Boutefeu (1911)

Boutefeu
Ilustracja
Jednostka siostrzana „Boutefeu” – „Commandant Rivière” w 1914 roku
Klasa

niszczyciel

Typ

Bouclier

Historia
Stocznia

Dyle et Bacalan, Bordeaux Francja

Położenie stępki

1909

Wodowanie

2 maja 1911

 Marine nationale
Nazwa

„Boutefeu”

Wejście do służby

25 listopada 1912

Zatonął

15 maja 1917

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

normalna: 862 tony

Długość

całkowita: 77,26 metra

Szerokość

8,164 metra

Zanurzenie

2,942 metra

Napęd
2 turbiny parowe Zoelly o łącznej mocy 14 000 KM
4 kotły, 2 śruby
Prędkość

31 węzłów

Zasięg

1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów

Uzbrojenie
2 działa kal. 100 mm (2 × I)
4 działa kal. 65 mm (4 × I)
Wyrzutnie torpedowe

4 × 450 mm (2 x II)

Załoga

80–83

Boutefeu – francuski niszczyciel z okresu I wojny światowej, jedna z 12 zbudowanych jednostek typu Bouclier. Wyporność okrętu wynosiła 862 tony, a jego główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 100 mm wsparte lżejszą artylerią oraz bronią torpedową. Napędzana turbinami parowymi jednostka rozwijała prędkość 31 węzłów, osiągając zasięg 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.

„Boutefeu” został zwodowany 2 maja 1911 roku w stoczni Dyle et Bacalan w Bordeaux, a w skład Marine nationale wcielono go 25 listopada 1912 roku. Okręt służył na Morzu Śródziemnym, aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. Niszczyciel zatonął nieopodal Brindisi 15 maja 1917 roku, po wejściu na minę postawioną przez niemiecki okręt podwodny SM UC-25.

Projekt i budowa

Po zbudowaniu serii niszczycieli (fr. contre-torpilleur d’escadre) „450-tonowych” (typów: Spahi, Voltigeur i Chasseur) dowództwo marynarki francuskiej Marine nationale podjęło działania w celu pozyskania większych okrętów[1]. W 1907 roku Rada Najwyższa Floty postanowiła, że do 1919 roku zostaną zbudowane 63 nowe jednostki tej klasy, co oznaczało wodowanie sześciu–siedmiu okrętów rocznie[2][3]. Powiększenie wyporności pozwalało na zamontowanie silniejszego niż stosowanego dotychczas uzbrojenia, zainstalowanie siłowni o większej mocy i zwiększenie dzielności morskiej, co miało umożliwić towarzyszenie siłom głównym w trudnych warunkach atmosferycznych[2]. 28 kwietnia 1908 roku do Dowództwa Generalnego Marynarki Wojennej wpłynęło memorandum dyrektora ds. budowy okrętów Dudeboisa, w którym postulował on powiększenie wyporności nowo projektowanych niszczycieli co najmniej do 500–600 ton, podwyższenie pokładu dziobowego oraz wzmocnienie uzbrojenia z dotychczasowych sześciu dział kalibru 65 mm do dwóch–trzech dział kalibru 75–100 mm i czterech dział kalibru 65 mm[4]. W zakresie uzbrojenia torpedowego – według początkowych założeń – okręty miały mieć stałą wyrzutnię dziobową i dwa podwójne obracalne aparaty torpedowe na pokładzie[5]. Ostatecznie wybrano wariant uzbrojenia z dwoma działami kalibru 100 mm i czterema kalibru 65 mm oraz czterema wyrzutniami torped w dwóch podwójnych aparatach[5][6]. Niszczyciele miały być napędzane turbinami parowymi zasilanymi przez kotły opalane paliwem płynnym, co miało się przekładać na osiągnięcie podczas prób prędkości 31 węzłów[5][7]. 31 maja 1908 roku służba techniczna budowy okrętów, kierowana przez inż. Lhomme, wysłała do zainteresowanych stoczni dokument z ogólną specyfikacją, którą musiały spełniać nowe okręty, dając konstruktorom pełną swobodę, jeśli chodzi o realizację projektów[5][7].

