Bitwa nad St. Quentin Canal

Bitwa nad St. Quentin Canal
I wojna światowa, front zachodni, część ofensywy stu dni
Ilustracja
Obraz Breaking the Hindenburg Line Williama Longstaffa
Czas

29 września – 10 października 1918

Miejsce

kanał Saint-Quentin na linii Hindenburga

Terytorium

Francja

Przyczyna

ofensywa aliantów 1918

Wynik

zwycięstwo aliantów,
całkowite przełamanie linii Hindenburga

Strony konfliktu
 Cesarstwo Niemieckie  Wielka Brytania
 Australia
 Stany Zjednoczone
Dowódcy
Adolph von Carlowitz Henry Rawlinson
John Monash
Walter Braithwaite
George Windle Read
Siły
39 dywizji 32 dywizje (30 dywizji Wspólnoty Narodów, 2 amerykańskie)[1]
Straty
36 000 wziętych do niewoli[2] Wielka Brytania 8802 (niepełne)[3][4]
Stany Zjednoczone 13 182[5]
Australia 2577[6]
Położenie na mapie Francji
Mapa konturowa Francji, u góry znajduje się punkt z opisem „miejsce bitwy”
Ziemia49°58′30″N 3°13′54″E/49,975000 3,231667

Bitwa nad St. Quentin Canal – kluczowa bitwa I wojny światowej, stoczona w dniach 29 września – 10 października 1918 roku.

W bitwie uczestniczyły siły brytyjskie, australijskie i amerykańskie, działające w ramach brytyjskiej 4 Armii pod dowództwem gen. Henry’ego Rawlinsona. Dalej na północ atak wspierała również część brytyjskiej 3 Armii[7]. Na południe od 19-kilometrowego frontu 4 Armii, francuska 1 Armia rozpoczęła skoordynowany atak na 9,5-kilometrowym froncie[8]. Celem było przełamanie jednego z najsilniej bronionych odcinków niemieckiej linii Hindenburga (niem. Siegfriedstellung), która w tym sektorze wykorzystywała kanał Saint-Quentin jako element swojej obrony. Atak osiągnął swoje cele (choć w sposób nie do końca zgodny z planem), skutkując pierwszym pełnym przełamaniem przez wojska Ententy linii Hindenburga pomimo silnego oporu Niemców. W połączeniu z innymi atakami Wielkiej Ofensywy wzdłuż całej linii, sukces aliantów przekonał niemieckie dowództwo, że szanse na ich ostateczne zwycięstwo w wojnie są nikłe[9].

Tło

Gen. Rawlinson chciał, aby Korpus Australijski pod dowództwem gen. por. Johna Monasha, cieszący się dobrą reputacją, poprowadził nadchodzący atak. Monash był niezadowolony z tego faktu, ponieważ jego siły australijskie miały już wtedy niepełne stany, a wielu żołnierzy wykazywało oznaki zmęczenia po kilku miesiącach intensywnego zaangażowania w walki. Doszło do kilku buntów żołnierzy, którzy czuli się niesprawiedliwie potraktowani[10]. Monash był jednak bardzo zadowolony, gdy Rawlinson zaproponował mu towarzystwo amerykańskiego II Korpusu (27. i 30 Dywizji)[11], który nadal pozostawał do dyspozycji dowództwa brytyjskiego, ponieważ amerykańskie dywizje były dwukrotnie liczebniejsze niż ich brytyjskie odpowiedniki[12]. Dowódca II Korpusu, gen. mjr George Windle Read, przekazał dowództwo nad swoimi siłami na czas trwania akcji Monashowi[13][14]. Jednak amerykańskim żołnierzom brakowało doświadczenia bojowego. Niewielka grupa 217 australijskich oficerów i podoficerów została przydzielona do wojsk amerykańskich w celu sprawowania doradztwa i łączności[15]. Brytyjskie dowództwo uznało, że niemieckie morale jest bardzo niskie, a zdolność przeciwnika do stawiania oporu znacznie osłabiona[16]. Monash uważał, że operacja będzie „bardziej kwestią inżynierii i organizacji niż walki”[17]. Chociaż istniały pewne dowody na niskie morale Niemców z poprzednich operacji, ostatecznie okazało się to bardzo niebezpiecznym założeniem[18].

