Butrint

Butrint[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Budowle pod akropolem (u góry): ruiny świątyni Asklepiosa (z lewej) i hellenistycznego teatru
Państwo

 Albania

Typ

kulturowy

Spełniane kryterium

III

Numer ref.

570

Region[b]

Europa i Ameryka Północna

Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę

1992
na 16. sesji

Dokonane zmiany

1999, 2007 – rozszerzenie strefy ochrony

Obiekt zagrożony

1997-2005

Położenie na mapie Albanii
Mapa konturowa Albanii, na dole znajduje się punkt z opisem „Butrint”
Ziemia39°44′N 20°01′E/39,733333 20,016667

Butrint (alb. Butrint, Butrinti, gr. Βουθρωτόν Bouthrōtón, łac. Buthrotum) – starożytne miasto i stanowisko archeologiczne w południowej Albanii przy granicy z Grecją.

Od 1992 roku jako pierwszy obiekt w Albanii wpisany na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO[1], ma również (od 2002) status parku narodowego.

Oddalone ok. 3 km od cieśniny Korfu, zachowane w wyjątkowo dobrym stanie miasto antyczne, usytuowane przy słonym jeziorze i łączącym je z morzem kanale Vivari. Półwysep z ruinami porasta bujna roślinność; przy podwyższonym stanie wody bywają one częściowo zalane[2].

Historia

W starożytności kolonia grecka założona w VII/VI wieku p.n.e. (według mitu przez uciekinierów z Troi[a]) na miejscu iliryjskiej osady Ksamil[3][4]. Miasto portowe, które stało się też ważnym ośrodkiem kultu boga Asklepiosa. W 167 p.n.e. znalazło się pod rządami Rzymian i uległo ich kolonizacji[5]. Nie zniszczone jednak przez rzymskie wojska przeszło pod nową administrację, zachowując przy tym znaczną autonomię jako miasto nie podbite a sprzymierzone (Colonia Iulia/Augusta Buthrotum). Przeżywało rozkwit w okresie wczesnego cesarstwa, wzbogacone o szereg okazałych budowli publicznych, do czasu zniszczeń wywołanych trzęsieniem ziemi w III wieku. Wciąż jednak stanowiło m.in. ważny ośrodek chrześcijaństwa, będąc od 451 n.e. stolicą biskupstwa Buthrotum, znane już z kultu lokalnego męczennika – św. Terinusa[2]. Również jako ważny ośrodek portowy funkcjonowało aż do VI w. n.e., kiedy kilkakrotnie zostało spustoszone w okresie wielkiej wędrówki ludów[5].

Średniowieczna historia miasta ściśle wiąże się z walkami toczonymi przez Bizancjum z Normanami i Wenecjanami, a następnie pomiędzy Wenecją i Imperium Osmańskim[5]. Po rozpadzie dotychczasowego cesarstwa Bizantyjczyków w 1204 Butrint dostał się pod władzę despotów Epiru, następnie (od 1386) służył jako twierdza Republice Weneckiej w tej części jej adriatyckich posiadłości. Na krótko została ona opanowana dopiero w 1797 przez napoleońskie wojska Francuzów, wkrótce usunięte, a następnie zajęta przez epirockiego władcę Ali Paszę z Tepeleny[b], który w 1807 dodatkowo ufortyfikował to miejsce pozbawione już charakteru miejskiego[2]. Na początku XIX wieku była to jedynie skromna osada rybacka w sąsiedztwie zrujnowanych fortyfikacji[5].

Pierwsze wykopaliska na tym terenie zostały podjęte w 1928 przez włoskiego archeologa Luigi Ugoliniego, prowadzone głównie na terenie tamtejszego akropolu[6][c]. Kontynuowane przez albańskich archeologów po II wojnie światowej, pozwoliły na odkrycie resztek murów obronnych (wśród nich tzw. Lwiej Bramy[d]) z IV-V w. p.n.e., hellenistycznego teatru z III wieku p.n.e., ruin domów, rzymskich łaźni i nimfeum oraz bizantyjskiej bazyliki i baptysterium z VII wieku. Na miejscu zachowały się również pozostałości średniowiecznego zamku weneckiego. Na terenie wykopalisk odnaleziono wiele rzeźb z okresu grecko-rzymskiego[e], zgromadzonych w miejscowym muzeum[3][5].

W latach 1997–2005 obiekt został uznany za zagrożony w związku ze splądrowaniem miejscowego muzeum w trakcie niepokojów społecznych w kraju[5], i umieszczony w wykazie miejsc zagrożonych prowadzonym przez UNESCO[7].

W 2002 roku wokół wykopalisk ustanowiono Park Narodowy Butrint obejmujący z przyległym terenem ok. 18 km²[8], dostępny za opłatą od godzin porannych do zmierzchu[5].

Stanowisko archeologiczne

Zabytki Butrintu upamiętnione na znaczku pocztowym z 1967 r.

