Faulx (1911)

Faulx
Francuski niszczyciel Faulx na redzie Tulonu w 1914 roku. W głębi widocznych jest kilka innych okrętów i górzysta linia wybrzeża
„Faulx” w Tulonie w 1914 roku
Klasa

niszczyciel

Typ

Bouclier

Historia
Stocznia

De la Brosse et Fouché, Nantes Francja

Położenie stępki

1909

Wodowanie

2 lutego 1911

 Marine nationale
Nazwa

„Faulx”

Wejście do służby

1 listopada 1912

Zatonął

19 kwietnia 1918

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

normalna: 867 ton

Długość

całkowita: 75,152 metra

Szerokość

7,93 metra

Zanurzenie

2,89 metra

Napęd
2 turbiny parowe Rateau o łącznej mocy 12 500 KM
4 kotły, 2 śruby
Prędkość

31 węzłów

Zasięg

1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów

Uzbrojenie
2 działa kal. 100 mm (2 x I)
4 działa kal. 65 mm (4 x I)
Wyrzutnie torpedowe

4 × 450 mm (2 x II)

Załoga

80–83

Faulx – francuski niszczyciel z okresu I wojny światowej, jedna z 12 zbudowanych jednostek typu Bouclier. Wyporność okrętu wynosiła 867 ton, a jego główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 100 mm wsparte lżejszą artylerią oraz bronią torpedową. Napędzana turbinami parowymi jednostka rozwijała prędkość 31 węzłów, osiągając zasięg 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.

„Faulx” został zwodowany 2 lutego 1911 roku w stoczni De la Brosse et Fouché w Nantes, a w skład Marine nationale wcielono go 1 listopada 1912 roku. Okręt służył na Morzu Śródziemnym, aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. „Faulx” zatonął 19 kwietnia 1918 roku w Cieśninie Otranto, staranowany przez inny francuski niszczyciel „Mangini”.

Projekt i budowa

Po zbudowaniu serii niszczycieli (fr. contre-torpilleur d’escadre) „450-tonowych” (typów: Spahi, Voltigeur i Chasseur) dowództwo marynarki francuskiej Marine nationale podjęło działania w celu pozyskania większych okrętów[1]. W 1907 roku Rada Najwyższa Floty postanowiła, że do 1919 roku zostaną zbudowane 63 nowe jednostki tej klasy, co oznaczało wodowanie sześciu–siedmiu okrętów rocznie[2][3]. Powiększenie wyporności pozwalało na zamontowanie silniejszego niż stosowanego dotychczas uzbrojenia, zainstalowanie siłowni o większej mocy i zwiększenie dzielności morskiej, co miało umożliwić towarzyszenie siłom głównym w trudnych warunkach atmosferycznych[2]. 28 kwietnia 1908 roku do Dowództwa Generalnego Marynarki Wojennej wpłynęło memorandum dyrektora ds. budowy okrętów Dudeboisa, w którym postulował on powiększenie wyporności nowo projektowanych niszczycieli co najmniej do 500–600 ton, podwyższenie pokładu dziobowego oraz wzmocnienie uzbrojenia z dotychczasowych sześciu dział kalibru 65 mm do dwóch–trzech dział kalibru 75–100 mm i czterech dział kalibru 65 mm[4]. W zakresie uzbrojenia torpedowego – według początkowych założeń – okręty miały mieć stałą wyrzutnię dziobową i dwa podwójne obracalne aparaty torpedowe na pokładzie[5]. Ostatecznie wybrano wariant uzbrojenia z dwoma działami kalibru 100 mm i czterema kalibru 65 mm oraz czterema wyrzutniami torped w dwóch podwójnych aparatach[5][6]. Niszczyciele miały być napędzane turbinami parowymi zasilanymi przez kotły opalane paliwem płynnym, co miało się przekładać na osiągnięcie podczas prób prędkości 31 węzłów[5][7]. 31 maja 1908 roku służba techniczna budowy okrętów, kierowana przez inż. Lhomme, wysłała do zainteresowanych stoczni dokument z ogólną specyfikacją, którą musiały spełniać nowe okręty, dając konstruktorom pełną swobodę, jeśli chodzi o realizację projektów[5][7].

