Bitwa pod Wiedniem

Ciągłe napięcia na granicy polsko-tureckiej były powodowane najazdami Tatarów na Polskę oraz Kozaków na Imperium Osmańskie (chadzki kozackie). Strefą sporną były tereny Mołdawii i Wołoszczyzny. W latach 1620–1621 doszło na tym tle do wojny. Polska poniosła klęskę w bitwie pod Cecorą. Do połowy XVII wieku politykę obu krajów cechowało dążenie do utrzymania pokoju^[4.6].

Fakt oddania się hetmana kozackiego Petra Doroszenki pod władzę turecką posłużył Turkom za pretekst do rozpoczęcia w 1672 kolejnej wojny. Sukcesy tureckie doprowadziły w tym samym roku do podpisania pokoju w Buczaczu, którego warunków nie uznał jednak sejm polski. W 1673 roku Polska pobiła Osmanów pod Chocimiem^[2.3]. Zawarty w 1678 r. traktat Gnińskiego był porażką polskiej dyplomacji i w praktyce ratyfikował niekorzystny dla Rzeczypospolitej rozejm w Żurawnie. Następstwem tego traktatu było także pogrzebanie idei współpracy Rzeczypospolitej z Turcją. Król Jan III Sobieski postanowił zmienić kierunek swojej polityki i spróbował utworzyć koalicję, początkowo z Francją i Szwecją, skierowaną przeciwko Prusom Królewskim. Zawarcie pokoju pomiędzy Szwecją, Francją i Brandenburgią (9 lipca 1679) zniweczyło te plany. Sobieski w celu zapewnienia poparcia mas szlacheckich dla uzyskania tronu przez jego syna postanowił skierować działanie dyplomatyczne przeciwko Turcji. Polska próbowała stworzyć porozumienie polsko-habsbursko-rosyjskie, ale zarówno car, jak i cesarz nie byli zainteresowani. Dopiero w efekcie zagrożenia tureckiej inwazji, mającej wesprzeć powstańców, Imre Thökölyego, Leopold I zimą 1681/1682 zaczął zabiegać o sojusz zaczepno-obronny z Polską^[4.7][2.4].

Pomimo strat terytorialnych cesarstwo nie było zainteresowane prowadzeniem wojny z Osmanami, dlatego odrzucono projekt przymierza, wysunięty przez Polskę. Cesarz Leopold I uwikłał się tymczasem w konflikt z Francją (będącą wówczas u szczytu potęgi). Król Francji Ludwik XIV rozpoczął wtedy tzw. politykę reunionów i wysunął roszczenia do szeregu terytoriów nad Renem; w roku 1681 zaanektował (między innymi) Strasburg oraz Księstwo Dwóch Mostów (Zweibrücken). Z ramienia cesarza i Stolicy Apostolskiej budowaniem koalicji antytureckiej zajmował się kapucyn Marek z Aviano^[8][9].

Gdy zabiegi dyplomatyczne z Osmanami nie przyniosły rezultatów, rozpoczęto pertraktacje z Polską. Były one utrudnione przez działające w Polsce silne stronnictwo profrancuskie. Francja była też w dobrych stosunkach z Osmanami, co również mogło mieć wpływ na cel ataku. Ostatecznie 1 kwietnia 1683 roku zawarto przymierze przeciwko Osmanom – antydatując je na 31 marca, aby na dokumencie nie widniała data prima aprilis^[4.8][10]. Gwarantem traktatu został papież Innocenty XI. W traktacie ustalono^[4.9]:

• w obliczu zagrożenia któregokolwiek z miast (Krakowa albo Wiednia) druga strona pośpieszy na pomoc,
• na utrzymanie wojsk polskich cesarz i papież wyasygnują subsydia pieniężne.

Turcy zbierali siły w Adrianopolu, gdzie już 2 stycznia 1683 roku zatknięto buńczuki wojenne^[11.1]. 31 marca armia turecka wyruszyła do Belgradu pod wodzą sułtana Mehmeda IV. W Belgradzie dołączyły siły z pobliskich prowincji. 13 maja seraskierem wyprawy został uroczyście ogłoszony wielki wezyr Kara Mustafa. 22 maja armia ruszyła w kierunku Székesfehérvár, do którego dotarła 25 czerwca^[2.5][4.10].

