim) i jedenaście ksiąg Pism (Ketuwim) — za autorytatywną wersję Tanach[28]. Spośród tych ksiąg, Księga Daniela z sekcji Ketuwim ma najpóźniejszą datę ukończenia (rozdziały 10–12 zostały napisane między 168 a 164 rokiem p.n.e.)[29]. Kanon został więc ustalony w pewnym momencie po tej dacie. Dowody sugerują, że proces kanonizacji przebiegał między 200 r. p.n.e. a 200 r. n.e., a popularne stanowisko głosi, że Tora została skanonizowana ok. 400 r. p.n.e., Prorocy ok. 200 r. p.n.e., a Pisma ok. 100 r. n.e.[30], być może na hipotetycznym synodzie w Jamnii – jednak stanowisko to jest coraz częściej krytykowane przez współczesnych uczonych[31][32]. Według Marca Zvi Brettlera, żydowskie pisma poza Torą i Prorokami były płynne, a różne grupy upatrywały autorytetu w różnych księgach[33].

Debaty rabiniczne i rola rabiego Akiby

Rabini również debatowali nad statusem ksiąg kanonicznych. W II wieku n.e. rabi Akiba oświadczył, że ci, którzy czytają księgi niekanoniczne, nie będą mieli udziału w życiu przyszłym[34]. Ale według Bachera i Graetza, Akiba nie sprzeciwiał się prywatnej lekturze apokryfów, co jest ewidentne z faktu, że on sam często korzystał z Syracha[35].

Debatowali oni także nad statusem Księgi Koheleta i Pieśni nad Pieśniami, wyciągając wniosek — jak tradycja rabiego Symeona ben Azzaja — że są one święte[36]. Akiba stanowczo bronił jednak kanoniczności Pieśni nad Pieśniami i Księgi Estery[37]. Jednak stwierdzenia Heinricha Graetza[38] dotyczące postawy Akiby wobec kanoniczności Pieśni nad Pieśniami są błędnymi przekonaniami, jak w pewnym stopniu wykazał I.H. Weiss.[39] Był on antagonistycznie nastawiony do rodziny tekstów Septuaginty i zawartych w niej ksiąg apokryficznych, ponieważ chrześcijanie tak obficie z nich czerpali.

Kanon i autorstwo ksiąg biblijnych w świetle Talmudu

W tradycji judaizmu rabinicznego kluczowym źródłem dotyczącym formowania się kanonu i autorstwa ksiąg biblijnych jest baraita zawarta w Talmudzie Babilońskim, w traktacie "Bawa Batra 14b-15a". Tekst ten nie tylko ustala starożytną kolejność sekcji Proroków (Newiim) i Pism (Ketuwim), ale także przypisuje autorstwo poszczególnych tekstów konkretnym postaciom biblijnym. Tekst jest następujący:

§ Mędrcy nauczali: Porządek ksiąg Proroków, gdy są one ze sobą połączone, jest następujący: Jozuego i Sędziów, Samuela i Królewskie, Jeremiasza i Ezechiela oraz Izajasza i Dwunastu [Proroków Mniejszych]. [...][40]

Baraita kontynuuje: Porządek Pism jest następujący: Rut i księga Psalmów, oraz Hioba i Przysłów; Koheleta, Pieśń nad Pieśniami i Lamentacje; Daniela i Zwój Estery; oraz Ezdrasza i Kroniki. [...][41]

Baraita rozważa teraz autorów ksiąg biblijnych: A kto napisał księgi Biblii? Mojżesz napisał swoją własną księgę - Torę, fragment o Balaamie oraz księgę Hioba. [...][42]

Strona z dzieła Charlesa Williama Wilsona pt. Picturesque Palestine, Sinai, and Egypt [Malownicza Palestyna, Synaj i Egipt] z ilustracją przedstawiającą Jawne oraz dyskusją na temat Synodu w Jamnii.

Mit Synodu w Jamni a rzeczywistość historyczna

Miszna, skompilowana pod koniec II wieku n.e., opisuje debatę nad statusem niektórych ksiąg Ketuwim, a w szczególności nad tym, czy „czynią one ręce rytualnie nieczystymi”. Traktat "Jadajim 3:5" zwraca uwagę na debatę nad Pieśnią nad Pieśniami i Koheletem. Megillat Ta'anit, w dyskusji o dniach, w których post jest zabroniony, a które nie są odnotowane w Biblii, wspomina o święcie Purim. Na tej podstawie oraz na kilku podobnych odniesieniach Heinrich Graetz wywnioskował w 1871 roku, że istniał Synod w Jamni, który zdecydował o kanonie żydowskim kiedyś pod koniec I wieku (ok. 70–90). Stało się to dominującym konsensusem naukowym przez większą część XX wieku.

W. M. Christie był pierwszym, który zakwestionował tę popularną teorię w 1925 roku[43]. Jack P. Lewis napisał krytykę popularnego konsensusu w 1964 roku[44]. Raymond E. Brown w dużej mierze poparł Lewisa w swojej recenzji[45], podobnie jak dyskusja Lewisa na ten temat w Anchor Bible Dictionary z 1992 roku[46]. Sid Z. Leiman rzucił niezależne wyzwanie w swojej pracy dyplomowej na Uniwersytecie Pensylwanii, opublikowanej później jako książka w 1976 roku, w której napisał, że żadne ze źródeł użytych do wsparcia teorii w rzeczywistości nie wspominało o księgach, które zostały wycofane z kanonu, i zakwestionował całe założenie, że dyskusje dotyczyły w ogóle kanoniczności, stwierdzając, że w rzeczywistości zajmowały się one zupełnie innymi kwestiami. Inni uczeni dołączyli od tego czasu i dziś teoria ta jest w dużej mierze zdyskredytowana[47].

Niektórzy uczeni argumentują, że kanon żydowski został ustalony wcześniej przez dynastię Hasmoneuszy[8]. Jacob Neusner opublikował książki w 1987 i 1988 roku, w których argumentował, że pojęcie kanonu biblijnego nie było prominentne w II-wiecznym judaizmie rabinicznym ani nawet później, a zamiast tego pojęcie Tory zostało rozszerzone, aby objąć Misznę, Toseftę, Talmud Jerozolimski, Talmud Babiloński i midrasze[48]. Zatem nie ma konsensusu naukowego co do tego, kiedy ustalono kanon żydowski.

Kanon żydów rabinicznych

  • Tora (תורה) Prawo
1. Księga Rodzaju – Bereszit (בראשית) Na początku
2. Księga Wyjścia – Szemot (שמות) Imiona
3. Księga Kapłańska – Wajjikra (ויקרא) I zawołał
4. Księga Liczb – Bemidbar (במדבר) Na pustyni
5. Księga Powtórzonego Prawa – Dewarim (דברים) Słowa
  • Newiim (נביאים) Prorocy
    • Prorocy dawniejsi:
6. Księga Jozuego – Jehoszua (יהושע) Jozue
7. Księga Sędziów – Szoftim (שופטים) Sędziowie
8. Księga Samuela – Szemuel (שמואל) Samuel
1 Księga Samuela – Szemuel 1 (שמואל א') Samuel 1
2 Księga Samuela – Szemuel 2 (שמואל ב') Samuel 2
9. Księga Królewska – Melachim (מלכים) Królowie
1 Księga Królewska – Melachim 1 (מלכים א') Królowie 1
2 Księga Królewska – Melachim 2 (מלכים ב') Królowie 2
    • Prorocy późniejsi:
    10. Księga Izajasza – Jiszaja (ישעיה) Izajasz
    11. Księga Jeremiasza – Jiremija (ירמיה) Jeremiasz
    12. Księga Ezechiela – Jichzekel (יחזקאל) Ezechiel
    13. Prorocy Mniejsi – Trej Asar (תרי עשר) Dwunastu
Księga Ozeasza – Hoszea (הושע) Ozeasz
Księga Joela – Joel (יואל) Joel
Księga Amosa – Amos (עמוס) Amos
Księga Abdiasza – Owadija (עבדיה) Abdiasz
Księga Jonasza – Jona (יונה) Jonasz
Księga Micheasza – Micha (מיכה) Micheasz
Księga Nahuma – Nachum (נחום) Nahum
Księga Habakuka – Chawakuk (חבקוק) Habakuk
Księga Sofoniasza – Cfanija (צפניה) Sofoniasz
Księga Aggeusza – Chagaj (חגי) Aggeusz
Księga Zachariasza – Zecharija (זכריה) Zachariasz
Księga Malachiasza – Malachi (מלאכי) Malachiasz
  • Ketuwim (כתובים) Pisma
    • Pisma poetyckie:
    14. Księga Psalmów – Tehilim (תהלים) Pochwały
    15. Księga Przysłów – Miszlej (משלי) Przysłów
    16. Księga Hioba – Ijow (איוב) Hiob
    • Pięć zwojów:
    17. Pieśń nad pieśniami – Szir haSzirim (שיר השירים) Pieśń nad Pieśniami
    18. Księga Rut – Rut (רות) Rut
    19. Księga Lamentacji – Ejka (איכה) Jakże!
    20. Księga Koheleta – Kohelet (קהלת) Kaznodzieja
    21. Księga Estery – Ester (אסתר) Estera
    • Pisma historyczne:
    22. Księga Daniela – Daniel (דניאל) Daniel
    23. Księga Ezdrasza i Nechemiasza – Ezra weNechemija (עזרא ונחמיה) Ezdrasz i Nehemiasz
Księga Ezdrasza – Ezra (עזרא) Ezdrasz
Księga Nehemiasza – Nechemja (נחמיה) Nehemiasz
    24. Księga Kronik – Diwrej haJamim (דברי הימים) Słowa Dni
1 Księga Kronik – Diwrej haJamim 1 (דברי הימים א') Słowa Dni 1
2 Księga Kronik – Diwrej haJamim 2 (דברי הימים ב') Słowa Dni 2

Judaizm Karaicki

Synagoga Karaimska w Starym Mieście Jerozolimy.

Tanach oczami Karaitów

W doktrynie karaickiej wyłączny status kanoniczny oraz autorytet słowa Bożego przypisuje się Tanachowi, ich kanon składa się z tych samych 24 ksiąg, które uznaje judaizm rabiniczny. Odrzucają oni natomiast autorytet tradycji rabinicznej (Miszny i Gemary), czyli tzw. Tory ustnej. Współczesne wydania Biblii Hebrajskiej opierają się na rękopisach opracowanych przez karaimskich uczonych z rodziny Ben Aszerów w IX–X wieku (m.in. Kodeks z Aleppo). Karaimi określają Pismo Święte terminami takimi jak "Mikra" (to, co czytane”) lub "Ha-Katuw" („to, co zapisane”). Mimo tożsamości ksiąg, karaicka tradycja zachowuje odrębność w kwestii podziałów liturgicznych: pierwotnie stosowano cykl trzyletni lub półroczny czytania Tory, a dopiero pod wpływem rodziny Basziaczi w XV wieku część wspólnot przejęła cykl roczny. Karaici odrzucają chrześcijański termin „Stary Testament” jako sugerujący dezaktualizację przymierza, a także krytycznie odnoszą się do trzynastowiecznego podziału na rozdziały (wprowadzonego przez Stephena Langtona), uznając go za sztuczną strukturę, która w niektórych miejscach (np. w opisie stworzenia świata) zmienia interpretację tekstu na korzyść teologii chrześcijańskiej[49].

Odrzucenie Tory ustnej

Karaici argumentują, że pisma późniejsze, choć mogą zawierać elementy mądrości, są jedynie wytworem myśli ludzkiej, często skażonym obcymi wpływami filozoficznymi nabytymi w trakcie dziejowych wygnań. Krytyka koncepcji tradycji ustnej opiera się na logice historycznej: zdaniem karaimów niemożliwe jest bezbłędne, ustne zachowanie złożonego systemu prawnego i kultury starożytnego Izraela przez tysiące lat, zwłaszcza w obliczu wielokrotnej destrukcji narodu, wojen i przymusowych przesiedleń. Wskazują oni na wyższość słowa pisanego jako jedynego trwałego nośnika tożsamości, zauważając paradoksalnie, że sami rabini – poprzez spisanie Miszny ok. 200 r. n.e. – przyznali, iż tradycja przekazywana wyłącznie ustnie nie jest w stanie przetrwać próby czasu. Według tej argumentacji, próba odtworzenia starożytnej kultury Izraela na podstawie późniejszych przekazów ustnych jest równie zawodna, co próba zrozumienia realiów XVIII-wiecznej Filadelfii wyłącznie poprzez rozmowy z jej dzisiejszymi mieszkańcami. Dla karaimów to Tanach pozostaje jedynym czystym i wiarygodnym świadectwem starożytnego dziedzictwa Izraela[50].