Na obszarze odkryć archeologicznych i prac renowacyjno-restauratorskich udostępniono do zwiedzania następujące obiekty[9]:

  • centrum miasta grecko-rzymskiego – pozostałości starogreckiej agory z prytanejonem, stoą, łaźnią i teatrem oraz późniejszych term, zespołu forum i zabudowań mieszkalnych, pochodzących z okresu augustejskiego (I w. p.n.e./I w. n.e.), a także świątyń Asklepiosa i Minerwy wraz z rozbudowanym wówczas teatrem greckim[f] (największy kompleks ruin na wprost od wejścia na teren wykopalisk);
  • termy – fundamenty rzymskich łaźni publicznych (na prawo od wejścia)
  • gimnazjon (I-II w. n.e.) z niewielkim wewnętrznym półkolistym nimfeum (budowla o spornym przeznaczeniu, uważana za miejsce sakralne bądź obiekt użyteczności publicznej);
  • pałac biskupi – okazała budowla z V wieku n.e., z zabezpieczonymi (poprzez zasypanie) cennymi mozaikami;
  • baptysterium – z V-VI wieku n.e., uznawane za wybitny przykład architektury wczesnobizantyjskiej, zachowane w postaci dwóch kręgów 16 granitowych kolumn, chrzcielnicy oraz dekoracji mozaikowej (również czasowo zabezpieczonej zasypaniem);
  • bazylika – monumentalna budowla trójnawowa z VI wieku (przetrwała do XVIII stulecia), z ocalałym szeregiem 7-metrowych kolumn;
  • nimfeum – rzymski, sąsiadujący z bazyliką obiekt z II wieku n.e., dekorowany umieszczonymi w niszach posagami i zaopatrywany wodą z oddalonego o 3 kilometry źródła;
  • fortyfikacje miejskie – z IV-V wieku p.n.e., z zachowanymi Bramą Morską, Lwią Bramą i Zachodnią (zwaną Skajską);
  • wieża wenecka – z XV wieku, strzegąca przeprawy przez kanał Vivari (obok term przy wejściu);
  • zamek wenecki – pięciokątna twierdza z XIII wieku, wybudowana w zachodniej części wzgórza starożytnego akropolu; w jej rekonstruowanych i restaurowanych wnętrzach pomieszczono muzeum miejscowych znalezisk, a na wieży znajduje się punkt widokowy na okolicę i wyspę Korfu.

Po drugiej stronie kanału Vivari[9]:

  • trójkątna forteca – wzniesiona w XVI w. przez Wenecjan dla kontroli i ochrony tego przejścia, umocniona przez Ali Paszę w XIX w.;
  • zamek Ali Paszy – pozostałości dużego czworobocznego założenia obronnego, strzegącego wejścia do kanału, z dwiema cylindrycznymi bastejami (od strony morza) i dwoma bastionami (od lądu), na wysepce u ujścia Vivari, odległe ok. 1,5 km od ruin Butrintu;
  • akwedukt – pozostałości rzymskiego wodociągu z czasów augustejskich, widoczne ze wzgórza w miejscowości Xarrë, gdzie natrafiono też na ślady obecności człowieka liczące ponad 30 tys. lat.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Legendarnym założycielem miasta miał być trojański wieszczek Helenos, którego według Wergiliusza (Eneida III, 291 nn.) później napotkał tam w „wyniosłym grodzie” inny uciekinier z Troi – Eneasz (William Smith: Dictionary of Greek and Roman Geography. T. 1. Boston: Little & Brown, 1870, s. 459).
  2. ↑ Po jego śmierci (1822) obszar ten oficjalnie przywrócono jako część Imperium Osmańskiego, aż do uzyskania przez Albanię niepodległości i potwierdzenia jej suwerenności wiosną 1913 roku.
  3. ↑ Oficjalnie prowadzone w latach 1927–1940 (Wielka encyklopedia PWN, dz. cyt., s. 87).
  4. ↑ Nie ma ona bezpośredniego związku z zabytkiem mykeńskim; nazwę urobiono jedynie od wizerunku lwa przedstawionego na reliefie jej architrawu. Drugą bramę nazwano symbolicznie Skajską, od pamiętnego miejsca w obwarowaniach zdobywanej Troi.
  5. ↑ Wśród nich pochodzącą z IV w. p.n.e. głowę wielkiego marmurowego posągu (wydobytą z ruin teatru w 1928) nazwaną „boginią Butrintu”, a ostatecznie uznaną za głowę statuy Apollina, przejętą wówczas przez Włochów, lecz ostatecznie zwróconą (1982); obecnie eksponat muzeum w Tiranie (Butrint, South West Albania: The Italian Archeological Mission) (ang.) [dostęp 2026-08-23]).
  6. ↑ Jego wizerunek umieszczono na rewersie banknotu o nominalnej wartości 2000 leków, emitowanego w różnych odmianach (seriach) z lat 1996/1997–2019.

Przypisy

  1. ↑ Butrint. The list of UNESCO World Heritage Convention (ang.) [dostęp 2026-07-29].
  2. 1 2 3 Łukasz Gołębiewski i in.: Albania. Przewodnik ilustrowany, dz. cyt., s. 142-143.
  3. 1 2 Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 133.
  4. ↑ Wielka encyklopedia PWN, dz. cyt., s. 87.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Bałkany. Przewodnik turystyczny, dz. cyt., s. 239-241.
  6. ↑ Luigi M. Ugolini: L'acropoli di Butrinto. Roma 1942.
  7. ↑ The UNESCO List of World Heritage in Danger (ang.) [dostęp 2026-07-29].
  8. ↑ Per Shpalljen Park Kombetar ne mbrojtje te shtetit te zones arkeologjike te Butrintit (alb.) [dostęp 2026-07-29].
  9. 1 2 Łukasz Gołębiewski i in.: Albania. Przewodnik ilustrowany, dz. cyt., s. 144-145.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.