Niszczyciel został zamówiony przez marynarkę w stoczni Dyle et Bacalan w Bordeaux 26 sierpnia 1908 roku, będąc jedną z dwóch jednostek typu Bouclier tam zbudowanych[8][9]. Budowa sfinansowana została z budżetu marynarki na rok 1908, przedłożonego 11 maja i zatwierdzonego 31 grudnia 1907 roku[10]. Stępkę okrętu położono w 1909 roku, a zwodowany został 2 maja 1911 roku[8][9].

Latem 1911 roku rozpoczęte zostały pierwsze próby morskie, podczas których 11 sierpnia doszło do wejścia okrętu na mieliznę i wygięcia obu śrub, które zostały wymienione po przybyciu 28 sierpnia do Lorient w suchym doku[11][12]. Decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa z 3 września na dowódcę okrętu został wyznaczony kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Jean-François-Jacques-Emile Rigal[13][14]. Kolejne próby odbyły się 5, 7 i 14 września, jednak zostały one przerwane na skutek awarii turbin[11]. Po ich naprawie 16 października próby kontynuowano, stwierdzając zbyt dużą prędkość obrotową wirników turbin; problem został rozwiązany poprzez demontaż kilku rzędów łopatek i wymianę śrub na nowe o innych parametrach: średnicy 2,05 metra i skoku 1,778 metra[11]. Dalsze testy przeprowadzono w marcu i maju 1912 roku, jednak układ napędowy nadal sprawiał liczne problemy; dopiero 16 listopada okręt przy wyporności 735,339 tony rozwinął prędkość 31,42 węzła[9][11].

Dane taktyczno-techniczne

Charakterystyka ogólna

Okręt był niszczycielem ze zbudowanym ze stali kadłubem o zaokrąglonym przekroju, z podwyższonym pokładem dziobowym sięgającym średnio 4,5 metra ponad wodnicę i mającym niewielki spadek[15]. Konstrukcja kadłuba oparta była na czterech wzdłużnikach i wręgach, numerowanych od rufy[16]. Blachy poszycia zewnętrznego miały grubość od 4 do 8 mm, a do stępki przymocowany był drewniany zewnętrzny kil[16]. W celu redukcji kołysania na jednostce zamontowano stępki przechyłowe[16]. Stewa dziobowa była prawie prosta, z gładką krzywizną u dołu, rufa zaś miała wyraźny nawis[17]. Okręt miał jeden ciągły pokład górny, na którym znajdowały się dwie nadbudówki: dziobowa i rufowa[16].

Kadłub podzielony był za pomocą pięciu głównych grodzi na przedziały wodoszczelne, dochodzące do wysokości górnego pokładu, wydzielające kotłownie dziobową i rufową, przedziały turbin, skrajnik dziobowy z taranem oraz skrajnik rufowy[17]. Prócz tego istniały dwie dodatkowe grodzie, umieszczone w dziobowej i rufowej części kadłuba, a w kadłubie znajdowała się pokaźna liczba małych przedziałów wodoszczelnych wydzielonych lekkimi grodziami[17]. W części dziobowej pokładu dolnego znajdowały się: magazyny żywności, wina i wody, prochu czarnego, amunicji artyleryjskiej oraz komory łańcuchowe i zbiornik paliwa, zajmujący całą szerokość kadłuba; w części rufowej znalazły się natomiast oficerskie magazyny żywności, amunicji artyleryjskiej i głowic torpedowych oraz zbiornik paliwa[18]. Na pokładzie górnym pod pokładem dziobowym znajdowały się: kubryk załogi, pomieszczenia gospodarcze, kambuzy, umywalnie i toalety; kubryk załogi oraz kambuz mieściły się także w nadbudówce dziobowej, a kubryk podoficerów oraz kabiny oficerów i dowódcy znajdowały się w nadbudówce rufowej[19]. Na końcu pokładu dziobowego znajdował się niski pomost bojowy ze sterówką oraz platforma reflektorów, a nadbudówkę rufową zajmowały pomieszczenia radiostacji, pisarza i toalety oficerskie[19]. Na okręcie zainstalowano dwa maszty: główny, usytuowany za pomostem i znacznie niższy drugi, znajdujący się na nadbudówce rufowej[6][20].