Karaicki łańcuch sukcesji

W tradycji karaickiej (według analizy Freda Astrena przedstawionej w "Karaite Judaism and Historical Understanding") wykształcił się specyficzny łańcuch sukcesji, będący polemiczną odpowiedzią na rabiniczną koncepcję opisaną w traktacie Pirke Awot. Służy on do uzasadnienia autorytetu karaimskiego kanonu biblijnego przy jednoczesnym odrzuceniu talmudycznej interpretacji prawa (halachy)[51]. Karaimi przyjmują, że Tora była przekazywana nieprzerwanie od Mojżesza, przez Jozuę, starszych i proroków, aż do okresu Drugiej Świątyni. Kluczowym punktem zwrotnym w tej narracji jest konflikt między Judą ben Tabbajem a Symeonem ben Szatachem. Według karaimskiej interpretacji: Symeon ben Szatach jest postacią negatywną, oskarżaną o próbę „zniszczenia prawdziwego zapisu pisanego” poprzez wprowadzenie innowacji ustnych. Juda ben Tabbaj miał „stanąć w wyłomie”, zachowując „prawdziwą wiarę karaicką” przed wypaczeniami. Dalsza linia sukcesji zostaje powiązana z Szammajem Starszym, którego surowość i rygoryzm egzegetyczny Karaici uznają za autentyczny przekaz, przeciwstawiając go dominującej w judaizmie rabinicznym szkole Hillela[52].

Judaizm Etiopski

Kahen (kapłan) prezentujący zwoje Tory w synagodze, Etiopia.

Literatura i kanon biblijny Beta Izrael

Mäṣḥafä Kedus (dosł. „Święte Pisma”) to zbiorcza nazwa literatury religijnej społeczności Beta Izrael. Teksty te zostały spisane w języku gyyz, który pełni funkcję języka liturgicznego, wspólną dla Żydów etiopskich oraz Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Żydzi etiopscy nie mieli dostępu do Talmudu ani innych tekstów judaizmu rabinicznego powstałych po okresie biblijnym i tradycyjnie praktykowali judaizm oparty wyłącznie na Torze[53]. Współczesne badania nad kanonem Beta Izrael opierają się głównie na źródłach historycznych, gdyż pozwalają one zrekonstruować perspektywę społeczności sprzed okresu wielkich migracji i zmian kulturowych ostatnich 150 lat.[54]

Kluczowym dokumentem jest lista przekazana w XIX wieku przez duchownego Abba Jiszaka francuskiemu odkrywcy Antoine’owi d’Abbadie[55]. Jiszak zdefiniował rdzeń Biblii jako 46-księgowy zbiór Beluyat. Co ciekawe, na tej liście nie znalazły się Księga Jubileuszów ani Księga Henocha[56]. Poza Beluyat, Abba Jiszak wymienił 13 „innych naszych ksiąg” oraz 3 kolejne, które społeczność „również posiada”[54]. Mimo że historycznie istniało rozróżnienie między głównym zrębem a pismami dodatkowymi, wielu badaczy (m.in. dr Steven Kaplan) zauważa, że w praktyce Beta Izrael często brakowało ostrej granicy między tekstami kanonicznymi a niekanonicznymi[56]. Księgi takie jak Księga Jubileuszów stanowią np. fundament dla karaickiej (w sensie rygoryzmu biblijnego) praktyki halachicznej społeczności[57]. Wiele z ksiąg wchodzących w skład Pisma Świętego znacząco różni się od tekstów o podobnej numeracji i nazwach istniejących w języku greckim i hebrajskim (takich jak Księgi Machabejskie), choć niektóre dzieła w języku gyyz są od tych tekstów zależne. Inne wydają się mieć odmienne starożytne pochodzenie literackie i ustne.

Do niezbędnych pism pozabiblijnych należą: Mota Aron („Śmierć Aarona”), Mota Musé („Śmierć Mojżesza”), Nagara Muse („Rozmowa Mojżesza”), Təʾəzazä Sänbät („Przykazania Szabatu”), Arde'et („Uczniowie”), Gorgoryos („Apokalipsa Gorgoryosa”), Ezra („Apokalipsa Ezdrasza”), Barok („Apokalipsa Barucha”), Mäṣḥafä Sa'atat („Księga Godzin”), Fālasfā („Filozofowie”), Abba Elias („Ojciec Eliasz”), Mäṣḥafä Mäla'əkt („Księga Aniołów”), Dərsanä Abrəham Wäsara Bägabs („Homilia o Abrahamie i Sarze w Egipcie”), Gadla Sosna („Historia Zuzanny”) oraz Baqadāmi Gabra Egzi'abḥēr („Na początku Bóg stworzył”)[56].

Kanon żydów etiopskich

  • Orit (ኦሪት) Prawo
1. Księga Rodzaju – Orit zeLidet (ኦሪት ፡ ዘልደት) Prawo Narodzin
2. Księga Wyjścia – Orit zeTeat (ኦሪት ፡ ዘፀአት) Prawo Wyjścia
3. Księga Kapłańska – Orit zeLewawjan (ኦሪት ፡ ዘሌዋውያን) Prawo Lewitów
4. Księga Liczb – Orit zeHwilkw (ኦሪት ፡ ዘኍልቍ) Prawo Liczb
5. Księga Powtórzonego Prawa – Orit zeDagym (ኦሪት ፡ ዘዳግም) Prawo Powtórzone
6. Księga Jozuego – Orit zeIjesus (ኦሪት ፡ ዘኢየሱስ) Prawo Jozuego
7. Księga Sędziów – Orit zeMesafynt (ኦሪት ፡ ዘመሳፍንት) Prawo Sędziów
8. Księga Rut – Orit zeRut (ኦሪት ፡ ዘሩት) Prawo Rut
  • Arbajtu Negest (አርባዕቱ ፡ ነገሥት) Cztery [Księgi] Królów
9. 1 Księga Samuela – Metshafe Negest Kedamawi (መጽሐፈ ፡ ነገሥት ፡ ቀዳማዊ) Księga Królów Pierwsza
    10. 2 Księga Samuela – Metshafe Negest Dagmawi (መጽሐፈ ፡ ነገሥት ፡ ዳግማዊ) Księga Królów Druga
    11. 1 Księga Królewska – Metshafe Negest Salsawi (መጽሐፈ ፡ ነገሥት ፡ ሣልሳዊ) Księga Królów Trzecia
    12. 2 Księga Królewska – Metshafe Negest Rabawi (መጽሐፈ ፡ ነገሥት ፡ ራብዓዊ) Księga Królów Czwarta
  • zeSolomon Hamistu (ዘሰሎሞን ፡ ሓሚስቱ) Pięć [Ksiąg] Salomona
    13. Księga Przysłów[a] – Metshafe Mysale (መጽሐፈ ፡ ምሳሌ) Księga Przysłów
    14. Księga Przysłow[b] – Mets-hafe Tegsas (መጽሐፈ ፡ ተግሣጽ) Księga Napomnień
    15. Księga Koleheta – Metshafe Mekbyb (መጽሐፈ ፡ መክብብ) Księga Kaznodziei
    16. Księga Madrości – Metshafe Tybebe Solomon (መጽሐፈ ፡ ጥበበ ፡ ሰሎሞን) Księga Mądrości Salomona
    17. Pieśń nad Pieśniami – Metshafe Mehalje Mehaley (መጽሐፈ ፡ መሓልየ ፡ መሓልይ) Księga Pieśni nad Pieśniami
    • Prorocy późniejsi:
    10. Księga Izajasza – Jiszaja (ישעיה) Izajasz
    11. Księga Jeremiasza – Jiremija (ירמיה) Jeremiasz
    12. Księga Ezechiela – Jichzekel (יחזקאל) Ezechiel
    13. Prorocy Mniejsi – Trej Asar (תרי עשר) Dwunastu
Księga Ozeasza – Hoszea (הושע) Ozeasz
Księga Joela – Joel (יואל) Joel
Księga Amosa – Amos (עמוס) Amos
Księga Abdiasza – Owadija (עבדיה) Abdiasz
Księga Jonasza – Jona (יונה) Jonasz
Księga Micheasza – Micha (מיכה) Micheasz
Księga Nahuma – Nachum (נחום) Nahum
Księga Habakuka – Chawakuk (חבקוק) Habakuk
Księga Sofoniasza – Cfanija (צפניה) Sofoniasz
Księga Aggeusza – Chagaj (חגי) Aggeusz
Księga Zachariasza – Zecharija (זכריה) Zachariasz
Księga Malachiasza – Malachi (מלאכי) Malachiasz
  • Ketuwim (כתובים) Pisma
    • Pisma poetyckie:
    14. Księga Psalmów – Tehilim (תהלים) Pochwały
    15. Księga Przysłów – Miszlej (משלי) Przypowieści
    16. Księga Hioba – Ijow (איוב) Hiob
    • Pięć zwojów:
    17. Pieśń nad pieśniami – Szir haSzirim (שיר השירים) Pieśń Pieśni
    19. Księga Lamentacji – Ejka (איכה) Jakże!
    20. Księga Koheleta – Kohelet (קהלת) Kaznodzieja
    21. Księga Estery – Ester (אסתר) Estera
    • Pisma historyczne:
    22. Księga Daniela – Daniel (דניאל) Daniel
    23. Księga Ezdrasza i Nechemiasza – Ezra weNechemija (עזרא ונחמיה) Ezdrasz i Nehemiasz
Księga Ezdrasza – Ezra (עזרא) Ezdrasz
Księga Nehemiasza – Nechemja (נחמיה) Nehemiasz
    24. Księga Kronik – Diwrej haJamim (דברי הימים) Słowa Dni
1 Księga Kronik – Diwrej haJamim 1 (דברי הימים א') Słowa Dni 1
2 Księga Kronik – Diwrej haJamim 2 (דברי הימים ב') Słowa Dni 2

Kanon Starego Testamentu w tradycjach chrześcijańskich

Chrześcijanie bardzo długo nie podejmowali dyskusji na temat kanonu Starego Testamentu, gdyż uważali go za odziedziczony po Żydach i przez nich skompletowany. Można to domniemywać na podstawie ksiąg włączanych do tłumaczeń, a także innych zachowanych dokumentów. W V w. powstała Wulgata, przekład Starego Testamentu z hebrajskiego i greki (oraz Nowego Testamentu z greki), dokonany przez Hieronima, który za źródło przyjął hebrajskie oryginały pism, ale posiłkował się Septuagintą. Sam Hieronim odrzucał jednak księgi później nazwane deuterokanonicznymi jako część natchnionego kanonu. Różnice opinii istniały wśród wielu chrześcijańskich uczonych i duchownych aż do XVI w. Wielu teologów chrześcijańskich przedstawiało bardzo różne koncepcje kanonu, jednak do rozłamu na tym tle doszło dopiero w trakcie reformacji, kiedy ustalił się podział na kanony: katolicki, prawosławny i protestancki.

W XVI w. Marcin Luter, podobnie jak niektórzy inni katoliccy bibliści owego czasu, przyjął założenie, że kanon hebrajski jest bardziej pierwotny i odrzucił księgi w nim niewystępujące. W chrześcijaństwie rozgorzała trwająca do dziś dyskusja, które księgi powinny należeć do kanonu. Pisma (Starego i Nowego Testamentu) odrzucone przez Lutra w katolicyzmie nazwano deuterokanonicznymi, protestanci zaliczyli je do apokryfów.

Chrześcijanie tradycyjnie grupowali księgi Biblii na historyczne, dydaktyczne i prorockie, inaczej niż Żydzi. W katolicyzmie podział ten wygląda następująco:

Kanon Nowego Testamentu w tradycjach chrześcijańskich

Składa się z 27 ksiąg Nowego Testamentu uznawanych przez wszystkie wyznania chrześcijańskie.