Niszczyciel został zamówiony przez marynarkę w stoczni De la Brosse et Fouché[a] w Nantes 26 sierpnia 1908 roku, będąc jedną z dwóch jednostek typu Bouclier tam zbudowanych[9][10]. Projektantami okrętu byli Maxime Laubeuf i Auguste Rateau[11]. Budowa sfinansowana została z budżetu marynarki na rok 1908[10]. Stępkę okrętu położono w 1909 roku, a zwodowany został 2 lutego 1911 roku[9][10].

28 grudnia 1911 roku niszczyciel przepłynął z Nantes do Lorient, gdzie od 4 stycznia 1912 roku prowadzone były próby morskie[10][12]. Ich program obejmował pomiar liczby obrotów śrub przy prędkości 14 węzłów i przy prędkości maksymalnej, określenie zużycia paliwa przy prędkości 14 węzłów, pomiar prędkości maksymalnej podczas próby 6-godzinnej, sprawdzenie funkcjonowania wszystkich mechanizmów okrętowych oraz uzbrojenia artyleryjskiego i torpedowego[13]. Decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa z 16 lutego 1912 roku dowództwo okrętu objął kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Isabey[14]. Z powodu dużych problemów ze śrubami okręt musiał trafić do doku, gdzie m.in. wymieniono jedną ze śrub, a dalsze testy były możliwe dopiero od 8 lipca[10][12]. 10 lipca przeprowadzono próbę zużycia paliwa, które wyniosło 72,96 kg na 1 Mm, a 12 września okręt przy wyporności 733,822 tony rozwinął prędkość 32,01 węzła[10][12].

Dane taktyczno-techniczne

Charakterystyka ogólna

Okręt był niszczycielem ze zbudowanym ze stali kadłubem o zaokrąglonym przekroju, z podwyższonym pokładem dziobowym sięgającym 4,5 metra ponad wodnicę i mającym niewielki spadek[15]. Konstrukcja kadłuba oparta była na czterech wzdłużnikach i wręgach, numerowanych od rufy[16]. Blachy poszycia zewnętrznego miały grubość od 4 do 8 mm, a do stępki przymocowany był drewniany zewnętrzny kil[16]. W celu redukcji kołysania na jednostce zamontowano stępki przechyłowe[16]. Stewa dziobowa była prawie prosta, z gładką krzywizną u dołu, rufa zaś miała wyraźny nawis[17]. Okręt miał jeden ciągły pokład górny, na którym znajdowały się dwie nadbudówki: dziobowa i rufowa[16].

Kadłub podzielony był za pomocą pięciu głównych grodzi na przedziały wodoszczelne, dochodzące do wysokości górnego pokładu, wydzielające kotłownie dziobową i rufową, przedziały turbin, skrajnik dziobowy z taranem oraz skrajnik rufowy[17]. Prócz tego istniały dwie dodatkowe grodzie, umieszczone w dziobowej i rufowej części kadłuba, a w kadłubie znajdowała się pokaźna liczba małych przedziałów wodoszczelnych wydzielonych lekkimi grodziami[17]. W części dziobowej pokładu dolnego znajdowały się: magazyny żywności, wina i wody, prochu czarnego, amunicji artyleryjskiej oraz komory łańcuchowe i zbiornik paliwa, zajmujący całą szerokość kadłuba; w części rufowej znalazły się natomiast oficerskie magazyny żywności, amunicji artyleryjskiej i głowic torpedowych oraz zbiornik paliwa[18]. Na pokładzie górnym pod pokładem dziobowym znajdowały się: kubryk załogi, pomieszczenia gospodarcze, kambuzy, umywalnie i toalety; kubryk załogi oraz kambuz mieściły się także w nadbudówce dziobowej, a kubryk podoficerów oraz kabiny oficerów i dowódcy znajdowały się w nadbudówce rufowej[19]. Na końcu pokładu dziobowego znajdował się niski pomost bojowy ze sterówką oraz platforma reflektorów, a nadbudówkę rufową zajmowały pomieszczenia radiostacji, pisarza i toalety oficerskie[19]. Na okręcie zainstalowano dwa maszty: główny, usytuowany za pomostem (o wysokości 21 metrów) i znacznie niższy drugi, znajdujący się na nadbudówce rufowej[20].