Długość całkowita okrętu wynosiła 77,26 metra (76,485 metra między pionami), szerokość całkowita 8,164 metra (7,88 metra na wodnicy) i maksymalne zanurzenie na rufie 2,942 metra[9][17]. Wyporność normalna wynosiła 862 tony[9][a].

Załoga okrętu składała się zazwyczaj z 5–6 oficerów oraz 75–77 podoficerów i marynarzy[21][22][b].

Urządzenia napędowe

Siłownia jednostki składała się z dwóch turbin parowych Zoelly produkcji zakładów Schneider-Creusot, pracujących na dwie linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi o średnicy 2,05 metra i skoku 1,778 metra[9][23]. Zespół turbin składał się z turbiny wysokiego ciśnienia, turbiny niskiego ciśnienia, turbiny biegu wstecznego i turbiny marszowej, usytuowanych w jednym korpusie[23]. Dziobowa turbina napędzała prawoburtową linią wałów, zaś rufowa lewą[23]. Parę dostarczały cztery kotły wodnorurkowe Dyle et Bacalan o ciśnieniu roboczym 16 kG/cm²[9]. Spaliny odprowadzane były do czterech wysokich, ustawionych w równych odstępach kominów[24].

Maszyny osiągały łączną moc projektową 14 000 KM, co pozwalało na rozwijanie średniej prędkości maksymalnej co najmniej 31 węzłów przez sześć godzin[9][23]. Zapas paliwa płynnego wynosił od 120 do 160 ton, co zapewniało zasięg wynoszący 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów[23][25].

Energia elektryczna wytwarzana była przez umieszczone w maszynowniach dwie prądnice o napędzie parowym[26]. Na rufie znajdował się pojedynczy, częściowo zrównoważony ster, poruszany za pomocą parowej maszyny sterowej umiejscowionej na pokładzie głównym pod nadbudówką dziobową[26]. Sterowanie okrętem odbywało się ze sterówki głównego pomostu bojowego, jak też pomostu rufowego (oba wyposażone były również w kompasy)[26].

Uzbrojenie i jego modyfikacje

Głównym uzbrojeniem artyleryjskim okrętu były dwa pojedyncze działa o kalibrze 100 mm M1893, umieszczone po jednym na dziobie i na nadbudówce rufowej[9][20]. Długość działa wynosiła 4646,5 mm, a długość lufy 4500 mm (45 kalibrów – L/45); masa działa wynosiła 1700 kg, a masa osłony 28,5 kg[20]. Armaty wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania – pociski o masie 14,16 kg i umieszczone w metalowej łusce ładunki miotające o masie 3,7 kg[20]. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 740 m/s pocisku wynosiła 11 800 metrów, a szybkostrzelność 5–7 strzałów na minutę[20]. Kąt ostrzału wynosił 240° dla działa dziobowego i 267° dla rufowego, a zapas amunicji 240–250 pocisków na lufę[20].

Artylerię drugiego kalibru stanowiły cztery pojedyncze działa kalibru 65 mm M1902 L/50, umieszczone parami na górnym pokładzie za pokładem dziobowym i obok nadbudówki rufowej[9][20]. Długość działa wynosiła 3450 mm, a długość lufy 3250 mm; masa działa wynosiła 594 kg[20]. Masa pocisku wynosiła 4 kg, a masa ładunku miotającego 1,425 kg[20]. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 870 m/s pocisku wynosiła 9000 metrów, a szybkostrzelność od 12 do 18 strzałów na minutę[27]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -16 do +20°, kąt ostrzału pary dział dziobowych 143° (rufowych 163°), a zapas amunicji 346 pocisków na lufę[27].

Magazyny amunicyjne dział wyposażone były w system zraszania i zalewania, a dostarczanie amunicji odbywało się za pomocą dwóch podnośników napędzanych silnikami elektrycznymi, z rezerwowym napędem ręcznym[27]. Dane do strzelania uzyskiwano za pomocą systemu hydraulicznego Germaina[28].