Kanon Pism chrześcijańskich ustalony został ostatecznie w IV wieku n.e. Początkowo różne kościoły uznawały różne dodatkowe pisma za natchnione (np. Didache), które stopniowo odrzucano. Najdłuższe spory dotyczyły Apokalipsy św. Jana, którą ostatecznie włączono do kanonu. Najwcześniejszy katalog Nowego Testamentu powstał ok. 170 roku n.e. (Fragment Muratoriego). Na podstawie wypowiedzi pisarzy wczesnochrześcijańskich można stwierdzić, że powoływali się oni i uznawali za natchnione te same księgi, które uznał w 397 roku n.e. synod kartagiński. Kanon Nowego Testamentu jest następujący:

Stanowisko Kościołów

Katolicyzm

Sobór trydencki w sposób ostateczny zatwierdził kanon Kościoła katolickiego składający się z 46 ksiąg Starego Testamentu (lub 47 jeśli za odrębną księgę uznać List Jeremiasza, który w wydaniach katolickich stanowi 6 rozdział Księgi Barucha) oraz 27 ksiąg Nowego Testamentu. Sobór Trydencki zamknął też wszelkie dyskusje wewnątrz Kościoła na temat ich kanoniczności 8 kwietnia 1546 roku[59].

Prawosławie

Cerkiew prawosławna ma taki sam Nowy Testament jak cała reszta chrześcijaństwa, który składa się z 27 ksiąg. Jako obowiązującego tekstu Starego Testamentu używa Septuaginty, obejmującej 49 ksiąg. Niektóre z nich to tak zwane Księgi deuterokanoniczne. Księgi, o których mowa, to I (lub też III) Ezdrasza, Tobiasza, Judyty, I, II, III Machabejska, Mądrości Salomona, Mądrości Syracha (Eklezjastyk), Barucha, Modlitwa Manassesa, Psalm 151. Niektóre prawosławne wydania Pisma Świętego zawierają również IV Księgę Machabejską. Na soborach lokalnych w Jassach (1642) i w Jerozolimie (1672) zostały one uznane za „autentyczne części Pisma”, jednakże idąc za opinią Atanazego i Hieronima, większość współczesnych prawosławnych badaczy uważa, że choć są one częścią Biblii, Księgi deuterokanoniczne stoją na nieco niższym szczeblu niż pozostałe księgi Starego Testamentu[60].

Podstawą kanonu prawosławnego, w krajach które używają podczas nabożeństw języka cerkiewno-słowiańskiego, jest tłumaczenie Septuaginty dokonane przez Cyryla i Metodego. Na potrzeby przekładu Pisma Świętego stworzono alfabet (oparty na alfabecie greckim) zwany głagolicą.

Cerkiew Prawosławna, jako jedna z nielicznych dużych denominacji chrześcijańskich, uznaje św. Pawła za autora Listu do Hebrajczyków[61]. Przyjmuje też nieco odmienną kolejność ksiąg niż inne denominacje, przesuwając Listy powszechne przed Listy apostoła Pawła (Ewangelie – Dzieje Apostolskie – Listy powszechne – Listy Apostoła Pawła – Apokalipsa)[62].

Protestantyzm

Kościoły protestanckie przyjęły hebrajski kanon Starego Testamentu, tym samym odrzucając niektóre księgi uznawane przez kościoły katolicki i prawosławny jako księgi deuterokanoniczne i zaliczają je do apokryfów. Początkowo niektórzy reformatorzy zastanawiali się nad kanonicznością niektórych ksiąg Nowego Testamentu (np. List Jakuba za sformułowanie wiara bez uczynków jest martwa), jednak żadnej z nich nigdy nie odrzucono i wszystkie Kościoły protestanckie mają identyczny kanon Nowego Testamentu, jak niemal cała reszta chrześcijaństwa.

Restoracjonizm

Wyznania uznawane za restoracjonistyczne zazwyczaj odrzucają księgi deuterokanoniczne. Stąd np. Świadkowie Jehowy przyjęli kanon hebrajski, składający się z 39 ksiąg (na wzór kanonu hebrajskiego, co odpowiada 24 lub 22 księgom według podziału żydowskiego). Na Nowy Testament składa się 27 ksiąg[63].

Wśród wyznań restoracjonistycznych istnieją również liczne grupy, które dołączają do kanonu własne pisma. Na przykład święci w dniach ostatnich (mormoni) uznają za natchnioną Księgę Mormona i kilka innych pism autorstwa Josepha Smitha, stawiając je na równi z Biblią.

Tabela ksiąg wchodzących w skład kanonu Pisma Świętego w tradycjach izraelickich i chrześcijańskich

1. Tak Księga jest obecna we współczesnych wydaniach Pisma Świętego jako księga protokanoniczna.
1. Tak Księga jest obecna we współczesnych wydaniach Pisma Świętego jako księga deuterokanoniczna.
1. Tak Księga jest obecna we współczesnych wydaniach Pisma Świętego jako księga niekanoniczna.
Nie Księga jest nieobecna we współczesnych wydaniach Pisma Świętego.

UWAGA: W przypadku ksiąg obecnych w kanonie katolickim - nazwę oraz kolejność ksiąg podano według Biblii Paulistów. Natomiast w przypadku ksiąg obecnych tylko w innych kanonach - kolejność została uwzględniona na bazie kolejności zawartej w kanonie etiopskim i syryjskim, a nazewnictwo zostało oparte na ogólnie przyjętych terminach, funkcjonujących w języku polskim.