Długość całkowita okrętu wynosiła 75,152 metra (74,95 metra między pionami), szerokość całkowita 7,93 metra (7,65 metra na wodnicy) i maksymalne zanurzenie na rufie 2,89 metra[10][17]. Wyporność normalna wynosiła 867 ton[10][b].

Załoga okrętu składała się zazwyczaj z 5–6 oficerów oraz 75–77 podoficerów i marynarzy[21][22][c].

Urządzenia napędowe

Siłownia jednostki składała się z dwóch turbin parowych systemu Rateau wyprodukowanych przez macierzystą stocznię, pracujących na dwie linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi[10][23]. Zespół turbin składał się z turbiny wysokiego ciśnienia i turbiny niskiego ciśnienia, usytuowanych w jednym korpusie oraz turbiny biegu wstecznego i turbiny marszowej, umieszczonych w odrębnym korpusie[23]. Dziobowa turbina napędzała prawoburtową linią wałów, zaś rufowa lewą[23]. Parę dostarczały cztery kotły wodnorurkowe du Temple o ciśnieniu roboczym 16 kG/cm²[10]. Spaliny odprowadzane były do czterech niskich, zgrupowanych w pary kominów[24].

Maszyny osiągały łączną moc projektową 12 500 KM, co pozwalało na rozwijanie średniej prędkości maksymalnej co najmniej 31 węzłów przez sześć godzin[10][23]. Zapas paliwa płynnego wynosił od 120 do 160 ton, co zapewniało zasięg wynoszący 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów[23][25].

Energia elektryczna wytwarzana była przez umieszczone w maszynowniach dwie prądnice o napędzie parowym[26]. Na rufie znajdował się pojedynczy, częściowo zrównoważony ster, poruszany za pomocą parowej maszyny sterowej umiejscowionej na pokładzie głównym pod nadbudówką dziobową[26]. Sterowanie okrętem odbywało się ze sterówki głównego pomostu bojowego, jak też pomostu rufowego (oba wyposażone były również w kompasy)[26].

Uzbrojenie i jego modyfikacje

Głównym uzbrojeniem artyleryjskim okrętu były dwa pojedyncze działa o kalibrze 100 mm M1893 L/45, umieszczone po jednym na dziobie i na nadbudówce rufowej[10][20]. Długość działa wynosiła 4646,5 mm, a długość lufy 4500 mm (45 kalibrów – L/45); masa działa wynosiła 1700 kg, a masa osłony 28,5 kg[20]. Armaty wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania – pociski o masie 14,16 kg i umieszczone w metalowej łusce ładunki miotające o masie 3,7 kg[20]. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 740 m/s pocisku wynosiła 11 800 metrów, a szybkostrzelność 5–7 strzałów na minutę[20]. Kąt ostrzału wynosił 240° dla działa dziobowego i 267° dla rufowego, a zapas amunicji 240-250 pocisków na lufę[20].

Artylerię drugiego kalibru stanowiły cztery pojedyncze działa kalibru 65 mm M1902 L/50, umieszczone parami na górnym pokładzie za pokładem dziobowym i obok nadbudówki rufowej[10][20]. Długość działa wynosiła 3450 mm, a długość lufy 3250 mm; masa działa wynosiła 594 kg[20]. Masa pocisku wynosiła 4 kg, a masa ładunku miotającego 1,425 kg[20]. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 870 m/s pocisku wynosiła 9000 metrów, a szybkostrzelność od 12 do 18 strzałów na minutę[27]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -16 do +20°, kąt ostrzału pary dział dziobowych 143° (rufowych 163°), a zapas amunicji 346 pocisków na lufę[27].