Monashowi powierzono opracowanie planu nadchodzącej bitwy. Miał on wykorzystać Amerykanów do przełamania linii Hindenburga, a australijską 3. i 5 Dywizję wysłać za nimi, by wykorzystały wyłom. Monash planował zaatakować linię Hindenburga na południe od Vendhuile, gdzie kanał Saint-Quentin biegnie pod ziemią na długości około 5500 metrów przez tunel Bellicourt (który został przekształcony przez Niemców w integralną część systemu obronnego linii Hindenburga)[19]. Tunel był jedynym miejscem, gdzie czołgi mogły przekroczyć kanał. W miejscu, gdzie kanał przebiegał pod ziemią, główny system okopów linii Hindenburga znajdował się na zachód od linii kanału. Dwa brytyjskie korpusy, III i IX, miały zostać rozmieszczone w celu wsparcia głównego natarcia. Rawlinson wprowadził do planu Monasha bardzo istotną zmianę: IX Korpus miał rozpocząć atak bezpośrednio przez głębokie wykopy kanałowe na południe od tunelu Bellicourt. Plan ten opracował gen. por. Walter Braithwaite, dowódca IX Korpusu[20]. Monash uważał taki atak za skazany na niepowodzenie i twierdził, że nigdy sam by go nie zaplanował, uważając go za zbyt ryzykowny[20]. Pogląd ten podzielało wielu żołnierzy z 46 Dywizji IX Korpusu, której zadaniem było poprowadzenie natarcia[21]. Niemcy uważali wykop kanałowy za nie do zdobycia[22].

Preludium

Brytyjska mapa okopów w rejonie tunelu Bellicourt. Tunel kanałowy jest zaznaczony na czerwono. Linia Hindenburga biegnie na zachód od tunelu i na wschód od wykopu kanału
Mapa przedstawiająca działania amerykańskiej 27. i 30 Dywizji, afiliowanych przy Korpusie Australijskim jako część brytyjskiej 4 Armii podczas bitwy o kanał Saint-Quentin, 29 września 1918 roku. Przedstawione natarcie zostało w rzeczywistości przeprowadzone przez połączone siły amerykańskie i australijskie

Po klęsce niemieckiej ofensywy wiosennej, kontrataki sił Imperium Brytyjskiego, Francji i Stanów Zjednocznych podczas ofensywy stu dni doprowadziły do ​​ponownego natarcia aliantów na pozycje linii Hindenburga jesienią 1918 roku, w pobliżu wioski Bellicourt, gdzie 18 września 1918 roku stoczono bitwę pod Épehy[16].

Operacja wstępna z 27 września

Plan Monasha zakładał, że pierwsze posterunki na linii Hindenburga znajdą się w rękach aliantów do daty wyznaczonej na początek bitwy. Podczas gdy Australijczycy zdobyli już linię frontu w południowej części sektora ataku (skąd amerykańska 30 Dywizja miała rozpocząć natarcie), północny odcinek linii pozostawał nadal w rękach niemieckich[23]. Amerykańska 27 Dywizja otrzymała rozkaz ataku 27 września[24], aby dokończyć oczyszczanie niemieckich placówek przed ich linią, w tym punktów umocnionych nazwanych The Knoll, Gillemont Farm i Quennemont Farm[25]. Naczelny Dowódca aliantów, feldmarszałek Douglas Haig, początkowo sprzeciwiał się użyciu Amerykanów do zajęcia linii wysuniętych placówek, chcąc zachować je do głównego ataku. Rawlinson przekonał go jednak do zmiany zdania. Brytyjskiemu III Korpusowi wcześniej nie udało się zdobyć tych placówek, ale Rawlinson przypisał tę porażkę zmęczeniu żołnierzy. Był przekonany, że Niemcy są u kresu sił i udało mu się przekonać Haiga, że ​​tak jest[26]. Amerykańscy żołnierze byli niedoświadczeni, a problemy pogłębiał niedobór oficerów (w 12 atakujących kompaniach było tylko 18 oficerów, podczas gdy w tamtym czasie kompania miała zazwyczaj około sześciu etatowych oficerów – pozostali byli nieobecni, ponieważ odbywali dalsze szkolenia)[27].