  Tradycje Izraelickie Tradycje Zachodniego Chrześcijaństwa Tradycje Wschodniego Chrześcijaństwa  
Samarytanizm [Pięcioksiąg Samarytański] Judaizm Kościoły swedenborgiańskie Badacze Pisma Świętego    Kościoły       protestanckie       Kościół       katolicki       Kościoły       asyryjskie    Kościoły orientalne cz. 1 Cerkiew prawosławna[64] Kościoły orientalne cz. 2
Siglum księgi[65]    Nazwa    księgi Rabinizm [Biblia Hebrajska] Hajmanot[66] Kościół Ge-neralny Nowe-go Jeruzalem Chrześcijański Zbór Świad-ków Jehowy      Kościół      Anglii[c][67]      Kościół      Łaciński[d][68] Asyryjski      Kościół      Wchodu[e][69]       Syryjski       Kościół Orto- doksyjny[f][70]      Koptyjski      Kościół Orto- doksyjny[71] Apostolski Kościół Ormiański[72]      Kościół      Grecji[73] Rosyjski Kościół Prawosławny[74] Gruziński Kościół Prawosławny[75]        Etiopski        Kościół Orto- doksyjny[g][76]   Tradycyjny   autor   Tradycyjna   data napisania   Tradycyjne   miejsce napisania[77]      Język      oryginału Liczba rozdziałów[78][79] Liczba wersetów[78][79] Główne motywy i treść
Prawo (hebr. Torah)
Rdz Księga Rodzaju 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak Mojżesz[80] 1446–1406 r. p.n.e.[81] Synaj hebrajski 50 1.533 zobacz przypis[h]
Wj Księga Wyjścia 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak Mojżesz[80] 1446–1406 r. p.n.e. Synaj hebrajski 40 1.213 zobacz przypis[i]
Kpł Księga Kapłańska 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak Mojżesz[80] 1446–1406 r. p.n.e. Synaj hebrajski 27 859 zobacz przypis[j]
Lb Księga Liczb 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak Mojżesz[80] 1446–1406 r. p.n.e. Synaj i Moab hebrajski 36 1.289 zobacz przypis[k]           ﹒          
Pwt Księga Powtór-zonego Prawa 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak Mojżesz[80] i Jozue[82] 1446–1406 r. p.n.e. Moab hebrajski 34 959 zobacz przypis[l]
brak zob. przyp.[m] brak
Joz Księga Jozuego Nie[n] 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak Jozue[82], Eleazar[83] i Pinchas[83] 1400–1370 r. p.n.e. Kanaan hebrajski 24 658 zobacz przypis[o]
Sdz Księga Sędziów Nie 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak Samuel[84] 1045–1000 r. p.n.e. Izrael hebrajski 21 618 zobacz przypis[p]
Rt Księga Rut Nie 18. Tak {Pisma} 8. Tak Nie 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak Samuel[84] 1011–931 r. p.n.e. Izrael hebrajski 4 85 zobacz przypis[q]           ﹒          
1Sm 1. Księga Samuela Nie 8a. Tak 9. Tak 8. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak Samuel[84], Gad[85] i Natan[85] 930–722 r. p.n.e. Izrael hebrajski 31 810 zobacz przypis
2Sm 2. Księga Samuela Nie 8b. Tak 10. Tak 9. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak Izrael hebrajski 24 695 zobacz przypis
1Krl 1. Księga Królewska Nie 9a. Tak 11. Tak 10. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak Jeremiasz[86] 560–540 r. p.n.e. Judea hebrajski 22 817 zobacz przypis
2Krl 2. Księga Królewska Nie 9b. Tak 12. Tak 11. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak Judea i Egipt hebrajski 25 719 zobacz przypis
1Krn 1. Księga Kronik Nie 24a. Tak {Pisma} 13. Tak Nie 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak Ezdrasz[87] i Nehemiasz[88] 450–425 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 29 943 zobacz przypis
2Krn 2. Księga Kronik Nie 24b. Tak {Pisma} 14a. Tak Nie 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14a. Tak 14a. Tak 14a. Tak Jerozolima hebrajski 36 821 zobacz przypis
— Modlitwa Manassesa[r] Nie Nie 14b. Tak Nie Nie Nie[8][s] Nie[89] Nie[t] Nie[t] 47. Tak Nie[t] Nie[t] 14b. Tak 14b. Tak 14b. Tak grecki[90] 1[74] 15[74] zobacz przypis
Jub[91] Księga Jubileuszów Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 15. Tak hebrajski 50 zobacz przypis
Hen[91] Księga Henocha Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 16. Tak aramejski 108 zobacz przypis
Ezd Księga Ezdrasza Nie 23a. Tak {Pisma} 15a. Tak Nie 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 17. Tak Ezdrasz[87] i Nehemiasz[88] 440–430 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski[u] i aramejski[v] 10 280 zobacz przypis
Ne Księga Nehemiasza Nie 23b. Tak {Pisma} 15b. Tak Nie 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 17. Tak 17. Tak 16. Tak 16. Tak 18. Tak 430–400 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 13 406 zobacz przypis
3Ezd[91] 3. Księga Ezdrasza Nie Nie 16. Tak Nie Nie Nie[s] Nie[89] Nie[w] Nie[w] Nie[w] 16. Tak 16. Tak 17. Tak 17. Tak 19. Tak grecki 9[74] 442[74] zobacz przypis
4Ezd[91] 4. Księga Ezdrasza Nie Nie 17. Tak Nie Nie Nie[s] Nie[89] Nie Nie[w] Nie[w] Nie Nie 50a. Tak 51a. Tak 20. Tak hebrajski 12[74] 646[74] zobacz przypis
5Ezd[91] 6Ezd[91] 5. i 6. Księga Ezdrasza Nie Nie Nie Nie Nie Nie[s] Nie[89] Nie Nie Nie Nie Nie[w] 50b. Tak 51b. Tak Nie łaciński[x] i grecki[y] 4[74] 229[74] zobacz przypis
Tb Księga Tobiasza Nie Nie 18. Tak Nie Nie Nie[8][s] 17. Tak 17. Tak 40. Tak 17. Tak 19. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 21. Tak aramejski 14 245 zobacz przypis
Jdt Księga Judyty Nie Nie 19. Tak Nie Nie Nie[8][s] 18. Tak 18. Tak 41. Tak 18. Tak 20. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 22. Tak hebrajski 16 340 zobacz przypis           ﹒          
Est Księga Estery (rozdziały 1–10) Nie 21. Tak {Pisma} 20a. Tak Nie 17. Tak 17. Tak[92] 19a. Tak 19a. Tak 17. Tak 19a. Tak 18a. Tak 20a. Tak 20a. Tak 20. Tak 23a. Tak Mardocheusz[93] 400 r. p.n.e. Suza i Elam hebrajski 10 167 zobacz przypis
Est(d)[94] Księga Estery    (dodatki)    Nie Nie 20b. Tak Nie Nie Nie[8][s] 19b. Tak 19b. Tak 42. Tak 19b. Tak 18b. Tak 20b. Tak 20b. Tak Nie 23b. Tak grecki 6 105 zobacz przypis
1Mch 1. Księga Machabejska Nie Nie Nie Nie Nie Nie[8][s] 20. Tak 20. Tak 49. Tak 45. Tak 21. Tak 21. Tak 47. Tak 47. Tak Nie hebrajski 16 922 zobacz przypis
2Mch 2. Księga Machabejska Nie Nie Nie Nie Nie Nie[8][s] 21. Tak 21. Tak 50. Tak 46. Tak 22. Tak 22. Tak 48. Tak 48. Tak Nie grecki 15 556 zobacz przypis
3Mch[94] 3. Księga Machabejska Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 23. Tak 23. Tak 49. Tak 49. Tak Nie grecki 7[74] 180[74] zobacz przypis
4Mch 4. Księga Machabejska Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie[w] Nie[w] 50.Tak Nie 50. Tak Nie grecki 18[73] 482[73] zobacz przypis
— 1. Księga Mekabiego Nie Nie 21. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 24. Tak gyyz 36[95] 757[95] zobacz przypis
— 2. Księga Mekabiego Nie Nie 22a. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 25. Tak gyyz 21[95] 424[95] zobacz przypis
— 3. Księga Mekabiego Nie Nie 22b. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 26. Tak gyyz 10[95] 209[95] zobacz przypis
brak zob. przyp.[z]
Hi Księga Hioba (rozdziały 1–42) Nie 16. Tak 23a. Tak Nie 18. Tak 18. Tak 22. Tak 22. Tak 18. Tak 20. Tak 30a. Tak 25. Tak 21a. Tak 21a. Tak 27. Tak Mojżesz[80] 2000–401 r. p.n.e. Synaj hebrajski 42 1.068 zobacz przypis           ﹒          
Hi(d) Księga Hioba (dodatek) Nie Nie 23b. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 30b. Tak Nie 21b. Tak 21b. Tak Nie
Ps Księga Psalmów (psalmy 1–150) Nie 14. Tak 24a. Tak 12. Tak 19. Tak 19. Tak 23. Tak 23. Tak 19. Tak 21a. Tak 24a. Tak 24a. Tak 22a. Tak 22a. Tak 28a. Tak Dawid[96] 1400–500 r. p.n.e. hebrajski 150 2.526 zobacz przypis
Księga Psalmów (psalm 151) Nie Nie 24b. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie 21b. Tak 24b. Tak 24b. Tak 22b. Tak 22b. Tak 28b. Tak hebrajski 1[74] 7[74] zobacz przypis
Prz Księga Przysłów (rozdziały 1–24) Nie 15a. Tak 25. Tak Nie 20a. Tak 20a. Tak 24a. Tak 25a. Tak 20a. Tak 22a. Tak 25a. Tak 26a. Tak 23a. Tak 23a. Tak 29. Tak Ezechiasz[97] 950–700 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 24 713 zobacz przypis
Księga Przysłów (rozdziały 25–31) Nie 15b. Tak 26. Tak Nie 20b. Tak 20b. Tak 24b. Tak 25b. Tak 20b. Tak 22b. Tak 25b. Tak 26b. Tak 23b. Tak 23b. Tak 30. Tak Jerozolima hebrajski 7 202 zobacz przypis
Koh Księga Koheleta Nie 20. Tak 27. Tak Nie 21. Tak 21. Tak 25. Tak 25. Tak 21. Tak 23. Tak 26. Tak 27. Tak 24. Tak 24. Tak 31. Tak Ezechiasz[97] 935 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 12 222 zobacz przypis
Pnp Pieśń nad Pieśniami Nie 17. Tak 28. Tak Nie 22. Tak 22. Tak 26. Tak 26. Tak 22. Tak 24. Tak 27. Tak 28. Tak 25. Tak 25. Tak 32. Tak Ezechiasz[97] 960–931 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 8 117 zobacz przypis
Mdr Księga Mądrości Nie Nie 29. Tak Nie Nie Nie[8][s] 27. Tak 27. Tak 43. Tak 25. Tak 28. Tak 29. Tak 26. Tak 26. Tak 33. Tak grecki 19 436 zobacz przypis
Syr Mądrość Syracydesa Nie Nie 30. Tak Nie Nie Nie[8][s] 28. Tak 28. Tak 44. Tak 26. Tak 29. Tak 30. Tak 27. Tak 27. Tak 34. Tak hebrajski 51 1372 zobacz przypis
brak zobacz przyp.[aa]
Iz Księga Izajasza Nie 10. Tak 31. Tak 13. Tak 23. Tak 23. Tak 29. Tak 29. Tak 23. Tak 27. Tak 31. Tak 43. Tak 28. Tak 28. Tak 35. Tak Ezechiasz[97] 700–681 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 66 1.291 zobacz przypis
Jr Księga Jeremiasza Nie 11. Tak 32a. Tak 14. Tak 24. Tak 24. Tak 30. Tak 30. Tak 24. Tak 28. Tak 44. Tak 44. Tak 29. Tak 29. Tak 36. Tak Jeremiasz[86] 626–585 r. p.n.e. Judea i Egipt hebrajski[ab] i aramejski[ac] 52 1.364 zobacz przypis
Lm Księga Lamentacji Nie 19. Tak {Pisma} 32b. Tak 15. Tak {Księgi Dydaktyczne} 25. Tak 25. Tak 31. Tak 31. Tak 25. Tak 29. Tak 46. Tak 46. Tak 30. Tak 30. Tak 37. Tak Jeremiasz[86] 586 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 5 154 zobacz przypis
Ba Księga Barucha (rozdziały 1–5) Nie Nie 32c.Tak Nie Nie Nie[s] 32a. Tak 32a. Tak 47. Tak 30a. Tak 45. Tak 45. Tak 32. Tak 32. Tak 38. Tak hebrajski 5 141 zobacz przypis
LJr[94] Księga Barucha (List Jeremiasza) Nie Nie 32d.Tak Nie Nie Nie[s] 32b. Tak 32b. Tak 45. Tak 30b. Tak Nie 47. Tak 31. Tak 31. Tak 39. Tak grecki 1 72 zobacz przypis
4Ba 4. Księga Barucha Nie Nie 32e.Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 40. Tak grecki — — zobacz przypis
2Ba List Barucha Nie Nie Nie Nie Nie Nie Nie 32c. Tak 46. Tak Nie Nie Nie Nie Nie Nie hebrajski 9[98] 82[98] zobacz przypis           ﹒          
Ez Księga Ezechiela Nie 12. Tak 33. Tak 16. Tak 26. Tak 26. Tak 33. Tak 33. Tak 26. Tak 31. Tak 47. Tak 49. Tak 33. Tak 33. Tak 41. Tak Ezechiel[93] 593–571 r. p.n.e. Babilon hebrajski 48 1.271 zobacz przypis
Dn Księga Daniela (rozdziały 1–12) Nie 22. Tak {Pisma} 34a. Tak 17. Tak {Księgi Dydaktyczne} 27. Tak 27. Tak 34a. Tak 34a. Tak 27. Tak 32a. Tak 48a. Tak 49a. Tak 34a. Tak 34a. Tak 42a. Tak Daniel[93] 530 r. p.n.e. Babilon hebrajski i aramejski 12 357 zobacz przypis
Dn(d)[94] Księga Daniela (dodatki) Nie Nie 34b. Tak Nie Nie Nie[8][s] 34b. Tak 34b. Tak 48. Tak 32b. Tak 48b. Tak 49b. Tak 34b. Tak 34b. Tak 42b. Tak grecki 3 173 zobacz przypis
brak
Oz Księga Ozeasza Nie 13a. Tak 35. Tak 18. Tak 28. Tak 28. Tak 35. Tak 35. Tak 28. Tak 33. Tak 32. Tak 31. Tak 35. Tak 35. Tak 43. Tak Ozeasz[93] 750–715 r. p.n.e. Samaria hebrajski 14 197 zobacz przypis
Jl Księga Joela Nie 13b. Tak 36. Tak 19. Tak 29. Tak 29. Tak 36. Tak 36. Tak 29. Tak 34. Tak 33. Tak 32. Tak 36. Tak 36. Tak 44. Tak Joel[93] 835–796 r. p.n.e. Judea hebrajski 4 73 zobacz przypis           ﹒          
Am Księga Amosa Nie 13c. Tak 37. Tak 20. Tak 30. Tak 30. Tak 37. Tak 37. Tak 30. Tak 35. Tak 34. Tak 33. Tak 37. Tak 37. Tak 45. Tak Amos[93] 760–750 r. p.n.e. Judea hebrajski 9 146 zobacz przypis
Ab Księga Abdiasza Nie 13d. Tak 38. Tak 21. Tak 31. Tak 31. Tak 38. Tak 38. Tak 31. Tak 36. Tak 35. Tak 34. Tak 38. Tak 38. Tak 46. Tak Abdiasz[93] 850–450 r. p.n.e. hebrajski 1 21 zobacz przypis
Jon Księga Jonasza Nie 13e. Tak 39. Tak 22. Tak 32. Tak 32. Tak 39. Tak 39. Tak 32. Tak 37. Tak 36. Tak 35. Tak 39. Tak 39. Tak 47. Tak Jonasz[93] 509–500 r. p.n.e. hebrajski 4 48 zobacz przypis
Mi Księga Micheasza Nie 13f. Tak 40. Tak 23. Tak 33. Tak 33. Tak 40. Tak 40. Tak 33. Tak 38. Tak 37. Tak 36. Tak 40. Tak 40. Tak 48. Tak Micheasz[93] 735–700 r. p.n.e. Judea hebrajski 7 105 zobacz przypis
Na Księga Nahuma Nie 13g. Tak 41. Tak 24. Tak 34. Tak 34. Tak 41. Tak 41. Tak 34. Tak 39. Tak 38. Tak 37. Tak 41. Tak 41. Tak 49. Tak Nahum[93] 663–612 r. p.n.e. Judea hebrajski 3 47 zobacz przypis
Ha Księga Habakuka Nie 13h. Tak 42. Tak 25. Tak 35. Tak 35. Tak 42. Tak 42. Tak 35. Tak 40. Tak 39. Tak 38. Tak 42. Tak 42. Tak 50. Tak Habakuk[93] 612–589 r. p.n.e. Judea hebrajski 3 56 zobacz przypis
So Księga Sofoniasza Nie 13i. Tak 43. Tak 26. Tak 36. Tak 36. Tak 43. Tak 43. Tak 36. Tak 41. Tak 40. Tak 39. Tak 43. Tak 43. Tak 51. Tak Sofoniasz[93] 640–609 r. p.n.e. Judea hebrajski 3 53 zobacz przypis
Ag Księga Aggeusza Nie 13j. Tak 44. Tak 27. Tak 37. Tak 37. Tak 44. Tak 44. Tak 37. Tak 42. Tak 41. Tak 40. Tak 44. Tak 44. Tak 52. Tak Aggeusz[93] 520 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 2 38 zobacz przypis
Za Księga Zachariasza Nie 13k. Tak 45. Tak 28. Tak 38. Tak 38. Tak 45. Tak 45. Tak 38. Tak 43. Tak 42. Tak 41. Tak 45. Tak 45. Tak 53. Tak Zachariasz[93] 520–480 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 14 211 zobacz przypis
Ml Księga Malachiasza Nie 13l. Tak 46. Tak 29. Tak 39. Tak 39. Tak 46. Tak 46. Tak 39. Tak 44. Tak 43. Tak 42. Tak 46. Tak 46. Tak 54. Tak Malachiasz[93] 440–430 r. p.n.e. Jerozolima hebrajski 3 55 zobacz przypis
Łączna ilość ksiąg 5 24 46 29 39 39 46 46 50 47 48 50 50 51 54
brak
Mt Ewangelia wg św. Mateusza — — — 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak Mateusz Lewi Ewangelista 41 r. n.e. Izrael grecki 28 1.071 zobacz przypis
Mk Ewangelia wg św. Marka (rozdziały 1–16) — — — 2a. Tak 2. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak 2a. Tak Marek Ewangelista 63 r. n.e. Rzym grecki 16 678 zobacz przypis
Ewangelia wg św. Marka (dodatek) — — — 2b. Tak Nie 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak 2b. Tak
Łk Ewangelia wg św. Łukasza — — — 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak Łukasz Ewangelista 57 r. n.e. Cezarea grecki 24 1.151 zobacz przypis
J Ewangelia wg św. Jana (rozdziały 1–21) — — — 4a. Tak 4. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak 4a. Tak Jan Ewangelista 98 r. n.e. Efez grecki 21 879 zobacz przypis
Ewangelia wg św. Jana (dodatek) — — — 4b. Tak Nie 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak 4b. Tak
brak
Dz Dzieje Apostolskie — — — Nie 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak Łukasz Ewangelista 61 r. n.e. Rzym grecki 28 1.007 zobacz przypis
brak
Rz List do Rzymian — — — Nie 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 13. Tak 13. Tak 6. Tak Paweł z Tarsu 56 r. n.e. Korynt grecki 16 433 zobacz przypis
1Kor 1. List do Koryntian — — — Nie 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 14. Tak 14. Tak 7. Tak Paweł z Tarsu 55 r. n.e. Efez grecki 16 437 zobacz przypis
2Kor 2. List do Koryntian — — — Nie 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 15. Tak 15. Tak 8. Tak Paweł z Tarsu 55 r. n.e. Macedonia grecki 13 257 zobacz przypis
Ga List do Galatów — — — Nie 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 16. Tak 16. Tak 9. Tak Paweł z Tarsu 51 r. n.e. Korynt grecki 6 149 zobacz przypis
Ef List do Efezjan — — — Nie 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 17. Tak 17. Tak 10. Tak Paweł z Tarsu 61 r. n.e. Rzym grecki 6 155 zobacz przypis
Flp List do Filipian — — — Nie 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 18. Tak 18. Tak 11. Tak Paweł z Tarsu 61 r. n.e. Rzym grecki 4 104 zobacz przypis
Kol List do Kolosan — — — Nie 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 19. Tak 19. Tak 12. Tak Paweł z Tarsu 61 r. n.e. Rzym grecki 4 95 zobacz przypis
1Tes 1. List do Tesaloniczan — — — Nie 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 20. Tak 20. Tak 13. Tak Paweł z Tarsu 50 r. n.e. Korynt grecki 5 89 zobacz przypis
2Tes 2. List do Tesaloniczan — — — Nie 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 21. Tak 21. Tak 14. Tak Paweł z Tarsu 51 r. n.e. Korynt grecki 3 47 zobacz przypis
1Tm 1. List do Tymoteusza — — — Nie 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 22. Tak 22. Tak 15. Tak Paweł z Tarsu 63 r. n.e. Macedonia grecki 6 113 zobacz przypis
2Tm 2. List do Tymoteusza — — — Nie 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 16. Tak 23. Tak 23. Tak 16. Tak Paweł z Tarsu 65 r. n.e. Rzym grecki 4 83 zobacz przypis
Tt List do Tytusa — — — Nie 17. Tak 17. Tak 17. Tak 17. Tak 17. Tak 17. Tak 17. Tak 17. Tak 24. Tak 24. Tak 17. Tak Paweł z Tarsu 63 r. n.e. Macedonia grecki 3 46 zobacz przypis           ﹒          
Flm List do Filemona — — — Nie 18. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 18. Tak 25. Tak 25. Tak 18. Tak Paweł z Tarsu 61 r. n.e. Rzym grecki 1 25 zobacz przypis
Hbr List do Hebrajczyków — — — Nie 19. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 19. Tak 26. Tak 26. Tak 19. Tak Paweł z Tarsu 61 r. n.e. Rzym grecki 13 303 zobacz przypis
brak
Jk List św. Jakuba — — — Nie 20. Tak 20. Tak 20. Tak 20. Tak 20. Tak 20. Tak 20. Tak 20. Tak 6. Tak 6. Tak 20. Tak Jakub Mniejszy Apostoł przed      62 r. n.e. Jerozolima grecki 5 108 zobacz przypis
1P 1. List św. Piotra — — — Nie 21. Tak 21. Tak 21. Tak 21. Tak 21. Tak 21. Tak 21. Tak 21. Tak 7. Tak 7. Tak 21. Tak Szymon Piotr Apostoł 63 r. n.e. Babilon grecki 5 105 zobacz przypis
2P 2. List św. Piotra — — — Nie 22. Tak 22. Tak 22. Tak Nie 22. Tak 22. Tak 22. Tak 22. Tak 8. Tak 8. Tak 22. Tak Szymon Piotr Apostoł 64 r. n.e. Babilon grecki 3 61 zobacz przypis
1J 1. List św. Jana — — — Nie 23. Tak 23. Tak 23. Tak 22. Tak 23. Tak 23. Tak 23. Tak 23. Tak 9. Tak 9. Tak 23. Tak Jan Ewangelista 98 r. n.e. Efez grecki 5 105 zobacz przypis
2J 2. List św. Jana — — — Nie 24. Tak 24. Tak 24. Tak Nie 24. Tak 24. Tak 24. Tak 24. Tak 10. Tak 10. Tak 24. Tak Jan Ewangelista 98 r. n.e. Efez grecki 1 13 zobacz przypis
3J 3. List św. Jana — — — Nie 25. Tak 25. Tak 25. Tak Nie 25. Tak 25. Tak 25. Tak 25. Tak 11. Tak 11. Tak 25. Tak Jan Ewangelista 98 r. n.e. Efez grecki 1 14 zobacz przypis
Jud List św. Judy — — — Nie 26. Tak 26. Tak 26. Tak Nie 26. Tak 26. Tak 26. Tak 26. Tak 12. Tak 12. Tak 26. Tak Juda Tadeusz Apostoł 65 r. n.e. Izrael grecki 1 25 zobacz przypis
brak
Ap Apokalipsa św. Jana — — — 5. Tak 27. Tak 27. Tak 27. Tak Nie 27. Tak 27. Tak 27. Tak 27. Tak 27. Tak 27. Tak 27. Tak Jan Ewangelista 96 r. n.e. Patmos grecki 22 404 zobacz przypis