Magazyny amunicyjne dział wyposażone były w system zraszania i zalewania, a dostarczanie amunicji odbywało się za pomocą dwóch podnośników napędzanych silnikami elektrycznymi, z rezerwowym napędem ręcznym[27]. Dane do strzelania uzyskiwano za pomocą systemu hydraulicznego Germaina[28].

Niszczyciel wyposażono w cztery nadwodne wyrzutnie torped kalibru 450 mm, umieszczone w dwóch podwójnych aparatach usytuowanych na górnym pokładzie na obu burtach między kominami a nadbudówką rufową[10][28]. Masa aparatu wyrzutni wynosiła 1558 kg, a kąty naprowadzania po 45° w każdą stronę trawersu[28]. Używano przeważnie torped M1909R, których łączny zapas wynosił sześć sztuk[10][28]. Długość torpedy wynosiła 5,25 metra, a jej masa 710 kg (w tym głowica bojowa 110 kg)[28]. Pojemność zbiornika powietrza wynosiła 322 dm³, a jego ciśnienie 150 kG/cm²[28]. Zasięg dochodził do 2000 metrów przy prędkości 34 węzłów i 3000 metrów przy 30 węzłach[28].

W trakcie wojny uzbrojenie niszczyciela powiększyło się o pojedyncze działo przeciwlotnicze kalibru 47 mm lub 75 mm oraz dwa karabiny maszynowe St Etienne kalibru 8 mm, a na pokład zabierano 8–10 bomb głębinowych systemu Guirauda[6][21].

Wyposażenie

Na okręcie zamontowano jeden reflektor o średnicy 60 cm, umieszczony na platformie pomostu bojowego[29]. Niszczyciel wyposażony był w dwie kotwice admiralicji, umieszczone na obu burtach na specjalnych platformach kotwicznych i podnoszone zamontowaną na dziobie wciągarką z napędem parowym oraz ręcznym[30]. Do łączności wewnętrznej służyło co najmniej 10 głównych linii rur głosowych, prowadzących do poszczególnych stanowisk i pomieszczeń[26]. Jako środki ratownicze i komunikacyjne na okręcie znajdowały się: 7-metrowy ponton, 7-metrowy welbot, 4-metrowy jol oraz dwie szalupy Burtona[31].

Służba

„Faulx” został wcielony do służby w Marine nationale 1 listopada 1912 roku[10][12]. Jednostka otrzymała numer identyfikacyjny M69 i znak burtowy „FX”[9][10][d]. 20 grudnia okręt wyszedł z Lorient w rejs na Morze Śródziemne, docierając 29 grudnia do Tulonu; po przybyciu „Faulx” został przyporządkowany do 1. dywizjonu niszczycieli 1. Armii Morskiej[10][12][e]. Między 21 a 23 kwietnia 1913 roku 1. i 5. dywizjon niszczycieli wraz z „Bouclierem” oraz pancernikami „Condorcet”, „Danton”, „Mirabeau”, „Vergniaud” i „Voltaire” wziął udział w ćwiczeniach floty, a 30 czerwca „Faulx” razem z „Bouclierem” i pancernikiem „Mirabeau” udał się pod Vacca na strzelanie[32]. 1 października „Faulx” nadal należał do 1. dywizjonu niszczycieli, w skład którego wchodziły: „Casque” (okręt flagowy), „Bisson”, „Boutefeu”, „Cimeterre”, „Commandant Rivière”, „Dague”, „Dehorter” i „Fourche”[33].

1 sierpnia 1914 roku, tuż przed wybuchem I wojny światowej, „Faulx” wchodził w skład 1. dywizjonu niszczycieli (w którym były ponadto „Boutefeu”, „Casque”, „Dague”, „Fourche” i „Mangini”)[33][34].