Armia turecka na wstępie kampanii liczyła 150–160 tys. żołnierzy^[a]. Była to największa armia w dotychczasowej historii Imperium Osmańskiego. Na podstawie źródeł z okresu ich obozowania pod Székesfehérvár składała się z^[4.11][2.6]:

• wojsk zaciężnych Porty – ok. 40 tys. żołnierzy,
  • 20–30 tys. janczarów janczaragi wezyra Bekri Mustafy paszy,
  • 10–15 tys. sipahów,
  • wojsk technicznych;
• prowincjonalnego pospolitego ruszenia – ok. 70–80 tys. żołnierzy,
• kontyngenty Mołdawii, Wołoszczyzny i Siedmiogrodu – ok. 20 tys. żołnierzy,
  • 4–6 tys. Mołdawian hospodara Jerzego Duci,
  • 4–6 tys. Wołochów hospodara Șerbana Kantakuzena,
  • 10 tys. Siedmiogrodzian księcia Michała Apafy^[b];
• ordy tatarskiej – ok. 20 tys. ordyńców krymskich pod wodzą chana Murad Gireja.

W skład armii wchodziły także^[2.8]:

• 15–20 tys. węgierskich żołnierzy Imre Thökölyego,
  • połowa działała na obszarze Słowacji,
  • reszta obsadzała zamki i blokowała zamki cesarskie;
• artyleria:
  • 19 kolubryn,
  • 5 moździerzy,
  • 120 dział mniejszego kalibru;
• 50 tys. wozów taborowych,
• kilkadziesiąt tysięcy czeladzi obozowej.

W następstwie powstania na Węgrzech nastąpiło zwiększenie armii cesarskiej. Do 1683 r. liczba regimentów piechoty zwiększyła się z 11 do 27, osiągając 55 tys. żołnierzy. Armia liczyła 17 pułków kirasjerów (13 600 żołnierzy), 9 regimentów dragonów (9 tys. żołnierzy). W rzeczywistości część jednostek była dopiero w trakcie organizacji lub nie miała pełnych stanów osobowych^[2.10].

Dystans państw Rzeszy od miejsca działań wojennych połączony z późną mobilizacją uniemożliwił dołączenie ich oddziałów do armii austriackiej na początku wojny^[2.11].

Dodatkowo armię cesarską wsparł trzytysięczny korpus kawaleryjski zaciężnych wojsk polskich pod wodzą Hieronima Lubomirskiego, zwerbowanych na terenie Polski. 1 lutego 1683 r. na ochotniczy nabór tych oddziałów zgodził się król Polski^[7.2][2.12].

Mobilizacja austriacka była energiczna, lecz opóźniona. Armia posiadała bogate doświadczenie wojenne z walk z Francuzami i Turkami. Nie była to jednak siłą wystarczająca na samodzielne pobicie armii tureckiej. Głównym dowódcą został książę Karol Lotaryński^[2.13].

Nie znając planów tureckich, w trakcie marcowej rady wojennej zadecydowano rozmieścić na granicy 5 korpusów osłonowych (łącznie 29 200 żołnierzy). Główna armia pod wodzą Karola Lotaryńskiego miała skoncentrować się na południe od Preszburga. 6 maja siły austriackie dokonały koncentracji pod Kittsee. Liczyły 14 regimentów piechoty (21 600 żołnierzy), 14 regimentów jazdy i dragonii (10 800 jazdy) oraz około 6 tys. milicji węgierskiej (głównie huzarzy), łącznie około 40 tys. żołnierzy^[2.14].

Książę Lotaryński rozpoczął działania wyprzedzające. Wojska austriackie obległy Nowe Zamki oraz ruszyły na Esztergom. 30 czerwca Turcy dotarli pod Győr, gdzie uderzyli na kawalerię osłaniającą prace fortyfikacyjne na przedpolu twierdzy. Książę Karol rozkazał ostrzelać oddziały tureckie szukające dogodnej przeprawy przez Rabę. Armia turecka odpowiedziała ogniem z 56 armat. Armii tureckiej udało się przeprawić poza prawym skrzydłem armii austriackiej, pomiędzy rzekami Rabą i Rabcą. Przodem ruszyli Tatarzy. Wieczorem 1 lipca Austriacy dostrzegli łuny miejscowości płonących na południe od ich pozycji. Armii księcia Karola groziło odcięcie od Wiednia. Książę nadal nie znał planów tureckich. Na naradzie podjęto decyzję o wzmocnieniu załogi twierdzy Győr, wycofaniu piechoty i artylerii na wyspę Szigetkőz, skąd mogli wspierać ostrzałem obleganą twierdzę, oraz o wycofaniu kawalerii w stronę Moson i Magyarovár^[4.14].