Zestawienie pism pozabiblijnych uznawanych za natchnione przez wyznania z nurtu restoracjonizmu.

  Tradycje Zachodniego Chrześcijaństwa  
Ruch świętych w dniach ostatnich Kościoły swedenborgiańskie
Siglum księgi[99] Nazwa księgi[100]  Kościół Jezu- sa Chrystusa (Bickertonici)      Kościół      Chrystusa (Fettingici) Kościół Chry-stusa z Posel-stwem Eliasza  Kościół Jezu- sa Chrystusa (Cutlerici) Kośc. Jez. Chry. Św. w Dn. Ost.(Strangici) Społeczność Chrystusa Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich Kościół Ge-neralny Nowe-go Jeruzalem      Tradycyjny      autor[77]   Tradycyjna   data napisania[77]   Tradycyjne   miejsce napisania[77]      Język      oryginału Liczba rozdziałów Liczba wersetów Główne motywy i treść
— Strona Tytułowa 0. Tak 0. Tak 0. Tak 0. Tak 0. Tak 0. Tak 0. Tak — Moroni 400 r. n.e. angielski 1 2 zobacz przypis
brak
1Nefi  1. Księga Nefiego 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak 1. Tak — Nefi 550 r. p.n.e. angielski 22 618 zobacz przypis
2Nefi  2. Księga Nefiego 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak 2. Tak — Nefi 544 r. p.n.e. angielski 33 779 zobacz przypis
Jakub Księga Jakuba    ﹒    3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak 3. Tak — Jakub 530 r. p.n.e. angielski 7 203 zobacz przypis
Enos Księga Enosa    ﹒    4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak 4. Tak — Enos 530 r. p.n.e. angielski 1 27 zobacz przypis
Jar Księga Jaroma    ﹒    5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak 5. Tak — Jarom i inni 420 r. p.n.e. angielski 1 15 zobacz przypis
Omni Księga Omniego 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak 6. Tak — Omni i inni 323 r. p.n.e. angielski 1 30 zobacz przypis
brak
SłMorm Słowa Mormona 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak 7. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 1 18 zobacz przypis
Mos Księga Mosjasza 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak 8. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 29 785 zobacz przypis
Alma Księga Almy    ﹒    9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak 9. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 63 1.975 zobacz przypis
Hel Księga Helamana 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak 10. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 16 497 zobacz przypis
3Nefi Księga 3. Nefiego 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak 11. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 30 785 zobacz przypis
4Nefi Księga 4. Nefiego 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak 12. Tak — Mormon 350 r. n.e. angielski 1 49 zobacz przypis
Morm. Księga Mormona 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak 13. Tak — Mormon 385 r. n.e. angielski 9 276 zobacz przypis
brak
Eter Księga Etera    ﹒    14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak 14. Tak — Moroni 400 r. n.e. angielski 15 433 zobacz przypis
Mor Księga Moroniego 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak 15. Tak — Moroni 400 r. n.e. angielski 10 163 zobacz przypis
— Wykłady o wierze — — — 1. Tak 1. Tak Nie Nie — angielski 7 zobacz przypis
DiP Doktryna i Przymierza[ad] — — — 2a. Tak 2a. Tak 1a. Tak 1a. Tak — Joseph Smith angielski 106 zobacz przypis
DiP Doktryna i Przymierza[ae] — — — Nie Nie Nie 1b. Tak — Joseph Smith, Brigham Young i Joseph F. Smith angielski 28 zobacz przypis
DiP Doktryna i Przymierza[af] — — — 22b. Tak 22b. Tak Nie 1c. Tak — Joseph Smith i John Taylor angielski 4 189 zobacz przypis
DiP Doktryna i Przymierza (sekcja 142) — — — 2c. Tak 2c. Tak 1b. Tak Nie — Joseph Smith angielski 1 zobacz przypis
DiP Doktryna i Przymierza[ag] — — — Nie Nie 1c. Tak Nie — angielski 54 zobacz przypis
DeklOfic Deklaracje oficjalne — — — Nie Nie Nie 2. Tak — Wilford Woodruff i Spencer W. Kimball angielski 2 zobacz przypis
— Objawienia Jamesa Stranga — — — Nie 3. Tak Nie Nie — James J. Strang angielski 17 zobacz przypis
Mojż Księga Mojżesza — — — — — — 1. Tak — angielski 8 356 zobacz przypis
Abr Księga Abrahama — — — — — — 2. Tak — egipski 5[ah] 136 zobacz przypis
JS–Mat Józef Smith – Ew. Mateusza — — — — — — 3. Tak — Joseph Smith angielski 1 55 zobacz przypis
JS–Hist Józef Smith – Historia — — — — — — 4. Tak angielski 1 75 zobacz przypis
ArtWiary Artykuły Wiary    ﹒    — — — — — — 5. Tak — angielski 1 13 zobacz przypis
— Księga Prawa Pańskiego — — — — 1. Tak — — — angielski 47 332 zobacz przypis
— Słowo Pańskie (sekcje 1–30) — 1. Tak 1a. Tak — — — — — angielski 30 zobacz przypis
— Słowo Pańskie (sekcje 31–120) — Nie 1b. Tak — — — — — angielski 90 zobacz przypis
— Tajemnice Niebios — — — — — — — 1. Tak łaciński 90 10.837 zobacz przypis
— Światy we Wszechświecie — — — — — — — 2. Tak łaciński 14 178 zobacz przypis
— Niebo i Piekło    ﹒    — — — — — — — 3. Tak łaciński 64 603 zobacz przypis
— Sąd Ostateczny    ﹒    — — — — — — — 4. Tak łaciński 11 74 zobacz przypis
— Nowe Jeruzalem i Jego Nieb. Nauka — — — — — — — 5. Tak łaciński 25 325 zobacz przypis
— Biały Koń        ﹒        — — — — — — — 6. Tak łaciński 13 17 zobacz przypis
— Nauka o Panu    ﹒    — — — — — — — 7. Tak łaciński 12 64 zobacz przypis
— Nauka o Piśmie Świętym — — — — — — — 8. Tak łaciński 14 118 zobacz przypis
— Nauka o Życiu    ﹒    — — — — — — — 9. Tak łaciński 14 114 zobacz przypis
— Nauka o Wierze    ﹒    — — — — — — — 10. Tak łaciński 10 72 zobacz przypis
— Kontynuacja Sądu Ostatecznego — — — — — — — 11. Tak łaciński 13 90 zobacz przypis
— Miłość i Mądrość Boźa — — — — — — — 12. Tak łaciński 432 zobacz przypis
— Opatrzność Boża — — — — — — — 13. Tak łaciński 18 340 zobacz przypis
— Apokalipsa Odsłonięta — — — — — — — 14. Tak łaciński 20 962 zobacz przypis
— Miłość Małżeńska — — — — — — — 15. Tak łaciński 27 535 zobacz przypis
— Wyłożenie Nauk Nowego Kościoła — — — — — — — 16. Tak łaciński 30 120 zobacz przypis
— Przenikanie się Duszy i Ciała — — — — — — — 17. Tak łaciński 16 20 zobacz przypis
— Prawdziwa Religia Chrześcijańska — — — — — — — 18. Tak łaciński 851 zobacz przypis