I wojna światowa

1914 rok

3 sierpnia okręty 1. dywizjonu niszczycieli udały się pod Cap Bon, a następnego dnia, po rozpoczęciu działań wojennych, skierowały się w stronę Algieru[35]. 7 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu uzupełniały paliwo w Algierze, a nazajutrz w trybie pilnym wyszły do Bizerty, mimo że niektóre okręty nie zostały zatankowane z powodu braku mazutu w bazie; w rezultacie kilka niszczycieli musiało być holowanych[35]. Po zerwaniu 11 sierpnia stosunków dyplomatycznych z Austro-Węgrami, okręty 1. Armii Morskiej udały się dwa dni później na Maltę, skąd podjęły patrole na Adriatyku[35].

Między 18 a 19 sierpnia niszczyciele 1. dywizjonu wraz z „Bouclierem” osłaniały na trasie z San Giovanni di Medua na Maltę uszkodzoną w kolizji z niszczycielem „Cavalier” jego siostrzaną jednostkę – „Fantassin”[35]. 25 sierpnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu udały się w składzie Grupy Specjalnej (którą tworzyły pancerniki „Courbet” i „Jean Bart”, krążownik „Jurien de la Gravière”, tender wodnosamolotów „Foudre” oraz okręty podwodne należące do 2. dywizjonu z flagowym „Dehorterem”) w rejon Cieśniny Otranto, operując następnie na Adriatyku[35]. Od października do grudnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” eskortowały konwoje dostarczające zaopatrzenie Czarnogórze[35].

1915 rok

W styczniu i lutym 1915 roku okręt nadal pełnił służbę konwojową na Adriatyku[35]. 24 lutego „Faulx” i „Dague” eskortowały zmierzające do portu w Antivari transportowce „Tijit” i „Whitehead”[35][36]. O godzinie 21:00 przeprowadzający trałowanie „Dague” wpłynął na postawioną przez austro-węgierskie torpedowce dryfującą minę, po czym w wyniku eksplozji przełamał się na pół i zatonął w ciągu kilku minut[35][37]. 4 kwietnia niszczyciele 1. dywizjonu oraz „Bouclier”, „Aventurier” i „Téméraire” eskortowały zmierzający do portu w Antivari transportowiec „Whitehead”, a 21 kwietnia transportowiec „Numidia”, przewożący sprzęt radiowy do Dulcigno[35]. 28 kwietnia niszczyciele 1. i 6. dywizjonu oraz „Bouclier” wypłynęły z misją ratowniczą w rejon zatonięcia krążownika pancernego „Léon Gambetta”, powracając do Navarino dwa dni później[35]. Po przystąpieniu 23 maja Włoch do wojny po stronie Ententy, „Bouclier” oraz niszczyciele 6. dywizjonu udały się do portów nowego sojusznika, zaś jednostki 1. dywizjonu nadal operowały z Malty[38].

W grudniu 1915 roku francuskie siły eskortowe bazujące w Brindisi zostały wzmocnione do rozmiarów flotylli, która składała się z dwóch dywizjonów liczących łącznie 12 niszczycieli[39].

1916 rok

W styczniu 1916 roku „Faulx”, stacjonujący wcześniej w głównej bazie 1. Armii Morskiej na Korfu, został przeniesiony do Flotylli niszczycieli w Brindisi[39]. 8 lutego, kiedy niszczyciel znajdował się na patrolu w rejonie Durazzo, został zaalarmowany wystrzałami z kierunku południowego wschodu, prowadzonego przez dwa włoskie torpedowce i dwa brytyjskie uzbrojone trawlery[40]. Po przybyciu na miejsce, 9 lutego o godzinie 9:15 „Faulx” był świadkiem nieskutecznego ataku torpedowego przeprowadzonego przez austro-węgierskiego U-Boota na francuski parowiec „Miquelon”, po czym ostrzelał wynurzony okręt podwodny z działa kalibru 65 mm, a następnie po jego zanurzeniu zrzucił dwie bomby głębinowe[41][42]. Pojawiające się w tym miejscu w ciągu następnych trzy dni plamy ropy oraz odnalezienie na brzegu ciała porucznika KuK Marine spowodowały, że załodze niszczyciela przyznano zatopienie nieprzyjacielskiego okrętu, jednak nie zostało to potwierdzone po wojnie[41].