Niszczyciel wyposażono w cztery nadwodne wyrzutnie torped kalibru 450 mm, umieszczone w dwóch podwójnych aparatach usytuowanych na górnym pokładzie na obu burtach między kominami a nadbudówką rufową[9][28]. Masa aparatu wyrzutni wynosiła 1558 kg, a kąty naprowadzania po 45° w każdą stronę trawersu[28]. Używano przeważnie torped M1909R, których łączny zapas wynosił sześć sztuk[9][28]. Długość torpedy wynosiła 5,25 metra, a jej masa 710 kg (w tym głowica bojowa 110 kg)[28]. Pojemność zbiornika powietrza wynosiła 322 dm³, a jego ciśnienie 150 kG/cm²[28]. Zasięg dochodził do 2000 metrów przy prędkości 34 węzłów i 3000 metrów przy 30 węzłach[28].

W trakcie wojny uzbrojenie niszczyciela powiększyło się o pojedyncze działo przeciwlotnicze kalibru 47 lub 75 mm oraz dwa karabiny maszynowe St Etienne kalibru 8 mm, a na pokład zabierano 8–10 bomb głębinowych systemu Guirauda[6][21].

Wyposażenie

Na okręcie zamontowano jeden reflektor o średnicy 60 cm, umieszczony na platformie pomostu bojowego[29]. Niszczyciel wyposażony był w dwie kotwice admiralicji, umieszczone na obu burtach na specjalnych platformach kotwicznych i podnoszone zamontowaną na dziobie wciągarką z napędem parowym oraz ręcznym[30]. Do łączności wewnętrznej służyło co najmniej 10 głównych linii rur głosowych, prowadzących do poszczególnych stanowisk i pomieszczeń[26]. Jako środki ratownicze i komunikacyjne na okręcie znajdowały się: 7-metrowy ponton, 7-metrowy welbot, 4-metrowy jol oraz dwie szalupy Burtona[31].

Służba

Trzy francuskie niszczyciele typu Bouclier w Tulonie w 1914 roku
Niszczyciele „Boutefeu”, „Cimeterre” i „Faulx” w Tulonie w 1914 roku

„Boutefeu” został wcielony do służby w Marine nationale 25 listopada 1912 roku[9][11][c]. Jednostka otrzymała numer identyfikacyjny M70 i znak burtowy „BF”[8][9][d]. 30 grudnia 1912 roku okręt wyszedł z Lorient w rejs na Morze Śródziemne, docierając 16 stycznia 1913 roku do Tulonu; po przybyciu „Boutefeu” został przyporządkowany do 1. dywizjonu niszczycieli 1. Armii Morskiej[11][12]. 10 lutego decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa nowym dowódcą okrętu został kpt. mar. Blanc[32][33].

Między 21 a 23 kwietnia 1913 roku okręty 1. i 5. dywizjonu niszczycieli wraz z „Bouclierem” i pancernikami „Condorcet”, „Danton”, „Mirabeau”, „Vergniaud” i „Voltaire” wzięły udział w ćwiczeniach floty[34]. 1 października „Boutefeu” nadal należał do 1. dywizjonu niszczycieli, w skład którego wchodziły: „Casque” (okręt flagowy), „Bisson”, „Cimeterre”, „Commandant Rivière”, „Dague”, „Dehorter”, „Faulx” i „Fourche”[35].

1 sierpnia 1914 roku, tuż przed wybuchem I wojny światowej, „Boutefeu” nadal znajdował się w Tulonie w składzie 1. dywizjonu niszczycieli (wraz z flagowym „Casque” oraz „Dague”, „Faulx”, „Fourche” i „Mangini”)[36][37].

I wojna światowa

1914 rok

3 sierpnia 1914 roku okręty 1. dywizjonu niszczycieli udały się pod Cap Bon, a następnego dnia, po rozpoczęciu działań wojennych, skierowały się w stronę Algieru[38]. 7 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu uzupełniały paliwo w Algierze, a nazajutrz w trybie pilnym wyszły do Bizerty, mimo że niektóre okręty nie zostały zatankowane z powodu braku mazutu w bazie; w rezultacie kilka niszczycieli musiało być holowanych (m.in. „Boutefeu” przez pancernik „Patrie”)[38]. Po zerwaniu 11 sierpnia stosunków dyplomatycznych z Austro-Węgrami, okręty 1. Armii Morskiej udały się dwa dni później na Maltę, skąd podjęły patrole na Adriatyku[38].