Atak Amerykanów zakończył się niepowodzeniem. Monash zwrócił się do Rawlinsona z prośbą o pozwolenie na opóźnienie głównego ataku, zaplanowanego na 29 września, ale odmówiono mu, ponieważ priorytetem była strategia marszałka Ferdinanda Focha, polegająca na utrzymywaniu Niemców pod nieustanną presją skoordynowanych ataków wzdłuż linii frontu[28]. W wyniku zamieszania wywołanego nieudanym natarciem (gdy dowództwo korpusu nie miało pewności co do lokalizacji amerykańskich wojsk), bitwa 29 września na froncie amerykańskiej 27 Dywizji musiała zostać rozpoczęta bez zwyczajowego (i bardzo skutecznego) bliskiego wsparcia artyleryjskiego. Brytyjski dowódca artylerii argumentował, że próba zmiany harmonogramu ostrzału na tak późnym etapie spowoduje liczne problemy, a amerykański dowódca dywizji, gen, mjr John F. O’Ryan, również obawiał się możliwości przypadkowego bratobójczego ostrzału[29]. Wszyscy dowódcy alianccy zgodzili się zatem kontynuować pierwotny plan ostrzału artyleryjskiego[29]. W rezultacie ostrzał miał rozpocząć się teraz w pierwotnie planowanym punkcie wyjścia, około 900 metrów od rzeczywistego punktu startowego piechoty, co czyniłoby ją niemal zupełnie bezbronną podczas początkowego natarcia. 27 Dywizja musiała dokonać natarcia głębszego niż jakiekolwiek, o które poproszono jej bardzo doświadczonych australijskich sojuszników, na głębokości około 4500 m w jednej akcji[30]. Aby zrekompensować brak wsparcia artyleryjskiego, Rawlinson dostarczył dodatkowe czołgi[31]. Jednak brak ostrzału artyleryjskiego w sektorze 27 Dywizji miał bardzo niekorzystny wpływ na początkowe działania bojowe na froncie naprzeciwko tunelu[32].

Główny atak 29 września

Żołnierze amerykańskiej 30 Dywizji odpoczywają wraz z niemieckimi jeńcami po zdobyciu tunelu Bellicourt, 29 września 1918 roku. W tle brytyjskie czołgi Mark V (z „kojcami” do przeprawy przez okopy) z 8. batalionu Korpusu Pancernego, który był jednym z czterech batalionów 5 Brygady Pancernej przydzielonych australijskiej 5 Dywizji i Korpusowi Amerykańskiemu na potrzeby operacji

Bitwę poprzedził największy brytyjski ostrzał artyleryjski w czasie wojny. Rozlokowano około 1600 dział (1044 działa polowe oraz 593 ciężkie działa i haubice)[33], wystrzeliwując prawie 1 000 000 pocisków w bardzo krótkim czasie[34]. Wśród nich znajdowało się ponad 30 000 pocisków z gazem musztardowym (pierwsze użycie brytyjskiej wersji tej broni). Były one kierowane w stanowiska dowodzenia i baterie wrogiej artylerii[33]. Wiele z wystrzelonych pocisków odłamkowo-burzących miało specjalne zapalniki, co czyniło je bardzo skutecznymi w niszczeniu niemieckiego drutu kolczastego[35]. Brytyjczykom bardzo pomógł fakt, że posiadali niezwykle szczegółowe, zdobyte plany obrony wroga (szczególnie przydatne w sektorze IX Korpusu)[19]. Plan bitwy Monasha na 29 września zakładał przełamanie głównych pozycji obronnych linii Hindenburga, sforsowanie kopca tunelu kanałowego, przełamanie ufortyfikowanej linii Le Catelet-Nauroy za nim i dotarcie do linii Beaurevoir (ostatniej ufortyfikowanej linii obronnej Niemców) za nią jako cel na pierwszy dzień[23]. Monash pierwotnie planował zdobyć linię Beaurevoir 29 września, ale Rawlinson usunął ją z listy celów na pierwszy dzień, uznając to założenie za zbyt ambitne[36].

Atak na tunel Bellicourt

Żołnierze amerykańskiej 30 Dywizji i australijskiej 15 Brygady przy południowym wejściu do tunelu Bellicourt w Riqueval niedaleko Bellicourt. Tunel został zdobyty przez amerykańską 30 Dywizję 29 września 1918 roku (zdjęcie z 4 października)

29 września dwie dywizje amerykańskie, a następnie dwie dywizje australijskie, zaatakowały z około 150 czołgami z 4. i 5 Brygady Pancernej brytyjskiego Korpusu Pancernego (w tym nowo wyszkolony amerykański 301. batalion Korpusu Pancernego, wyposażony w czołgi brytyjskie). Celem Amerykanów była linia Le Catelet-Nauroy na wschód od kanału[37]. W tym miejscu australijska 3 Dywizja (za amerykańską 27 Dywizją) i 5 Dywizja (za amerykańską 30 Dywizją) miały „przeskoczyć” amerykańskie siły i nacierać w kierunku linii Beaurevoir. Australijska 2 Dywizja znajdowała się w rezerwie[35].