Od 20 lutego do końca marca operujące z Brindisi francuskie niszczyciele zabezpieczały ewakuację wojsk serbskich i czarnogórskich[39]. 15 kwietnia „Faulx” wchodził w skład 1. dywizjonu 1. Flotylli niszczycieli w Brindisi, razem z „Boutefeu”, „Casque”, „Fourche” i „Mangini”[43]. 17 maja niszczyciel uczestniczył w akcji ratowniczej włoskiego transportowca „Stura”, który wszedł na postawioną przez U-Boota minę[41].

1917 rok

Rankiem 15 maja 1917 roku bazujące na Korfu „Faulx”, „Casque” i „Commandant Lucas” otrzymały rozkaz dołączenia do uczestniczącego w bitwie w Cieśninie Otranto brytyjskiego zespołu z krążownikiem HMS „Dartmouth”, dopływając do niego około godziny 13:00[44]. O 13:15 mimo eskorty niszczycieli HMS „Dartmouth” został storpedowany i ciężko uszkodzony przez niemieckiego U-Boota SM UC-25, który przetrwał następnie kontratak bombami głębinowymi zrzuconymi przez „Faulxa” i „Casque”[44][45]. Płynący z Brindisi na pomoc storpedowanemu krążownikowi „Boutefeu” wszedł na postawioną przez SM UC-25 minę i zatonął ze stratą 15 członków załogi[44][46]. Pod koniec listopada „Faulx” nadal należał do 1. dywizjonu niszczycieli, w skład którego wchodziły także „Casque” (okręt flagowy), „Commandant Lucas”, „Mangini” i „Protet”[43].

1918 rok

Późnym wieczorem 18 kwietnia 1918 roku niszczyciele „Faulx”, „Casque” i „Mangini” wraz z pięcioma włoskimi jednostkami tej klasy ubezpieczały przejście z Brindisi do Tarentu trzech pancerników typu Regina Elena[44]. Około północy zablokował się ster „Manginiego”, w wyniku czego okręt ten staranował dziobem „Faulxa”, uderzając w okolice rufowej kotłowni[44]. Oba okręt stały zastopowane w Cieśninie Otranto przez całą noc, a o godzinie 8:00 rankiem 19 kwietnia „Mangini” wziął „Faulxa” na hol i rozpoczął powolny rejs w kierunku Brindisi[44]. Po kilku minutach jednak ten ostatni przełamał się i zatonął, a na jego pokładzie śmierć poniosło 12 członków załogi (w tym jeden oficer)[44][f].

Uwagi

  1. ↑ Od 1909 roku stocznia zmieniła nazwę na Ateliers et chantiers de Bretagne[8].
  2. ↑ Podczas prób morskich okrętu wyporność wynosiła 733,822 tony[10][17]. Natomiast Moore 1990 ↓, s. 195 podaje, że wyporność niszczyciela wynosiła 720 ton.
  3. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1547 podaje, że załoga okrętu liczyła od 81 do 88 osób, w tym czterech oficerów.
  4. ↑ Gogin 2026 ↓ podaje, że okręt otrzymał numer identyfikacyjny M71.
  5. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 35, 44 podaje, że „Faulx” został 1 kwietnia 1912 roku przyporządkowany do 1. dywizjonu niszczycieli 1. Armii Morskiej, a 1 maja znajdował się w składzie 1. dywizjonu niszczycieli Dywizji Torpedowej 1. Armii Morskiej, co kłóci się z datami przeprowadzenia prób morskich tego okrętu (od 4 stycznia do co najmniej 12 września 1912 roku)[10][12], datą wcielenia do służby w Marine nationale (1 listopada 1912 roku)[10][12] i datami przejścia niszczyciela z Lorient do Tulonu (20–29 grudnia 1912 roku)[10][12].
  6. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 533 podaje, że „Faulx” zatonął 10 marca 1918 roku, natomiast Roberts 2021 ↓, s. 1547 podaje, że do zdarzenia doszło 10 kwietnia 1918 roku.