Między 18 a 19 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu wraz z „Bouclierem” osłaniały na trasie z San Giovanni di Medua na Maltę uszkodzoną w kolizji z niszczycielem „Cavalier” jego siostrzaną jednostkę – „Fantassin”[38]. Od października do grudnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” eskortowały konwoje dostarczające zaopatrzenie Czarnogórze[38].

25 sierpnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu udały się w składzie Grupy Specjalnej (którą tworzyły pancerniki „Courbet” i „Jean Bart”, krążownik „Jurien de la Gravière”, tender wodnosamolotów „Foudre” oraz okręty podwodne należące do 2. dywizjonu z flagowym „Dehorterem”) w rejon Cieśniny Otranto, operując następnie na Adriatyku[38]. Od października do grudnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” eskortowały konwoje dostarczające zaopatrzenie Czarnogórze[38].

1915 rok

W styczniu i lutym 1915 roku okręty 1. i 6. dywizjonu nadal pełniły służbę konwojową na Adriatyku[38]. 28 kwietnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” wypłynęły z misją ratowniczą w rejon zatonięcia krążownika pancernego „Léon Gambetta”, powracając do Navarino dwa dni później[38].

1 września „Boutefeu” z powodu problemów z siłownią powrócił do Tulonu, gdzie po remoncie i próbach został przeniesiony do rezerwy, w której przebywał do 22 listopada tego roku[9][11].

1916 rok

18 stycznia 1916 roku „Boutefeu” przybył z Tulonu do Brindisi, wzmacniając francuską flotyllę niszczycieli bazującą w tym porcie składającą się z dwóch dywizjonów liczących łącznie 12 okrętów[39]. Od 20 lutego do końca marca operujące z Brindisi francuskie niszczyciele zabezpieczały ewakuację wojsk serbskich i czarnogórskich[39]. 17 marca francuskie niszczyciele „Boutefeu”, „Commandant Bory” i „Renaudin” wraz z włoskimi niszczycielami „Insidioso”, „Irrequieto” i „Impetuoso” wyszły z Brindisi na patrol, osiągając rankiem następnego dnia rejon Durazzo[40]. Alianckie niszczyciele stały się celem ataku ze strony austro-węgierskiego okrętu podwodnego SM U-6, który najpierw zatopił jedną torpedą „Renaudina”, a następnie wystrzelił dwie kolejne torpedy w kierunku ratującego rozbitków „Commandanta Bory’ego”, które zostały wymanewrowane[40]. 15 kwietnia „Boutefeu” nadal wchodził w skład 1. dywizjonu 1. flotylli niszczycieli w Brindisi, razem z „Casque”, „Faulx”, „Fourche” i „Mangini”[41].

W nocy z 22 na 23 grudnia austro-węgierskie niszczyciele „Scharfschütze”, „Dinara”, „Réka” i „Velebit” zaatakowały dryftery blokujące Cieśninę Otranto[42][43]. W tym czasie z Brindisi do Tarentu płynęło sześć francuskich niszczycieli: „Boutefeu”, „Casque”, „Commandant Bory”, „Commandant Rivière”, „Dehorter” i „Protet”[42][43]. Na skutek słabej komunikacji na pomoc alianckim jednostkom ruszyły jedynie „Casque” i „Commandant Rivière”, które wdały się w walkę artyleryjską z przeciwnikiem, unikając też ich ataków torpedowych[42][44]. Około godziny 23:00 „Casque” najpierw próbował staranować płynącego na końcu szyku „Velebita” i wystrzelił w jego kierunku niecelną torpedę, sam jednak został trafiony pociskiem w dziobową kotłownię, w wyniku czego jego prędkość spadła do 23 węzłów i musiał zawrócić w kierunku bazy, spotykając później poszukujące go niszczyciele „Boutefeu”, „Commandant Rivière”, „Dehorter” i „Protet”[42][45]. Około godziny 2:15 zespół francuskich niszczycieli natknął się na idące z dużą prędkością w rejon bitwy zgrupowanie włoskich niszczycieli, co zakończyło się kolizją „Giuseppe Cesare Abba” najpierw z „Casque”, a następnie z „Boutefeu”, który doznał uszkodzenia dziobu[46][42]. Po naprawie niegroźnych uszkodzeń „Boutefeu” i „Commandant Bory” wyruszyły w kierunku Tarentu, stając się o godzinie 12:37 celem ataku torpedowego ze strony nierozpoznanego okrętu podwodnego; po wymanewrowaniu torpedy oba niszczyciele zaatakowały U-Boota bombami głębinowymi (cztery z sześciu zrzuconych przez „Boutefeu” nie zdetonowały), po czym ten rozpoczął ostrzał powierzchni morza z działa kalibru 65 mm i jeden z pocisków eksplodował w lufie, powodując ciężkie obrażenia u 10 marynarzy[47]. O 13:10 okręt podwodny znów zaatakował wystrzeliwując kolejną torpedę, po wymanewrowaniu której „Boutefeu” odpowiedział tym samym, wystrzeliwując w kierunku zauważonego peryskopu łącznie trzy niecelne podwodne pociski[47]. 25 grudnia o 15:00 okręt dotarł do Tarentu, gdzie został skierowany na remont stoczniowy[47].