7 lipca wojska austriackie, wycofujące się w kierunku Wiednia, przyjęły bitwę pod Petronell, w trakcie której poniosły niewielką porażkę i straciły 300 kawalerzystów. 8 lipca książę dotarł do Wiednia. Tego też dnia Kara Mustafa powiadomił sułtana o decyzji zmiany powierzonego mu celu kampanii^[4.15].

W stolicy Austrii wybuchła panika. Do Polski i Bawarii wystosowano apel o pomoc. Cesarz wyjechał do Linzu, później zatrzymał się w Pasawie. 14 lipca Turcy podeszli pod Wiedeń, a dwa dni później wyparli z okolicy wojska austriackie i otoczyli miasto. Oprócz natychmiast rozpoczętych przygotowań do zdobycia miasta Kara Mustafa zostawił pod Jawarynem korpus blokujący ruchy załogi twierdzy Jawaryn. Dalekimi rajdami w głąb kraju zapuściły się czambuły tatarskie wraz z jazdą turecką^[4.16][2.16]. Pod stolicą cesarską stanęło 90 tys. wojsk osmańskich oraz niewliczone w tę liczbę wojska mołdawskie, wołoskie i Tatarzy. Artyleria turecka była stosunkowo słaba, liczyła 17 dział ciężkich i 120 dział o mniejszym wagomiarze, później została prawdopodobnie wsparta działami z Węgier^[4.17].

Wojska austriackie cofnęły się pod Jedlersee. Książę Lotaryński wyczekawszy dogodnego momentu ruszył pod Bratysławę i 29 lipca pobił armię Thökölyego pod Preszburgiem. Rozpoczęły też blokowanie marszu na zachód właśnie pobitemu korpusowi Husejna paszy i wojskom Thökölyego. Jazda Lubomirskiego zabrała się za zwalczanie Tatarom i w kilku potyczkach zadały poważne straty ordzie^[4.18][2.17].

Schemat rawelinu północnego

Walka o rawelin

Wiedeń sprawiał wrażenie miasta dobrze ufortyfikowanego, w rzeczywistości znaczna ich część nie spełniała standardów sztuki fortyfikacyjnej drugiej połowy XVII wieku. Posiadał 12 bastionów oblicowanych cegłą i połączonych kurtynami. Ponieważ były budowane z różnymi założeniami, część z nich nie była w stanie należycie wspierać ostrzałem sąsiednie bastiony. Dowódcą wojskowym został generał Ernst Starhemberg. Obrona miała do dyspozycji 11 tysięcy żołnierzy, prawie 5 tysięcy straży miejskiej i powołanych pod broń mieszkańców oraz mocną artylerię w liczbie 312 dział^[4.19].

W ciągu kilku pierwszych dni oblężenia Turcy dokonali masowej zbrodni, mordując kilkanaście tysięcy jeńców na rozkaz Kary Mustafy obawiającego się potencjalnych rozruchów ze strony jeńców^[2.18]. Turcy natychmiast rozpoczęli roboty ziemne i minerskie od południowego zachodu. Za najbardziej dogodne miejsce do złamania obrony uznali okolice bastionów Löbl i Zamkowego. Najbardziej zacięte walki toczyły się o zdobycie osłaniającego je rawelinu. Doświadczeni tureccy minerzy kopali podziemne tunele w celu zakładania min, obrońcy próbowali je unieszkodliwiać, organizując wycieczki oraz wysadzając kontrminy^[4.20].