Przypisy

  1. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 52.
  2. 1 2 Władimirow 2022a ↓, s. 52–53.
  3. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1539.
  4. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 53–54.
  5. 1 2 3 4 Władimirow 2022a ↓, s. 54.
  6. 1 2 Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 203.
  7. 1 2 Roberts 2021 ↓, s. 1540.
  8. ↑ Roberts 2021 ↓, s. 1546.
  9. 1 2 3 Władimirow 2022a ↓, s. 56.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Roberts 2021 ↓, s. 1547.
  11. ↑ Władimirow 2022a ↓, s. 55.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 Władimirow 2022c ↓, s. 32.
  13. ↑ Władimirow 2022c ↓, s. 30.
  14. ↑ La Petite République 1912 ↓, s. 4.
  15. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 28–29.
  16. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 28.
  17. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 29.
  18. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 29–30.
  19. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 30.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Władimirow 2022b ↓, s. 33.
  21. 1 2 Władimirow 2022b ↓, s. 45.
  22. ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 101.
  23. 1 2 3 4 5 Władimirow 2022b ↓, s. 38.
  24. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 33.
  25. ↑ Gogin 2026 ↓.
  26. 1 2 3 4 Władimirow 2022b ↓, s. 41.
  27. 1 2 3 Władimirow 2022b ↓, s. 34.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 Władimirow 2022b ↓, s. 35.
  29. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 30, 41.
  30. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 39, 41.
  31. ↑ Władimirow 2022b ↓, s. 41, 45.
  32. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 35.
  33. 1 2 Władimirow 2022d ↓, s. 35, 44.
  34. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 488.
  35. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Władimirow 2022d ↓, s. 38.
  36. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 155.
  37. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 53.
  38. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 38–39.
  39. 1 2 3 Władimirow 2022d ↓, s. 39.
  40. ↑ Władimirow 2022d ↓, s. 39–40.
  41. 1 2 3 Władimirow 2022d ↓, s. 40.
  42. ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 108.
  43. 1 2 Władimirow 2022d ↓, s. 44.
  44. 1 2 3 4 5 6 7 Władimirow 2022d ↓, s. 43.
  45. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 197–198.
  46. ↑ Csonkaréti 2004 ↓, s. 198.

Bibliografia

  • ARMÉE ET MARINE. „La Petite République: journal socialiste”. Nr 13 091. 37, 1912-02-18. Paris. (fr.). 
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). London: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
  • Károly Csonkaréti: Marynarka wojenna Austro-Węgier w pierwszej wojnie światowej 1914–1918. Kraków: Wydawnictwo Arkadiusz Wingert, 2004. ISBN 83-918940-3-7. (pol.).
  • Ivan Gogin: Bouclier destroyers (1911–1913). Navypedia. [dostęp 2026-08-30]. (ang.).
  • Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1. (pol.).
  • Jane’s Fighting Ships of World War I. John Moore (red.). London: Studio Editions, 1990. ISBN 1-85170-378-0. (ang.).
  • Jean Labayle-Couhat: French warships of World War I. London: Ian Allan Ltd., 1974. ISBN 0-7110-0445-5. (ang.).
  • Stephen S. Roberts: French warships in the Age of Steam 1859–1914. Design, Construction, Careers and Fates. Barnsley: Seaforth Publishing, 2021. ISBN 978-1-5267-4534-7. (ang.).
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część I. „Okręty Wojenne”. Nr 2/2022. XXXII (172), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. (pol.). 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część II. „Okręty Wojenne”. Nr 3/2022. XXXII (173), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. (pol.). 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część III. „Okręty Wojenne”. Nr 4/2022. XXXII (174), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. (pol.). 
  • Roman Władimirow. Francuskie niszczyciele typu „800-tonowego”. Część IV. „Okręty Wojenne”. Nr 5/2022. XXXII (175), 2022. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. (pol.). 
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.