Na lewym skrzydle frontu, gdzie amerykańska 27 Dywizja rozpoczęła walkę z niekorzystnej pozycji, pierwszego dnia nie udało się osiągnąć żadnego z celów, a Amerykanie ponieśli dotkliwe straty. 107 Pułk Piechoty poniósł największe straty w ciągu jednego dnia, jakie poniósł jakikolwiek pułk amerykański w czasie tej wojny[38]. Zamiast „przeskoczyć” Amerykanów, australijska 3 Dywizja wdała się w desperacką walkę o pozycje, które powinny były zostać już zdobyte. Pomimo kilku indywidualnych aktów bohaterstwa[39], brak postępów na lewym skrzydle frontu miał negatywny wpływ również na postępy na prawym skrzydle. Ponieważ amerykańska 30 Dywizja, a następnie australijska 5 Dywizja posuwały się naprzód, podczas gdy jednostki po jej lewej stronie już nie, musiała ona stawić czoła niemieckiemu ogniowi zarówno z boku i tyłu, jak i z przodu[40]. Dodatkowym utrudnieniem była gęsta mgła panująca na polu bitwy na wczesnych etapach ataku, która powodowała, że ​​amerykańskie wojska mijały Niemców, nie zdając sobie z tego sprawy. Niemcy sprawiali Amerykanom poważne problemy po pierwszej fali natarcia[41]. Mgła utrudniała również współpracę piechoty i czołgów[42]. 30 Dywizja przebiła się przez linię Hindenburga 29 września, wkraczając do Bellicourt, zdobywając południowe wejście do tunelu Bellicourt i docierając do wioski Nauroy, gdzie dołączyły do ​​niej wojska australijskie, kontynuując atak[43].

Nacierający Australijczycy natknęli się na duże grupy pozbawionych dowódców, zdezorientowanych Amerykanów. Charles Bean napisał: „O godzinie 10 plan Monasha poszedł na marne [...] Od tej godziny [...] ofensywą kierowali na froncie dowódcy batalionów lub kompanii australijskich”[44]. 30 Dywizja zyskała uznanie gen. Johna J. Pershinga, który napisał: „30 Dywizja spisała się szczególnie dobrze. Przełamała linię Hindenburga na całym froncie i zdobyła Bellicourt oraz część Nauroy do południa 29 Dywizji”[45]. Od tego czasu toczyła się ożywiona debata na temat tego, w jakim stopniu amerykańskie siły odniosły sukces[46]. Monash napisał: „w tej bitwie zademonstrowali swój brak doświadczenia wojennego i nieznajomość niektórych podstawowych metod walki stosowanych na froncie francuskim. Za te niedociągnięcia zapłacili wysoką cenę. Ich poświęcenie jednak w znacznym stopniu przyczyniło się do częściowego sukcesu operacji tego dnia”[47]. Cel amerykańskiego II Korpusu, linia Catelet-Nauroy, nie został zdobyty przez Amerykanów. Podczas bitwy Monash był wściekły z powodu niskiej skuteczności amerykańskich dywizji[48]. Późnym wieczorem 29 września Rawlinson napisał: „Amerykanie wydają się być w stanie beznadziejnego zamieszania i obawiam się, że nie będą w stanie funkcjonować jako korpus, dlatego rozważam ich zastąpienie […] Obawiam się, że ponieśli duże straty, ale to ich wina”[49].

Tymczasem, na prawo od frontu tunelu Bellicourt, australijski 32. batalion pod dowództwem mjr. Blaira Warka nawiązał kontakt z 1/4. batalionem Pułku Leicestershire z 46 Dywizji, który przekroczył kanał i znajdował się teraz w pełnej sile bojowej na wschód od linii Hindenburga[50].