Mimo odpierania przez dwa miesiące nieustannych szturmów przez obrońców, 3 września Turcy zdobyli rawelin Zamkowy, a 6 września przejściowo zajęli sporą część bastionu Löbl^[4.21]. Szykowali się do zdobycia murów pomiędzy nimi i zajęcia miasta. Załoga Wiednia, dowodzona przez hrabiego Starhemberga, broniła się przez cały lipiec i sierpień. Po dwóch miesiącach oblężenia liczebność obrońców spadła z początkowych 18 tysięcy do niespełna 5 tys. żołnierzy^[16.2]. Pod koniec sierpnia w obozie tureckim zaczęły się poważne problemy aprowizacyjne. Wcześniej bezmyślnie spalono okolice wraz ze spichlerzami i zapasami żywności ludności lokalnej. W zajętym znacznie wcześniej Magyarovár (8 lipca), centralnym magazynie armii cesarskiej, spalono sto kilkadziesiąt tysięcy litrów mąki z powodu braku taboru do transportu. Pasza dla koni znajdowała się w odległości 3–4 dni drogi, w obozie wystąpiła drożyzna i poginęło większość zwierząt. Połączenie obfitych deszczów, trupiego odoru oraz głodu doprowadziły do śmierci kilku tysięcy oblegających^[2.19][2.20].

W dniach 4–9 września Turcy znaleźli się w odległości strzału z rusznicy od zamku cesarskiego. Wiadomość o nadejściu posiłków z Polski podtrzymała morale obrońców^[11.2].

W Rzeczypospolitej panował skomplikowany system prawny w kwestii wojska i prowadzenia wojen. Na prowadzenie wojny poza granicami kraju musiał wyrazić zgodę sejm, tak samo na mobilizację. Sejm uchwalił podatek nadzwyczajny na wystawienie i utrzymanie 48-tysięcznej armii. Ogółem pod bronią znajdowało się wówczas około 12 tysięcy ludzi, trzeba było ogłosić zaciągi. Dodatkowo sejmiki poszczególnych województw musiały zebrać się i zatwierdzić pobór podatku. To bardzo opóźniło zbieranie wojsk. Pieniądze z podatków zebrano więc dopiero pod koniec lipca. Wcześniej bazowano na środkach prywatnych – sam król wydał około pół miliona złotych^[17.1]. W czerwcu napłynęły pieniądze od cesarza Austrii^[4.22].

W obozach pod Trembowlą i Lwowem hetmani zajmowali się uzupełnianiem stanów osobowych już istniejących jednostek. Wojsko z Litwy zbierało się w Janowie Podlaskim. 1 lipca był pierwszym niedotrzymanym terminem mobilizacji. Pod koniec czerwca, już po otrzymaniu informacji o uderzeniu Turków na Austrię, Sobieski nakazał zbierać wojsko pod Krakowem^[4.23].

16 lipca przybył posłaniec cesarski z prośbą o odsiecz. 18 lipca Sobieski ruszył z całym dworem do Krakowa, do którego dotarł 29 lipca. Po drodze, 24 lipca, wstąpił na Jasną Górę. 11 sierpnia spod Krakowa wyruszył na Wiedeń jako pierwszy korpus Sieniawskiego, król zaś wyruszył 15 sierpnia^[4.24]. W podobnym czasie w kierunku oblężonego miasta wyruszyły posiłki z Bawarii, Saksonii i Szwabii^[2.21].

Sobieski zabrał z Krakowa ok. 27 tys. wojsk koronnych, w tym 24 chorągwie husarii, i 29 lipca, nie czekając na spóźniających się Litwinów, pomaszerował śpiesznie na odsiecz Wiedniowi. Trasa marszu prowadziła przez Śląsk, Morawy i Czechy. Łańcuch ponad 6000 wozów z amunicją i żywnością dla żołnierzy podzielono na dwie grupy. Pierwsza z nich ruszyła drogą z Gliwic przez Rybnik wraz z królem. Druga grupa przeszła przez Sośnicowice, Prudnik, Kotlinę Kłodzką i Brandýs nad Orlicí, a następnie połączyła się z pierwszą grupą we Brnie^[18]. W pochodzie towarzyszył królowi najstarszy syn, Jakub^[4.25].