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Księga Przysłów, rozdziały 1-24.
  2. ↑ Księga Przysłów, rozdziały 25-31.
  3. ↑ Taki sam kanon uznają również: pozostałe Kościoły Anglikańskie, Kościoły Baptystyczne, Kościoły Luterańskie oraz Kościoły Reformowane.
  4. ↑ Taki sam kanon uznają również: Katolickie Kościoły Wschodnie.
  5. ↑ Taki sam kanon uznaje również: Starożytny Kościół Wschodu.
  6. ↑ Taki sam kanon uznaje również: Malankarski Kościół Ortodoksyjny.
  7. ↑ Taki sam kanon uznaje również: Erytrejski Kościół Ortodoksyjny.
  8. ↑ Narracja otwiera się uniwersalistyczną wizją stworzenia świata i człowieka, by następnie przejść do opisu upadku ludzkości oraz uwarunkowań rozproszenia narodów. Centralnym motywem dzieła jest idea wybrania oraz obietnica przymierza, realizowana poprzez ukazywanie losów patriarchów: Abrahama, Izaaka i Jakuba, którym Bóg zapowiada liczne potomstwo i posiadanie ziemi Kanaan. Opowieść wieńczy obszerna historia Józefa egipskiego, wyjaśniająca historyczne i demograficzne powody osiedlenia się rodu izraelskiego nad Nilem.
  9. ↑ Tekst opisuje fundamentalne dla tożsamości Izraela wydarzenie wyzwolenia z niewoli egipskiej, ukazywane jako bezpośrednia interwencja Boga dokonana pod przywództwem powołanego w tym celu Mojżesza. Kluczowym momentem teologicznym i prawnym narracji jest teofania na górze Synaj, gdzie dochodzi do zawarcia przymierza oraz nadania Dekalogu wraz z Kodeksem Przymierza. Dzieło zamykają szczegółowe instrukcje dotyczące budowy Przybytku (Namiotu Spotkania), mającego stanowić widzialny znak trwałej, sakralnej obecności Boga pośród wędrującego ludu.
  10. ↑ Dzieło o charakterze wybitnie prawodawczym i liturgicznym koncentruje się na motywie absolutnej świętości Boga, która wymaga adekwatnej czystości oraz uświęcenia ze strony wybranego narodu. Tekst zawiera drobiazgowe regulacje dotyczące funkcjonowania kultu, w tym systematyzację ofiar, rygorystyczne przepisy o czystości rytualnej oraz zasady ordynacji kapłanów z rodu Aarona. Integralną część narracji stanowi tzw. Kodeks Świętości, który rozszerza pojęcie sacrum na codzienne życie moralne i społeczne Izraelitów, nakazując im kategoryczne oddzielenie się od pogańskich obyczajów.
  11. ↑ Historyczno-teologiczna kronika przedstawia trwającą czterdzieści lat wędrówkę Izraelitów przez pustynię, której strukturalne ramy wyznaczają dwa powszechne spisy ludności obrazujące całkowitą wymianę pokoleniową. Narracja skupia się na dramatycznym napięciu między powtarzającymi się buntami i niewiernością ludu, skutkującymi surowymi karami, a niezmienną opatrznością Stwórcy zapewniającą przetrwanie. Tekst ukazuje zarazem proces formowania się struktur administracyjnych Izraela, opisując wymieranie generacji obciążonej mentalnością niewolniczą oraz przygotowywanie nowego pokolenia do zbrojnego podboju Kanaanu.
  12. ↑ Narracja przybiera formę obszernej, retorycznej mowy pożegnalnej Mojżesza, wygłoszonej na równinach Moabu z zamiarem reinterpretacji i odnowienia przymierza synajskiego dla pokolenia mającego wkroczyć do Ziemi Obiecanej. Centralnym motywem jest wezwanie do radykalnego monoteizmu oraz wyłącznej, podyktowanej miłością lojalności wobec Boga, znajdującej swój najpełniejszy wyraz w wyznaniu wiary Szema Izrael. Dzieło precyzuje teologię deuteronomistyczną, kategorycznie uzależniającą historyczne przetrwanie i pomyślność narodu od ścisłego przestrzegania Prawa, co zostaje dobitnie wyeksponowane w końcowym zestawieniu błogosławieństw i przekleństw.
  13. ↑ Prorocy (hebr. Newiim) – Prorocy Dawniejsi
  14. ↑ Księga Jozuego (Samarytańska) cieszy się wysokim statusem w tradycji samarytańskiej, lecz nie jest uważana za kanoniczną.
  15. ↑ Narracja opisuje zbrojny podbój Kanaanu przez zjednoczone plemiona izraelskie pod dowództwem Jozuego, następcy Mojżesza. Głównym motywem utworu jest Boża wierność obietnicom danym patriarchom, przejawiająca się w militarnych zwycięstwach oraz nadprzyrodzonej pomocy podczas przekraczania Jordanu i zdobywania Jerycha. Dzieło kończy się szczegółowym podziałem zdobytych terytoriów pomiędzy pokolenia Izraela oraz uroczystym odnowieniem przymierza w Sychem.
  16. ↑ Treść odzwierciedla burzliwy okres bezkrólewia i dekoncentracji politycznej Izraela między podbojem Kanaanu a ustanowieniem monarchii. Oś teologiczną księgi stanowi powtarzający się cykl odstępstwa od monoteizmu, kary w postaci obcej opresji, a następnie wyzwolenia przynoszonego przez powoływanych przez Boga charyzmatycznych przywódców, zwanych sędziami. Relacje o postaciach takich jak Gedeon, Jefte czy Samson ukazują postępującą anarchię oraz moralną i religijną degradację społeczeństwa izraelskiego.
  17. ↑ Ta krótka opowieść osadzona w czasach sędziów przedstawia losy Moabitki Rut, która po śmierci męża decyduje się na całkowitą lojalność wobec swojej izraelskiej teściowej Noemi oraz jej Boga. Centralnym przesłaniem utworu jest uniwersalizm Bożej opieki, która przekracza granice etniczne i nagradza ludzką wierność oraz prawość poprzez instytucję prawa lewiratu. Małżeństwo Rut z Boozem sankcjonuje jej włączenie do narodu wybranego, czyniąc cudzoziemkę bezpośrednią prababką króla Dawida.
  18. ↑ Modlitwa Manassesa jest częścią Księgi Od, która w Septuagincie następuje po Psalmach. Pozostała część Księgi Od składa się z fragmentów znajdujących się w innych miejscach Biblii. We współczesnej Biblii prawosławnej nie występuje osobna Księga Od, można ją znaleźć na końcu 2. Księgi Kronik.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Księga obecna w 17-wiecznej Biblii Króla Jakuba w sekcji: "The Bookes called Apocrypha".
  20. 1 2 3 4 Księga jest używana w celach liturgicznych.
  21. ↑ W języku hebrajskim zostały napisane następujące fragmenty: 1:1–4:7; 6:19–7:11; 7:27–10:44.
  22. ↑ W języku aramejskim zostały napisane następujące fragmenty: 4:8–6:18; 7:12–7:26.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 Księga zawarta w niektórych historycznych rękopisach.
  24. ↑ W języku łacińskim został napisany następujący fragment: 1:1–2:48.
  25. ↑ W języku greckim został napisany następujący fragment: 15:1–16:78.
  26. ↑ III. Pisma (hebr. Ketuwim)
  27. ↑ IIa. Prorocy (hebr. Newiim) – Prorocy Późniejsi
  28. ↑ W języku hebrajskim zostały napisane następujące fragmenty: 1:1–10:10; 10:12–52:34.
  29. ↑ W języku aramejskim został napisany następujący fragment: 10:11.
  30. ↑ (sekcje 1; 3–12; 14–76, 78–84; 86; 88–107; 112; 119; 133–134)
  31. ↑ (sekcje 2; 13; 77; 85; 87; 108–111; 113–118; 120–123; 125–126; 129–132; 136–138)
  32. ↑ (sekcje 124; 127-128; 135)
  33. ↑ (sekcje 143–151; 153–195)
  34. ↑ Księga zawiera również 3 faksymilia.

Przypisy

  1. 1 2 James C. VanderKam, rozdział 6: Questions of Canon through the Dead Sea Scrolls [Kwestie kanonu w świetle Rękopisów znad Morza Martwego], McDonald, Lee Martin; Sanders, James A., red. (2002). „The Canon Debate” [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers., s. 94, cytując prywatną korespondencję z Emanuelem Tovem na temat rękopisów biblijnych: Typ skryby z Qumran ok. 25%, tekst protomasorecki ok. 40%, teksty przedsamarytańskie ok. 5%, teksty bliskie hebrajskiemu pierwowzorowi Septuaginty ok. 5% oraz tekstowo niezależne (niepowiązane) ok. 25%.
  2. ↑ „Sadducees” [Saduceusze]. Jewish Encyclopedia. 1906. Wraz ze zniszczeniem Świątyni i państwa, Saduceusze jako stronnictwo przestali mieć powód do istnienia. Znikają oni z kart historii, choć ich poglądy są częściowo podtrzymywane i powielane przez Samarytan, z którymi są często utożsamiani (zob. Hipolit, „Refutatio Hæresium”, ix. 29; Epifaniusz, l.c. xiv.; oraz inni Ojcowie Kościoła, którzy przypisują Saduceuszom odrzucenie Proroków i Hagiografów; por. także Sanh. 90b, gdzie określenie „Ẓadduḳim” występuje zamiast „Kutim” [Samarytanie]; Sifre, Num. 112; Geiger, l.c. s. 128–129) oraz przez Karaimów (zob. Majmonides, komentarz do Ab. i. 3; Geiger, „Gesammelte Schriften”, iii. 283–321; także Anan ben Dawid; Karaimi).
  3. ↑ O.T.C (1890). „The Samaritan Chronicle Or The Book of Joshua, the son of Nun” [Kronika samarytańska lub Księga Jozuego, syna Nuna] (PDF). Pobrano 3 marca 2023.
  4. ↑ Bowman, John, red. (1977). Samaritan Documents, Relating To Their History, Religion and Life [Dokumenty samarytańskie dotyczące ich historii, religii i życia]. Pittsburgh Original Texts & Translations Series nr 2. Przełożył Bowman, John.
  5. ↑ Cowley, A.; Jacobs, Joseph; Huxley, Henry Minor; et al. (1906). „Samaritans” [Samarytanie]. Jewish Encyclopedia.
  6. ↑ Crown, Alan D. (październik 1991). „The Abisha Scroll – 3,000 Years Old?” [Zwój Abiszy – ma 3000 lat?]. Bible Review.
  7. ↑ Blenkinsopp, Joseph (2002). „The Formation of the Hebrew Canon: Isaiah as a Test Case” [Kształtowanie się kanonu hebrajskiego: Izajasz jako studium przypadku]. W: McDonald, L. M.; Sanders, J. A. (red.). The Canon Debate [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers. s. 60.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Davies, Philip R. (2002). „The Jewish Scriptural Canon in Cultural Perspective” [Żydowski kanon pism w perspektywie kulturowej]. W: McDonald, L. M.; Sanders, J. A. (red.). The Canon Debate [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers. s. 50. Wraz z wieloma innymi uczonymi dochodzę do wniosku, że ustalenie listy kanonicznej było niemal na pewno osiągnięciem dynastii Hasmoneuszy. Błąd w przypisach:

    Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „:7” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością

    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. ↑ James C. VanderKam: Wprowadzenie do wczesnego judaizmu. Warszawa: Cyklady, 2006, s. 217. ISBN 83-60279-03-9.
  10. ↑ Fitzmyer, Joseph A. (2009). The Impact of the Dead Sea Scrolls [Wpływ Zwojów znad Morza Martwego]. Paulist Press. ISBN 978-0-8091-4615-4.
  11. ↑ The Return of the Captivity. W: Louis Ginzberg: The Legends of the Jews. T. Vol. IV : Chapter XI. Filadelfia: Jewish Publication Society., 1909.
  12. ↑ The Canons of the Bible. W: The New Oxford Annotated Bible with the Apocryphal/Deuterocanonical Books. Michael David Coogan, Marc Zvi Brettler, Carol Ann Newsom (red.). New York: Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-528880-3.
  13. ↑ Singer, Isidore (red.). (1905). „Sirach, The Wisdom of Jesus the Son of” [Syrach, Mądrość Jezusa syna]. [W:] The Jewish Encyclopedia. T. 11. Nowy Jork: Funk & Wagnalls. s. 388–397.
  14. ↑ Singer, Isidore, ed. (1905). „Bible Canon” [Kanon Biblijny]. [W:] The Jewish Encyclopedia. Vol. 11. New York: Funk & Wagnalls. Syrach... znał Prawo i Proroków w ich obecnej formie i kolejności; wysławia on bowiem (rozdz. xliv.–xlix.) wielkich mężów starożytności w takim porządku, w jakim kolejno następują oni w Piśmie Świętym. Nie tylko znał nazwę [pominęto tekst hebrajski] („Dwunastu Proroków”), ale cytuje Malachiasza iii. 23 i jest zaznajomiony z przeważającą częścią Hagiografów [Ketuwim], co jest pewne dzięki niedawno odkrytemu hebrajskiemu oryginałowi jego pism. Znał Psalmy, które przypisuje Dawidowi (Syr. xlvii. 8, 9), oraz Przysłowia: „Byli i tacy, którzy wynaleźli melodie muzyczne i wydali przysłowia [w przekładzie A. V.: »kompozycje poetyckie«] na piśmie” (xliv. 5). Aluzja do Przysłów i prawdopodobnie do Pieśni nad Pieśniami zawarta jest w jego słowach o królu Salomonie: „Narody podziwiały cię za twe pieśni, przysłowia, przypowieści [lub »ciemne mowy«] i wyjaśnienia” (xlvii. 17); trzy ostatnie słowa zaczerpnięto z Przypowieści i. 6, podczas gdy do Pieśni nad Pieśniami nawiązuje określenie „pieśni”. Nie miałby on podstaw, by w ogóle mówić o „pieśniach” na podstawie 1 Królewskiej v. 12; musiał je znać. Choć nie wykazuje znajomości Koheleta, jego dydaktyczny styl dowodzi, że korzystał z Hioba, na co wskazują również słowa [pominęto tekst hebrajski] (xliv. 4, a następnie [pominęto tekst hebrajski]). Kohelet, Estera i Daniel nie są włączone do jego kanonu (patrz Halévy, „Etude sur la Partie du Texte Hébreux de l'Ecclésiastique”, pp. 67 et seq., Paris, 1897); uważa Kroniki oraz Ezdrasza-Nehemiasza za Pismo Święte (xlix. 12 = Ezdrasz iii. 2; xlix. 13 = Neh. iii. i vi.; porównaj Neh. vi. 12); wspomina wyraźnie „prawa i proroków” (xxxix. 1); w kolejnych zdaniach znajdują się aluzje do innych pism; a wiersz 6 tego samego rozdziału prowadzi do przypuszczenia, że w jego czasach spisywano jedynie pisma mądrościowe i modlitwy.
  15. ↑ https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=590
  16. ↑ Barber, Michael (2006-03-04). „Loose Canons: The Development of the Old Testament (Part 1)” [Luźne kanony: Rozwój Starego Testamentu (Część 1)]. Zarchiwizowane z oryginału 2017-06-21. Dostęp: 2015-11-28.
  17. ↑ „On the Contemplative Life or Suppliants” [O życiu kontemplacyjnym lub o błagalnikach], Early Jewish Writings
  18. ↑ Jewish Encyclopedia: Bible Canon [Encyklopedia Żydowska: Kanon Biblijny]: „Prawdą jest, że Lucius („Die Therapeuten” [Terapeuci], Strasburg, 1880) wątpi w autentyczność tego dzieła; jednak Leopold Cohn, autorytet w dziedzinie Filona („Einleitung und Chronologie der Schriften Philo's” [Wstęp i chronologia pism Filona], s. 37, Lipsk, 1899; „Philologus”, t. VII, suplement, s. 421), utrzymuje, że nie ma powodu, by tak czynić. W konsekwencji opinia Siegfrieda („Philo” [Filon], s. 61, Jena, 1875), że kanon Filona był w zasadzie taki sam jak dzisiejszy, jest prawdopodobnie poprawna (H. E. Ryle, „Philo and Holy Scripture” [Filon a Pismo Święte], Londyn, 1895)”.
  19. ↑ McDonald, Lee Martin; Sanders, James A., red. (2002). „The Canon Debate” [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers, s. 132, 140 podaje, że 97% (2260 przypadków) cytatów [u Filona] pochodzi z Tory.
  20. ↑ Carson, D. A.; Woodbridge, John (2005-03-09). Hermeneutics, Authority, and Canon [Hermeneutyka, autorytet i kanon]. Wipf and Stock Publishers. ISBN 978-1-7252-1347-0.
  21. ↑ Barber, Michael (2004-03-04). „Loose Canons: The Development of the Old Testament (Part 1)” [Luźne kanony: Rozwój Starego Testamentu (Część 1)]. Zarchiwizowane z oryginału 2017-06-21. Dostęp: 2015-12-10.
  22. ↑ Flawiusz Józef, Przeciw Apionowi [Against Apion], Early Jewish Writings
  23. ↑ Ossandón Widow, Juan Carlos (2018). „The Origins of the Canon of the Hebrew Bible: An Analysis of Josephus and 4 Ezra” [Początki kanonu Biblii Hebrajskiej: Analiza Józefa Flawiusza i 4 Księgi Ezdrasza]. Brill. s. 42–46.
  24. ↑ Larue, Gerald A. (1968). „Old Testament Life and Literature” [Życie i literatura Starego Testamentu]. Allyn and Bacon. s. Rozdz. 31.
  25. ↑ Gottheil, Richard; Littmann, Enno; Kohler, Kaufmann, „Esdras, Books of” [Ezdrasza, Księgi], Jewish Encyclopedia.
  26. ↑ Oesterley, William Oscar Emil (1935). „II Esdras (The 'Ezra Apocalypse')” [2 Ezdrasza (Apokalipsa Ezdrasza)]. An Introduction to the Books of the Apocrypha [Wstęp do ksiąg apokryficznych]. Londyn: Society for Promoting Christian Knowledge. s. 152.
  27. ↑ Ossandón Widow, Juan Carlos (2018). „The Origins of the Canon of the Hebrew Bible: An Analysis of Josephus and 4 Ezra” [Początki kanonu Biblii Hebrajskiej: Analiza Józefa Flawiusza i 4 Księgi Ezdrasza]. Brill. s. 176–184.
  28. ↑ W kwestii liczby ksiąg Biblii Hebrajskiej zob.: Darshan, G. (2012). „The Twenty-Four Books of the Hebrew Bible and Alexandrian Scribal Methods” [„Dwadzieścia cztery księgi Biblii Hebrajskiej a aleksandryjskie metody skrybów”]. W: Niehoff, M. R. (red.). Homer and the Bible in the Eyes of Ancient Interpreters: Between Literary and Religious Concerns [Homer i Biblia w oczach starożytnych interpretatorów: Między zagadnieniami literackimi a religijnymi]. Leiden [Lejda]: Brill. ss. 221–244. doi:10.1163/9789004226111_012. ISBN 978-90-04-22611-1.
  29. ↑ Grabbe, Lester L. (2001). "A Dan(iel) For All Seasons: For Whom Was Daniel Important?" [Daniel na każdą okazję: dla kogo Daniel był ważny?]. [W:] Collins, John J.; Flint, Peter W. (red.). The Book of Daniel: Composition and Reception [Księga Daniela: Kompozycja i Recepcja]. Supplements to Vetus Testamentum. Vol. 1. Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill. s. 229. ISBN 90-04-11675-3.
  30. ↑ McDonald, L. M.; Sanders, J. A. (2002). „Introduction” [„Wstęp”]. The Canon Debate [Debata nad kanonem]. Hendrickson Publishers., s. 4
  31. ↑ W. M. Christie (1925). „The Jamnia Period in Jewish History” [Okres Jawne w historii żydowskiej] (PDF). Journal of Theological Studies. os–XXVI (104): 347–364. doi:10.1093/jts/os-XXVI.104.347.
  32. ↑ Freedman, David Noel, red. (1992). Anchor Bible Dictionary [Słownik Biblijny Kotwicy], t. III. Nowy Jork: Doubleday. s. 634–637.
  33. ↑ Brettler, Marc Zvi (2005). How To Read The Bible [Jak czytać Biblię]. Jewish Publication Society. s. 274–275. ISBN 978-0-8276-1001-9.
  34. ↑ Traktat Sanhedryn, Rozdział 10, Miszna 1; Talmud Babiloński, Sanhedryn 90a.
  35. ↑ W. Bacher, Agada Tanaim [Agada Tannaitów], t. I, s. 277; H. Grätz, Gnosticismus und Judenthum [Gnostycyzm a Judaizm], s. 120.
  36. ↑ Traktat Jadajim (Ręce), Rozdział 3, Miszna 5
  37. ↑ Traktat Jadajim (Ręce), Rozdział 3, Miszna 5; Traktat Megilla, karta 7a.
  38. ↑ „Shir ha-Shirim” [Pieśń nad Pieśniami], s. 115; oraz „Kohelet” [Eklezjastes], s. 169.
  39. ↑ „Dor Dor we-Dorshaw” [Pokolenie za pokoleniem i jego nauczyciele], t. II, s. 97.
  40. ↑ Bava Batra 14b:8 | Sefaria Library [online], www.sefaria.org [dostęp 2026-04-14] (ang.).
  41. ↑ Bava Batra 14b:11 | Sefaria Library [online], www.sefaria.org [dostęp 2026-04-14] (ang.).
  42. ↑ Bava Batra 14b:12 | Sefaria Library [online], www.sefaria.org [dostęp 2026-04-14] (ang.).
  43. ↑ W. M. Christie (lipiec 1925), „The Jamnia Period in Jewish History” [Okres Jamni w historii żydowskiej] (PDF), The Journal of Theological Studies (104), Biblical Studies UK: s. 347–364, doi:10.1093/jts/os-XXVI.104.347.
  44. ↑ Jack P. Lewis (kwiecień 1964), „What Do We Mean by Jabneh?” [Co rozumiemy przez Jabne?], Journal of Bible and Religion, t. 32, Oxford University Press, s. 125–32, JSTOR 1460205.
  45. ↑ Opublikowano w „Jerome Biblical Commentary” [Hieronimowy Komentarz Biblijny] (pojawia się również w „New Jerome Biblical Commentary” [Nowy Hieronimowy Komentarz Biblijny] z 1990 r.).
  46. ↑ Anchor Bible Dictionary [Słownik Biblijny Anchor], t. III, s. 634–7 (Nowy Jork 1992).
  47. ↑ Jack P. Lewis, rozdział 9: „Jamnia Revisited” [Jamnia raz jeszcze], [w:] McDonald, Lee Martin; Sanders, James A., red. (2002). The Canon Debate [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers.
  48. ↑ McDonald, Lee Martin; Sanders, James A., red. (2002). The Canon Debate [Debata o kanonie]. Hendrickson Publishers, s. 5, gdzie cytowane są prace Neusnera: Judaism and Christianity in the Age of Constantine [Judaizm i chrześcijaństwo w erze Konstantyna], s. 128–145, oraz Midrash in Context: Exegesis in Formative Judaism [Midrasz w kontekście: Egzegeza w judaizmie formacyjnym], s. 1–22.
  49. ↑ Karaite Korner - Shavuot (Feast of Weeks) [online], www.karaite-korner.org [dostęp 2026-04-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-01].
  50. ↑ What is Karaism? | Karaite Insights | Karaites & Karaism [online], www.karaiteinsights.com [dostęp 2026-04-14] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-16].
  51. ↑ How Was the Karaite Biblical Canon Determined? [online], Mi Yodeya [dostęp 2026-04-02] (ang.).
  52. ↑ Fred Astren, Karaite Judaism and Historical Understanding, Univ of South Carolina Press, 2004, ISBN 978-1-57003-518-0 (ang.).
  53. ↑ Ehrlich, Mark Avrum (2009). Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture [Encyklopedia diaspory żydowskiej: początki, doświadczenia i kultura], Tom 2. ABC-CLIO. s. 473. Tradycyjnie Beta Izrael byli monoteistami i praktykowali judaizm oparty na Torze, bez przestrzegania Prawa Ustnego czy znajomości Talmudu, znanych innym społecznościom żydowskim.