Na tym etapie wojny Korpus Pancerny poniósł już znaczne straty, a do bitwy oddano mniej czołgów niż w bitwie pod Amiens w sierpniu 1918 roku. Osiem czołgów zostało zniszczonych, gdy wjechały na stare brytyjskie pole minowe, ale atak z 29 września uwypuklił również wysoką wrażliwość czołgów na niemieckie środki przeciwpancerne. W jednym przypadku cztery czołgi ciężkie i pięć czołgów średnich zostało zniszczonych w ciągu 15 minut przez niemieckie działa polowe w tym samym miejscu[51]. Miało to miejsce podczas próby stłumienia silnego ognia karabinów maszynowych pochodzącego z linii Le Catelet-Nauroy w pobliżu farmy Cabaret Wood[52] i pokazało niebezpieczeństwo, jakie niemieckie działa polowe stwarzały dla czołgów operujących bez bliskiego wsparcia piechoty (ponieważ załoga miała bardzo ograniczoną widoczność i często nie mogła dostrzec zagrożenia, które widzieli żołnierze na zewnątrz). Czołgi mogły chronić piechotę, ale potrzebowały również ścisłej współpracy z jej strony, aby ostrzec ją przed niebezpieczeństwem ze strony ukrytych dział polowych[53]. W przypadku tego ataku ostrzał z karabinów maszynowych był tak silny, że piechota otrzymała rozkaz wycofania się, pozostawiając czołgi daleko przed nimi, na pastwę niemieckich dział polowych[54].

Atak przez przekop kanału

Atak przez przekop kanału, znany również jako bitwa pod Bellenglise[55], doprowadził do tego, że IX Korpus (dowodzony przez Braithwaite’a), znajdujący się na prawo od dywizji amerykańskiej i australijskiej, rozpoczął natarcie między Riqueval a Bellenglise. Na czele natarcia stanęła brytyjska 46 Dywizja pod dowództwem gen. mjr. Geralda Boyda. W tym sektorze kanał Saint-Quentin utworzył ogromny, gotowy „rów” przeciwpancerny. Główny system okopów linii Hindenburga znajdował się po wschodniej (niemieckiej) stronie kanału. IX Korpus był wspierany przez czołgi 3 Brygady Pancernej, która musiała przekroczyć tunel Bellicourt w sektorze amerykańskiej 30 Dywizji, a następnie poruszać się na południe wzdłuż wschodniego brzegu kanału[56]. IX Korpus musiał przekroczyć potężny wykop kanału (który stawał się głębszy w miarę zbliżania się do Riqueval, aż jego bardzo strome brzegi, silnie bronione przez ufortyfikowane stanowiska karabinów maszynowych, miały miejscami ponad 15 metrów głębokości)[57], a następnie przedrzeć się przez okopy linii Hindenburga. Ostatecznym celem 46 Dywizji na 29 września była linia wzniesień za wioskami Lehaucourt i Magny-la-Fosse[58]. Brytyjska 32 Dywizja, podążająca za nimi, miała przejść przez pozycje 46 Dywizję[59]. Po niszczycielskim ostrzale artyleryjskim (najcięższym w tym sektorze)[35], w gęstej mgle i dymie, 46 Dywizja przedarła się przez niemieckie okopy na zachód od kanału, a następnie przez tor wodny. 137 Brygada Staffordshire przewodziła atakowi[60].

Zaciętość pełzającego ostrzału artyleryjskiego w znacznym stopniu przyczyniła się do sukcesu ataku, utrzymując Niemców w okopach[61]. Żołnierze korzystali z różnorodnych pomocy opracowanych przez Royal Engineers (w tym improwizowanych pływających pomostów i 3000 kamizelek ratunkowych ze statków pływających przez kanał La Manche), aby przeprawić się przez wodę. Do wspięcia się na ceglany mur otaczający kanał używano drabinek[62]. Kilku żołnierzy 1/6. batalionu Pułku North Staffordshire, dowodzonych przez kpt. A. H. Charltona, zdołało zdobyć wciąż nienaruszony most Riqueval nad kanałem, zanim Niemcy zdążyli odpalić ładunki wybuchowe[63]. 46 Dywizja zdobyła wioskę Bellenglise, w tym jej wielki tunel/schron dla wojsk (zbudowany w ramach obrony linii Hindenburga)[64][65]. Do końca dnia 46 Dywizja wzięła do niewoli 4200 niemieckich jeńców (z armii liczącej 5100 żołnierzy) i 70 dział[66].