3 września wojska sprzymierzone spotkały się w Tulln nad Dunajem. Tam Jan III Sobieski przejął komendę nad całością wojsk austriackich, niemieckich i polskich, liczących łącznie blisko 70 tysięcy żołnierzy (w tym 31 tysięcy jazdy). Przyjęty też został jego plan operacyjny. Koncentracja wszystkich wojsk nastąpiła na prawym brzegu Dunaju, na równinach pod Tulln, 40 km na północny zachód od Wiednia, po przeprawieniu wojsk 6–8 września przez rzekę. Wojska austriacko-niemieckie otrzymały rozkaz nacierania na Turków poprzez pagórkowaty teren wzdłuż prawego brzegu Dunaju. Ich głównym zadaniem było angażowanie jak największych sił przeciwnika i spychanie go wprost w kierunku broniącego się w oblężeniu Wiednia. Natomiast całość polskich wojsk koronnych, w tym 14 tys. jazdy, Sobieski poprowadził skrycie, korzystając z miejscowych przewodników węgierskich, okrężną drogą przez bezdroża Lasu Wiedeńskiego. Ta przeprawa wielkiej masy ludzi i koni, objuczonych rozebranymi 26 armatami, przez leśne gęstwiny wzgórz podwiedeńskich, trwała dwa dni^[11.2].

Spotkanie z cesarzem Leopoldem I nastąpiło 15 września w miejscowości Schwechat, na południowy wschód od miasta, tam, gdzie swój obóz rozbiły polskie wojska^[22]. Wypadło ono chłodno. Cesarz nie zdjął kapelusza ani w chwili, gdy prezentowano mu królewicza Jakuba (ten afront uznano za odmowę cesarza w kwestii planowanego przez Sobieskiego małżeństwa Jakuba z córką Leopolda, arcyksiężniczką Marią Antoniną^[22]), ani gdy podczas przeglądu wojsk pochylały się przed nim polskie sztandary. Oburzyło to Sobieskiego i całe rycerstwo^[11.7]. Od tego spotkania stosunki uległy pogorszeniu. Austriacy przestali wojskom polskim dostarczać prowiant. Nie godzili się również na pochówek żołnierzy polskich w mieście, wskazując pola i cmentarze dalej położone, gdzie chowani byli polegli żołnierze z armii tureckiej. Zdarzały się przypadki otwierania ognia do głodnych żołnierzy polskich usiłujących wejść do miasta. Utrudniali też pozyskanie statków potrzebnych do przewiezienia rannych i chorych do zorganizowanego w Preszburgu szpitala. Po tych działaniach wśród żołnierzy polskich pojawiły się opinie, że cesarz niepotrzebnie otrzymał odsiecz, cyt.^[24]:

Setna rocznica bitwy była okazją do wystawnych obchodów. Na zorganizowanie uroczystości król Stanisław August wyasygnował sto tysięcy złotych. Wykpiono ten gest w złośliwym wierszyku: sto tysięcy karuzel, ja bym trzykroć złożył, by Stanisław skamieniał, a Jan III ożył^[25].

6 października 1933 roku w 250. rocznicę bitwy zorganizowano Święto Kawalerii Polskiej, której koncepcję opracował Józef Piłsudski. Była to największa, a zarazem ostatnia rewia polskiej kawalerii. Defilada dwunastu pułków kawalerii odbyła się na krakowskich błoniach przed liczną publicznością oraz zagranicznymi dyplomatami^[26]. Po uroczystości marszałek Piłsudski w towarzystwie prezydenta Mościckiego, premiera Jędrzejewicza i generałów oddał hołd Sobieskiemu w krypcie św. Leonarda na Wawelu^[27.1].

W Krakowie na błoniach odbyła się impreza masowa połączona z przelotem na małej wysokości samolotów bojowych^[28].

Poczta Polska wprowadziła do obiegu cztery znaczki i blok^[29.1].

Walki rycerstwa polskiego pod Wiedniem zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic: WIEDEŃ 12 IX 1683.

325. rocznica odsieczy Wiednia zorganizowana przez władze Krakowa miała również charakter uroczysty^[30]. W ramach obchodów m.in. otwarto wystawę na Wawelu „Pamięć o wiedeńskiej odsieczy”, w Sukiennicach ustawiono wielką kopię obrazu Jana Matejki „Sobieski pod Wiedniem”, 13 września 2008 r. na Błoniach odbyła się inscenizacja historyczna „Venimus, vidimus, Deus vicit” oraz 14 września 2008 r. odbył się przemarsz orszaku królewskiego i wojsk odtwarzany przez grupy historyczne „Triumf Króla Jana III Sobieskiego”^[31].