1917 rok

5 lutego 1917 roku po zakończonym remoncie „Boutefeu” wyszedł z Tarentu i udał się najpierw do Milo, a 9 lutego dotarł do Salaminy; 14 lutego eskortował zmierzający do Tarentu parowiec „Princess Mary”[47]. 8 maja podczas rejsu z Tarentu do Brindisi załoga niszczyciela dostrzegła z odległości 700 metrów płynący na powierzchni okręt podwodny SM U-77, który po wykonaniu manewru zanurzenia został przez „Boutefeu” obrzucony ośmioma bombami głębinowymi, jednak nie doznał uszkodzeń[47].

Wieczorem 14 maja austro-węgierskie krążowniki „Helgoland”, „Novara” i „Saida” w eskorcie niszczycieli wyszły z Cattaro w celu zniszczenia alianckich sił blokujących Cieśninę Otranto, co doprowadziło do bitwy[48][49]. Rankiem 15 maja przebywający na patrolu na wodach cieśniny zespół niszczycieli (w składzie: włoski „Carlo Mirabello” oraz francuskie „Boutefeu”, „Bisson”, „Cimeterre” i „Commandant Rivière”) dostał informację o ataku przeciwnika i ruszył w jego kierunku[50]. O godzinie 23:30 na „Boutefeu” pękła linka sterowa, co zmusiło go do powrotu do bazy[50]. Uszkodzenie zostało szybko naprawione i 15 maja o 14:25 „Boutefeu” wyszedł w towarzystwie dwóch włoskich niszczycieli z Brindisi, z zadaniem udzielenia pomocy storpedowanemu przez niemieckiego U-Boota SM UC-25 brytyjskiemu krążownikowi lekkiemu HMS „Dartmouth”[50]. Omijając dwa trałowce okręt zszedł z wytrałowanego toru wodnego i wszedł na postawioną przez UC-25 na północ od Brindisi minę, która wybuchając w rejonie dziobowej maszynowni z lewej burty spowodowała przełamanie się niszczyciela i natychmiastowe zatonięcie[50][51]. Z liczącej 88 osób załogi zginęło 15 marynarzy, a pozostałych 73 zostało podjętych z wody przez towarzyszące „Boutefeu” dwa włoskie niszczyciele i holowniki[50][52].

Za wojenne osiągnięcia okręt został po zatopieniu odznaczony Krzyżem Wojennym[46].

Uwagi

  1. ↑ Podczas prób morskich okrętu wyporność wynosiła 735,339 tony[9][17]. Natomiast Moore 1990 ↓, s. 195 podaje, że wyporność niszczyciela wynosiła 720 ton.
  2. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1548 podaje, że załoga okrętu liczyła od 81 do 88 osób, w tym czterech oficerów.
  3. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 56 podaje, że okręt został wcielony do służby we wrześniu 1911 roku.
  4. ↑ Gogin 2025 ↓ podaje, że okręt otrzymał numer identyfikacyjny M67.