Atak przez kanał osiągnął wszystkie swoje cele zgodnie z planem, kosztem nieco poniżej 800 ofiar w dywizji[67]. Wielki sukces tego dnia nadszedł tam, gdzie wielu najmniej się go spodziewało. Atak 46 Dywizji został uznany za jeden z największych wyczynów wojennych Australijczyków[68]. Bean opisał to natarcie jako „niezwykle trudne zadanie” i „wspaniałe osiągnięcie” w oficjalnej australijskiej historii wojennej[69]. Monash napisał, że był to „zadziwiający sukces [który] znacząco pomógł mi w sytuacji, w której znalazłem się później tego samego dnia”[35].

Później tego samego dnia czołowe brygady 32 Dywizji (w tym por. Wilfred Owen z Pułku Manchesterskiego) przeprawiły się przez kanał i posuwały się naprzód przez 46 Dywizję. Cała 32 Dywizja była na wschód od kanału do zmroku[70]. Na prawym skrzydle frontu, w sektorze IX Korpusu, 1 Dywizja, operująca na zachód od kanału, miała za zadanie chronić prawą flankę 46 Dywizji, oczyszczając teren z Niemców na wschód i północny wschód od Pontruet. Napotkała ona zaciekły opór Niemców i silny ogień flankujący z południa[60]. Wieczorem 29 września wydano rozkazy dla IX Korpusu, aby przejął obronę tunelu Le Tronquoy, umożliwiając przejście francuskiemu XV Korpusowi przez tunel[71]. Następnego dnia 1 Dywizja nacierała pod przesuwającym się ostrzałem artyleryjskim, a wczesnym popołudniem 3 Brygada dywizji połączyła się na szczycie tunelu z 14 Brygadą 32 Dywizji, która przedarła się od niemieckiej strony kanału[72].

Następstwa

Następne walki

Fragment sektora brytyjskiego IX Korpusu, przedstawiający kanał Saint-Quentin oraz wioski Bellenglise, Magny-la-Fosse, Lehaucourt, Le Tronquoy i Pontruet. 32 Dywizja, która przekroczyła kanał, połączyła się z 1 Dywizją (atakującą od strony pozycji aliantów) powyżej tunelu kanału Le Tronquoy

2 października brytyjska 46. i 32 Dywizja, wspierana przez australijską 2 Dywizję planowała zdobyć linię Beaurevoir (trzecią linię obrony linii Hindenburga), wioskę Beaurevoir i wzgórza górujące nad linią Beaurevoir. Choć atak poszerzył wyłom w linii Beaurevoir, nie udało się utrzymać kolejnego wzniesienia. Jednak do 2 października atak doprowadził do 17-kilometrowego wyłomu w linii Hindenburga[6].

Kontynuowane ataki od 3 do 10 października (w tym ataki australijskiej 2 Dywizji, która zdobyła Montbrehain 5 października, i brytyjskiej 25 Dywizji, która zdobyła wioskę Beaurevoir 5/6 października) doprowadziły do ​​oczyszczenia ufortyfikowanych wiosek za linią Beaurevoir i zdobycia wzgórz górujących nad linią Beaurevoir – co doprowadziło do całkowitego przełamania linii Hindenburga[73][74]. Korpus Australijski został następnie wycofany z linii frontu po walkach 5 października, w celu odpoczynku i reorganizacji. Nie powrócił już na front przed zawieszeniem broni 11 listopada[75].

Cmentarze i miejsca pamięci

Poległych żołnierzy amerykańskich z bitwy pochowano na amerykańskim cmentarzu wojennym[76] w pobliżu Bony, gdzie upamiętniono również zaginionych. Amerykańską 27. i 30 Dywizję (oraz inne jednostki, które służyły u boku Brytyjczyków) upamiętniono na Pomniku Bellicourt[77], który znajduje się bezpośrednio nad tunelem pod kanałem. Poległych Australijczyków i Brytyjczyków pochowano na licznych cmentarzach Komisji Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów rozsianych po okolicy, w tym na brytyjskim cmentarzu w Bellicourt[78], cmentarzu Unicorn w Vendhuile[79] i cmentarzu brytyjskim La Baraque w Bellenglise (tylko dla poległych Brytyjczyków)[80]. Australijskich żołnierzy, których szczątków nie udało się odnaleźć, upamiętniono na Australijskim Pomniku Narodowym w Villers-Bretonneux[81], a brytyjskich żołnierzy zaginionych w bitwie upamiętniono na Pomniku Vis-en-Artois[82].