  54. 1 2 Sources [online], israelite-biblical-canons.neocities.org [dostęp 2026-04-02].
  55. ↑ Archives israélites de France, Bureau des Archives Israélites de France, 1851 [dostęp 2026-04-02] (fr.).
  56. 1 2 3 Kaplan, Steven (1999). „The Literature of the Beta Israel (Falasha): A Survey of a Biblical-Hebraic Tradition” [Literatura Beta Izrael (Falaszów): Przegląd tradycji biblijno-hebrajskiej]. Xristianskij Vostok [Chrześcijański Wschód]. 1 (7): 99–123.
  57. ↑ From Sinai to Ethiopia, Shulhan haOrit; The Halakhah of Ethiopian Jewry, Then and Now, 3 Shabbat 12 | Sefaria Library [online], www.sefaria.org [dostęp 2026-04-02] (ang.).
  58. ↑ Biblia Tysiąclecia, wydanie III; Wstęp do Listu do Hebrajczyków. Poznań – Warszawa: Pallottinum, 1980.
  59. ↑ Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego. Komentarz katolicki i ekumeniczny na XXI wiek, red. W. Chrostowski, Warszawa 2001, s. 177. ISBN 83-7192-122-5
  60. ↑ (wykorzystano fragmenty artykułu z www.cerkiew.pl)
  61. ↑ Andrzej Zuberbier, Porównanie wyznań: rzymskokatolickiego, prawosławnego, ewangelicko-augsburskiego, ewangelicko-reformowanego, Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP, 2002.
  62. ↑ Henryk Paprocki: Kanon ksiąg Pisma Świętego. liturgia.cerkiew.pl. [dostęp 2019-03-09].
  63. ↑ Biblia. [w:] Wnikliwe poznawanie Pism, tom 1 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 229–234.
  64. ↑ - The Old Testament Apocrypha [online], www.stots.edu [dostęp 2026-03-07].
  65. ↑ O ile nie zaznaczono inaczej, dane w tabeli pochodzą z następującego źródła: Biblia Paulistów z oryginału [online], pismoswiete.pl [dostęp 2026-06-13].
  66. ↑ The Christian Orient [online], www.archive.org [dostęp 2026-03-17]. https://archive.org/details/Christian-Orient/1-7%2C-1999/page/100/mode/2up
  67. ↑ KOŚCIOŁY ANGLIKAŃSKIE:      Księgi Protokanoniczne: Articles of Religion z oryginału [online], churchofengland.org [dostęp 2026-02-26] (ang.). - artykuł 6      Pełne Pismo Święte (w języku polskim): Biblia Warszawska z oryginału [online], biblia-online.pl [dostęp 2026-04-12].                                                                          KOŚCIOŁY BAPTYSTYCZNE:      Księgi Protokanoniczne: Of the Holy Scriptures z oryginału [online], the1689confession.com [dostęp 2026-04-16] (ang.). - paragraf 2      Pełne Pismo Święte (w języku polskim): Biblia Ewangeliczna z oryginału [online], bibliepolskie.pl [dostęp 2026-04-16].                                                                          KOŚCIOŁY LUTERAŃSKIE:      Księgi Protokanoniczne: Books of the HOLY BIBLE z oryginału [online], christstpete.org [dostęp 2026-04-16] (ang.).      Pełne Pismo Święte (w języku polskim): Biblia Warszawska z oryginału [online], biblia-online.pl [dostęp 2026-04-12].                                                                          KOŚCIOŁY REFORMOWANE:      Księgi Protokanoniczne: Belgic Confession | Christian Reformed Church z oryginału [online], crcna.org [dostęp 2026-04-07] (ang.). - artykuł 4      Pełne Pismo Święte (w języku polskim): Biblia Gdańska z oryginału [online], biblia-online.pl [dostęp 2026-04-12].
  68. ↑ KOŚCIÓŁ KATOLICKI:      Księgi Protokanoniczne i Deuterokanoniczne: DECRETUM DE CANONICIS SCRIPTURIS - Nova Vulgata, Appendix z oryginału [online], vatican.va [dostęp 2026-02-20] (łac.).      Pełne Pismo Święte (w języku polskim): Biblia Tysiąclecia z oryginału [online], biblia.deon.pl [dostęp 2026-04-16].
  69. ↑ KOŚCIOŁY ASYRYJSKIE:      Księgi Protokanoniczne i Niekanoniczne: Catechism of The Holy Apostolic Catholic Assyrian Church of the East z oryginału [online], bethkokheh.assyrianchurch.org [dostęp 2026-06-12] (ang.).      Stary Testament (w języku syryjskim): The Old Testament in Syriac z oryginału [online], peshitta.eu [dostęp 2026-06-20].      Nowy Testament (w języku syryjskim): Church of the East New Testament z oryginału [online], peshitta.org [dostęp 2026-06-20].
  70. ↑ SYRYJSKI KOŚCIÓŁ ORTODOKSYJNY:      Księgi Protokanoniczne i Niekanoniczne: Order of the Complete Syrian Orthodox Antiochian Peshitta z oryginału [online], atour.com [dostęp 2026-06-20] (ang.).      Pełne Pismo Święte (w języku malajalam): Vishudha Grandham z [online], vishudhagrandham.net [dostęp 2026-06-20].
  71. ↑ KOPTYJSKI KOŚCIÓŁ ORTODOKSYJNY:      Księgi protokanoniczne i niekanoniczne: Why were some of the books removed from the Bible? [online], qa.suscopts.org [dostęp 2026-06-20] (ang.).      Stary Testament (w języku arabskim): العهد القديم z oryginału [online], st-takla.org [dostęp 2026-06-20].      Modlitwa Manassesa (w języku arabskim): صلاة منسي الملك z oryginału [online], saintbishoy.ca [dostęp 2026-06-20].      Nowy Testament (w języku arabskim): العهد الجديد z oryginału [online], st-takla.org [dostęp 2026-06-20].
  72. ↑ Armenian Church Library Online! Sermons and Teachings as mp3 and pdf downloads [online], armenianchurchlibrary.com [dostęp 2026-06-26] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-18] (orm.).
  73. 1 2 3 Ορθόδοξος Συναξαριστής :: Αγία Γραφή [online], saint.gr [dostęp 2026-03-07].
  74. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Официальный сайт Русской Православной Церкви / Патриархия.ru [online], Патриархия.ru [dostęp 2026-03-07] (ros.).
  75. ↑ † orthodoxy.ge † ძველი აღთქმა [online], www.orthodoxy.ge [dostęp 2026-06-26].
  76. ↑ Źródło podstawowe: The Biblical Canon of the Ethiopian Orthodox Tewahdo Church [online], www.euclid.int [dostęp 2026-02-23] s. 4-10 Źródła dodatkowe: The Biblical Canon Of The Ethiopian Orthodox Church Today [online], www.islamic-awareness.org [dostęp 2026-02-23]. The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church [online], www.ethiopianorthodox.org [dostęp 2026-02-22].
  77. 1 2 3 4 O ile nie zaznaczono inaczej, dane w tabeli pochodzą z następującego źródła: Zestawienie ksiąg biblijnych z oryginału [online], jw.org [dostęp 2026-06-12].
  78. 1 2 Old Testament Statistics: Number of Chapters and Verses in the Old Testament [online], catholic-resources.org [dostęp 2026-06-02].
  79. 1 2 How Many Chapters & Verses are in Each Book of the Bible [online], Bible Memory Goal [dostęp 2026-06-02] (ang.).
  80. 1 2 3 4 5 6 Bava Batra 14b:12 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Mojżesz napisał własną księgę, tj. Torę, oraz fragment o Balaamie w Torze, a także Księgę Hioba."
  81. ↑ Jacob Edson, When Was Each Book of the Bible Written? [online], Bible Gateway News & Knowledge, 16 września 2024 [dostęp 2026-06-26] (ang.).
  82. 1 2 Bava Batra 14b:12 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Jozue napisał własną księgę oraz osiem wersetów w Torze, które opisują śmierć Mojżesza."
  83. 1 2 Bava Batra 15a:7 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "W baraicie stwierdzono, że Jozue napisał swoją własną księgę. Gemara pyta: Ale czyż pod koniec tej księgi nie jest napisane: „I umarł Jozue, syn Nuna, sługa Pana”? Czy możliwe jest, aby Jozue to napisał? Gemara odpowiada: Dokończył ją Eleazar, syn Aarona. Gemara pyta: Ale czyż nie jest również napisane: „I umarł Eleazar, syn Aarona” (Jozue 24:33)? Gemara odpowiada: Dokończył ją Pinchas."
  84. 1 2 3 Bava Batra 14b:12 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Samuel napisał własną księgę, Księgę Sędziów oraz Księgę Rut."
  85. 1 2 Bava Batra 15a:8 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "W baraicie stwierdzono również, że Samuel napisał swoją własną księgę. Gemara pyta: Ale czyż nie jest napisane: „I umarł Samuel”? Gemara odpowiada: Dokończyli ją prorok Gad i prorok Natan."
  86. 1 2 3 Bava Batra 15a:2 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Jeremiasz napisał własną księgę, Księgę Królewską oraz Lamentacje."
  87. 1 2 Bava Batra 15a:2 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Ezdrasz napisał własną księgę oraz rodowody w Księdze Kronik aż do swoich czasów."
  88. 1 2 Bava Batra 15a:3 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Gemara komentuje: [...] A kto dokończył Księgę Kronik dla pokoleń następujących po Ezdraszu? Nehemiasz, syn Chakaliasza."
  89. 1 2 3 4 Księga obecna w Wulgacie klementyńskiej w Appendiksie. W przypadku 3 i 4 Księgi Ezdrasza - zobacz: Staff C.A., Are 1 and 2 Esdras non-canonical books? [online], Catholic Answers [dostęp 2026-02-26] (ang.).
  90. ↑ Charlesworth, James H. (2010). "The Old Testament Pseudepigrapha" [Pseudepigrafy Starego Testamentu]. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers [Wydawnictwo Hendrickson]. s. 510–512, 532–534, 625–627. ISBN ISBN 978-1-59856-490-7. Pobrano 5 stycznia 2021.
  91. 1 2 3 4 5 6 Siglum według: Apokryfy Nowego Testamentu. Listy i apokalipsy chrześcijańskie.
  92. ↑ Miejsce Księgi Estery w kanonie było kwestionowane przez Marcina Lutra. Inni, jak Meliton, całkowicie pomijali ją w kanonie.
  93. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Bava Batra 15a:2 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Członkowie Wielkiego Zgromadzenia spisali następujące pozycje [...] Księga Ezechiela, Księga Dwunastu, Księga Daniel oraz Zwój Estery."
  94. 1 2 3 4 Siglum według Biblii Ekumenicznej.
  95. 1 2 3 4 5 6 Book of Meqabyan I - III [online], pseudepigrapha.com [dostęp 2026-06-02].
  96. ↑ Bava Batra 14b:12–15a:1 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Dawid napisał Księgę Psalmów przy pomocy dziesięciu starszych z poprzednich pokoleń, gromadząc kolekcję, która zawierała utwory innych osób obok jego własnych. Włączył psalmy autorstwa Adama, pierwszego człowieka, Melchizedeka, króla Salemu, Abrahama, Mojżesza, Hemana, Jedutuna, Asafa oraz trzech synów Koracha."
  97. 1 2 3 4 Bava Batra 15a:2 z oryginału [online], sefaria.org [dostęp 2026-06-26] (ang.). "Ezechiasz i jego współpracownicy spisali następujące dzieła [...] Księga Izajasza, Księga Przysłów, Pieśń nad Pieśniami oraz Księga Koheleta."
  98. 1 2 Syriac Peshitta Bible - Baruch ben Neriah 9 [online], www.peshitta.eu [dostęp 2026-06-02].
  99. ↑ O ile nie zaznaczono inaczej, dane w tabeli pochodzą z następującego źródła: Wykaz skrótów [online], churchofjesuschrist.org [dostęp 2026-06-13].
  100. ↑ Wykaz skrótów [online], www.churchofjesuschrist.org [dostęp 2026-06-12].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.