Przypisy

  1. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 52.
  2. 1 2 Władimirow 2022a ↓, s. 52–53.
  3. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1539.
  4. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 53–54.
  5. 1 2 3 4 Władimirow 2022a ↓, s. 54.
  6. 1 2 3 Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 203.
  7. 1 2 Roberts 2021 ↓, s. 1540.
  8. 1 2 3 Władimirow 2022a ↓, s. 56.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Roberts 2021 ↓, s. 1548.
  10. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1930.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 Władimirow 2022c ↓, s. 33.
  12. 1 2 Roberts 2021 ↓, s. 1549.
  13. ↑ Journal officiel de la République française 1911 ↓, s. 7293.
  14. ↑ La Croix des marins 1911 ↓, s. 3.
  15. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 28–29.
  16. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 28.
  17. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 29.
  18. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 29–30.
  19. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 30.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Władimirow 2022b ↓, s. 33.
  21. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 45.
  22. ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 101.
  23. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 38.
  24. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 33.
  25. ↑ Gogin 2025 ↓.
  26. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 41.
  27. 1 2 3 Władimirow 2022b ↓, s. 34.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 Władimirow 2022b ↓, s. 35.
  29. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 41.
  30. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 39, 41.
  31. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 41, 45.
  32. ↑ Le Matin 1913 ↓, s. 4.
  33. ↑ Le Petit Marseillais 1913 ↓, s. 4.
  34. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 35.
  35. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 35, 44.
  36. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 38, 44.
  37. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 488.
  38. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Władimirow 2022d ↓, s. 38.
  39. 1 2 Władimirow 2022d ↓, s. 39.
  40. 1 2 Władimirow 2022d ↓, s. 40.
  41. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 44.
  42. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022d ↓, s. 41.
  43. 1 2 Csonkaréti 2004 ↓, s. 187.
  44. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 187–189.
  45. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 318–319.
  46. 1 2 Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 108.
  47. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022d ↓, s. 42.
  48. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 390.
  49. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 190–191.
  50. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022d ↓, s. 43.
  51. ↑ Perepeczko 2014 ↓, s. 189.
  52. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 198.

Bibliografia

  • COMMANDEMENTS A LA MER. „La Croix des marins”. Nr 910, 1911-09-10. Paris. 
  • Commandements à la mer. „Le Matin: derniers télégrammes de la nuit”. Nr 10 578, 1913-02-12. Paris. 
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). London: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
  • Károly Csonkaréti: Marynarka wojenna Austro-Węgier w pierwszej wojnie światowej 1914-1918. Kraków: Wydawnictwo Arkadiusz Wingert, 2004. ISBN 83-918940-3-7.
  • Ivan Gogin: BOUCLIER destroyers (1911 - 1913). Navypedia. [dostęp 2025-07-13]. (ang.).
  • Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
  • GUERRE ET MARINE. „Le Petit Marseillais: journal quotidien”. Nr 16 303. 46, 1913-02-12. Marseille. 
  • Jane’s Fighting Ships of World War I. John Moore (red.). London: Studio Editions, 1990. ISBN 1-85170-378-0. (ang.).
  • Jean Labayle-Couhat: French warships of World War I. London: Ian Allan Ltd., 1974. ISBN 0-7110-0445-5. (ang.).
  • Ministère de la marine. „Journal officiel de la République française. Lois et décrets”. Nr 240. 43, 1911-09-05. Paris. 
  • Andrzej Perepeczko: Od Napoleona do de Gaulle’a. Flota francuska w latach 1789–1942. Oświęcim: Napoleon V, 2014. ISBN 978-83-7889-372-1.
  • Stephen S. Roberts: French warships in the Age of Steam 1859-1914. Design, Construction, Careers and Fates. Barnsley: Seaforth Publishing, 2021. ISBN 978-1-5267-4534-7. (ang.).
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część I. „Okręty Wojenne”. Nr 2/2022. XXXII (172), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część II. „Okręty Wojenne”. Nr 3/2022. XXXII (173), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część III. „Okręty Wojenne”. Nr 4/2022. XXXII (174), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część IV. „Okręty Wojenne”. Nr 5/2022. XXXII (175), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.