Przypisy

  1. ↑ Boraston 1920 ↓, s. 282–285.
  2. ↑ Boraston 1920 ↓, s. 285.
  3. ↑ Nichols 2004 ↓, s. 560.
  4. ↑ Middleton Brumwell 2001 ↓, s. 212.
  5. ↑ Clodfelter 2002 ↓, s. 454.
  6. 1 2 St Quentin Canal. Australian War Memorial. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  7. ↑ H. Fitz M. Stacke: The Worcestershire Regiment In The Great War. G.T. Cheshire & Sons, 1928. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  8. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 151–152.
  9. ↑ Lloyd 2014 ↓, s. 195–198.
  10. ↑ Blair 2011 ↓, s. 12.
  11. ↑ Bean 1942 ↓, s. 942.
  12. ↑ Yockelson 2008 ↓, Chapter 12.
  13. ↑ Bean 1942 ↓, s. 943.
  14. ↑ Yockelson 2008 ↓, Foreword.
  15. ↑ Monash 1920 ↓, Chapter XIV.
  16. 1 2 Stevenson 2012 ↓, s. 139.
  17. ↑ Blair 2011 ↓, s. 9.
  18. ↑ Blair 2011 ↓, s. 138.
  19. 1 2 Monash 1920 ↓, Chapter 13.
  20. 1 2 Terraine 1978 ↓, s. 165.
  21. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 23.
  22. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 32.
  23. 1 2 Monash 1920 ↓, Chapter 14.
  24. ↑ Bean 1942 ↓, s. 952.
  25. ↑ Yockelson 2008 ↓, Chapter 15.
  26. ↑ Blair 2011 ↓, s. 8, 138.
  27. ↑ Bean 1942 ↓, s. 983.
  28. ↑ Blair 2011 ↓, s. 139.
  29. 1 2 Yockelson 2008 ↓, Chapter 17.
  30. ↑ Blair 2011 ↓, s. 8.
  31. ↑ Bean 1942 ↓, s. 956.
  32. ↑ Bean 1942 ↓, s. 994.
  33. 1 2 Montgomery 1919 ↓, s. 153.
  34. ↑ Sheffield 2001 ↓, Chapter 9.
  35. 1 2 3 4 Monash 1920 ↓, Chapter 15.
  36. ↑ Blair 2011 ↓, s. 7–8.
  37. ↑ Coulthard-Clark 2001 ↓, s. 163.
  38. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 380.
  39. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 377.
  40. ↑ Bean 1942 ↓, s. 966.
  41. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 378.
  42. ↑ Williams-Ellis 1919 ↓, s. 252.
  43. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 378–380.
  44. ↑ Bean 1942 ↓, s. 995.
  45. ↑ Pershing 1931 ↓, s. 304.
  46. ↑ Bean 1942 ↓, s. 972.
  47. ↑ Monash 1920 ↓, Chapter 17.
  48. ↑ Blair 2011 ↓, Conclusion.
  49. ↑ Yockelson 2008 ↓, Chapter 20.
  50. ↑ Bean 1942 ↓, s. 973.
  51. ↑ Terraine 1978 ↓, s. 170–171.
  52. ↑ Bean 1942 ↓.
  53. ↑ Travers 1992 ↓.
  54. ↑ War Office 1918 ↓, Chapter 10, paragraph 10.
  55. ↑ Priestley 1919 ↓, Chapter 1.
  56. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 155.
  57. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 31–32.
  58. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 30.
  59. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 31.
  60. 1 2 Montgomery 1919 ↓, s. 158.
  61. ↑ Winter 2010 ↓, s. 40–41.
  62. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 41–42.
  63. ↑ No. 31583. „The London Gazette (Supplement)”, s. 12221, 3.10.1919. (ang.).
  64. ↑ Priestley 1919 ↓, s. 77–78.
  65. ↑ Hart 2009 ↓, s. 452.
  66. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 162.
  67. ↑ Priestley 1919 ↓, Chapter 2.
  68. ↑ Terraine 1978 ↓, s. 173.
  69. ↑ Bean 1942 ↓, s. 973–974.
  70. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 161.
  71. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 169.
  72. ↑ Montgomery 1919 ↓, s. 170.
  73. ↑ Monash 1920 ↓, Chapter 16.
  74. ↑ Terraine 1978 ↓, s. 177.
  75. ↑ Grey 2008 ↓, s. 109.
  76. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 387–388.
  77. ↑ American Battle Monuments Commission 1938 ↓, s. 383.
  78. ↑ Bellicourt British Cemetery. Commonwealth War Graves Commission. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  79. ↑ Unicorn Cemetery, Vendhuile. Commonwealth War Graves Commission. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  80. ↑ La Baraque British Cemetery. Commonwealth War Graves Commission. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  81. ↑ Villers-Bretonneux Memorial. Commonwealth War Graves Commission. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).
  82. ↑ Vis-en-Artois Memorial. Commonwealth War Graves Commission. [dostęp 2026-06-12]. (ang.).

