Brastewny

Brastewny^{[1][2][3][4][5][6][7]}, bractewny^[8][9] – świecki wolontariacko posługujący w parafiach wiejskich w Kościele rzymskokatolickim (także kościelny)^[2][3]; określenie znane na Mazowszu^{[5][9][10][11]}, Podlasiu^[12][13], Kurpiach Zielonych^[1][3][5] i Suwalszczyźnie^[14], pochodzące od słowa bractwo^[10] (kurp. bratstwo, brastwo^[4]), pierwotnie oznaczające osobę należącą do bractwa lub starszego rangą w bractwie^[8][13][15].

Brastewni byli i są wybierani spośród wiernych cieszących się zaufaniem proboszcza oraz społeczności parafii^[4][6][9]. Czasem funkcję przekazywano w rodzinie^[3][4]. Są to wyłącznie mężczyźni^{[3][4][7][10]} wyróżniający się, szczególnie podczas uroczystości, galowym strojem^[3][10]. Nie czerpią korzyści finansowych ze sprawowanej funkcji^[10]. To najczęściej działający społecznie gospodarze^[3][4][9], często członkowie rady parafialnej^{[3][9][16][17][18]}.

Zajmowali się pomocą organizacyjną i służbą do mszy, np. przygotowaniem ołtarza^[10], rozdawaniem ministrantom komży^[14], ubieraniem księdza do mszy^[9]. Zbierali ofiary od wiernych (taca)^[3][4], brali udział w wizytach duszpasterskich kapłana u wiernych (kolęda)^[4][6]. Pomagali przy organizacji procesji eucharystycznych^[9]. Przykładowo w parafii Jednorożec wybierali panny o dobrej reputacji i proponowali im noszenie feretronów podczas procesji. Sami także brali udział w procesji, nosząc baldachim nad księdzem z Najświętszym Sakramentem, krzyż procesyjny i latarnie, a w okresie wielkanocnym paschał^[3]. Zajmowali się wyrobem świec z wosku^[3][7][10] i dbaniem o to, by w kościele nigdy nie zabrakło światła^[3][9][10].

W parafii Brodowe Łąki brastewni zajmowali się wyrobem wotów woskowych i kierowaniem ruchem podczas odpustu parafialnego w dniu Przemienienia Pańskiego (6 sierpnia). Co roku ręcznie lepili nowe figurki, korzystając ze starych wotów i niedopałków świec^[4][6]. Na straganie przed kościołem wypożyczali je wiernym za drobną opłatą na rzecz parafii lub za produkty spożywcze^[5][4]. W parafii Kadzidło w dniu odpustu we wspomnienie św. Rocha (16 sierpnia) brastewni wypożyczali wota, siedząc przed ołtarzem^[7]. W parafii Krzynowłoga Wielka, gdzie wota składano na 6 sierpnia i we wspomnienie św. Walentego (14 lutego)^[4], brastewni siedzieli we wnęce za ołtarzem i tam rozdawali wota^[5][19][20]. Pracę brastewnych w tych trzech parafiach w latach 50.–60. XX wieku opisał i uwiecznił na filmach dokumentalnych Jacek Olędzki^[4][5][7].

Współcześnie w Brodowych Łąkach, jedynej parafii w Polsce, gdzie zachował się zwyczaj woskowych wotów^[5], funkcję brastewnych podczas odpustu, kiedy obnosi się wota wokół ołtarza w modlitewnym geście, przejęli parafianie pszczelarze i bartnicy^[6]. Na Kurpiach Zielonych tę funkcję pełnią współcześnie członkowie Kurpiowskiego Bractwa Bartnego^[5][21].

W parafii w Białej brastewnymi nazywa się członków Bractwa Różańcowego^[10]. Adam Strug wskazał, że w okolicach Łomży mianem brastewnych określano mężczyzn prowadzących śpiewy pogrzebowe podczas pustych nocy^[11].