Bibliografia

  • Chapter VI: The American Battlefields North of Paris. W: American Armies and Battlefields in Europe: A History, Guide, and Reference Book. Washington, D.C.: American Battle Monuments Commission; U.S. G.P.O., 1938. OCLC 344565. (ang.).
  • Charles Bean: The Australian Imperial Force in France during the Allied Offensive, 1918. T. VI. Canberra, Australian Capital Territory: Australian War Memorial, 1942, seria: Official History of Australia in the War of 1914–1918. OCLC 41008291. (ang.).
  • Dale Blair: The Battle of Bellicourt Tunnel: Tommies, Diggers and Doughboys on the Hindenburg Line, 1918. Frontline Books, 2011. ISBN 978-1-84832-587-6. (ang.).
  • J. H. Boraston: Sir Douglas Haig's Despatches. London: Dent, 1920. OCLC 633614212. (ang.).
  • Micheal Clodfelter: Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. Wyd. drugie. Jefferson, North Carolina: McFarland, 2002. ISBN 978-0-7864-1204-4. (ang.).
  • Chris Coulthard-Clark: The Encyclopaedia of Australia's Battles. Wyd. drugie. Crows Nest, New South Wales: Allen & Unwin, 2001. ISBN 1-86508-634-7. (ang.).
  • Jeffrey Grey: A Military History of Australia. Wyd. trzecie. Melbourne, Victoria: Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-69791-0. (ang.).
  • Peter Hart: 1918: A Very British Victory. London: Orion Books, 2009. ISBN 978-0-7538-2689-8. (ang.).
  • Nick Lloyd: Hundred Days: The End of the Great War. London: Penguin Books, 2014. ISBN 978-0-241-95381-5. (ang.).
  • John Monash: The Australian Victories in France in 1918. Ned Overton (red.). Wyd. 2003 eBook. Project Gutenberg, 1920. OCLC 609167193. (ang.).
  • Archibald Montgomery: The Story of Fourth Army in the Battles of the Hundred Days. London: Hodder and Stoughton, 1919. OCLC 67297210. (ang.).
  • G. H. F. Nichols: The 18th Division in the Great War. Wyd. Naval & Military Press. London: Blackwood, 2004. ISBN 978-1-84342-866-4. (ang.).
  • John J. Pershing: My Experiences In The World War. T. II. Frederick A. Stokes Company, 1931. OCLC 963979053. (ang.).
  • R. E. Priestley: Breaking the Hindenburg Line. London: T. Fisher Unwin, Ltd, 1919. OCLC 1068586826. (ang.).
  • P. Middleton Brumwell: History of the 12th (Eastern) Division in the Great War, 1914–1918. A.B. Scott (red.). Wyd. Nisbet. London: Naval & Military Press, 2001. ISBN 978-1-84342-228-0. (ang.).
  • Gary Sheffield: Forgotten Victory. London: Headline, 2001. ISBN 978-0-7472-7157-4. (ang.).
  • David Stevenson: With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918. London: Penguin Books, 2012. ISBN 978-0-14-102079-2. (ang.).
  • John Terraine: To Win a War: 1918, The Rok of Victory. London: Casell, 1978. ISBN 978-0-304-35321-7. (ang.).
  • Tim Travers: How The War Was Won. Routledge, 1992. ISBN 978-0-415-07628-9. (ang.).
  • Clough Williams-Ellis: The Tank Corps. Naval and Military Press, 1919. ISBN 978-1-84342-570-0. (ang.).
  • Jay Winter: 1918 Year of Victory: The End of the Great War and the Shaping of History. Ashley Ekins (red.). Auckland, New Zealand: Exisle Publishing, 2010. ISBN 978-1-921497-42-1. (ang.).
  • Mitchell Yockelson: Borrowed Soldiers: Americans under British Command, 1918. Norman, OK: University of Oklahoma Press, 2008. ISBN 978-0-8061-5349-0. (ang.).
  • War Office: 5 Brigade Tank Corps: 8 Battalion War History, WO 95/114/5. National Archives (UK), 1918. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.