Caców

Caców

wieś
Państwo	Polska
Województwo	świętokrzyskie
Powiat	jędrzejowski
Gmina	Nagłowice
Liczba ludności (2024)	97[1]
Strefa numeracyjna	41
Kod pocztowy	28-362[2]
Tablice rejestracyjne	TJE
SIMC	0254634[3]
Położenie na mapie gminy Nagłowice Caców
Położenie na mapie Polski Caców
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego Caców
Położenie na mapie powiatu jędrzejowskiego Caców
50°41′58″N 20°11′38″E/50,699444 20,193889[4]

Caców – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim, w gminie Nagłowice^[3][5]. Ma status sołectwa^[6].

1870–1954 w gminie Prząsław^[7], 1954–1959 w gromadzie Cierno Żabieniec^[8], 1959–1972 w gromadzie Prząsław^[9], 1973–1976 w gminie Oksa^[10], 1976–1991 w gminie Nagłowice-Oksa^[11], od 1991 w gminie Nagłowice^[12].

Wieś duchowna Czaczów, własność opactwa cystersów jędrzejowskich położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie ksiąskim województwa krakowskiego^[13]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.

Wieś wzmiankowana w wieku XII^[14].

Caców, dawniej także „Czaczów” pisany w dokumencie z r. 1176 jako „Chachevici”, 1210 r. „Czaczowo”, 1224 r.„Czchaczów”, „Chachowo”, wieś w powiecie jędrzejowskim.

Wieś nadana klasztorowi jędrzejowskiemu cystersów przed r. 1176 przez Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego.

W r. 1224 Leszek Biały nadaje temuż klasztorowi na „colloquium“ będąc Korytnicy, wieś Czaczów (Kod. Małop. I, 16).

W połowie XV w. klasztor jędrzejowski, pobiera sam ze wsi dziesięcinę (Długosz L. B. II. 72). W r. 1581 klasztor płaci pobór od 3 łanów kmiecych, 1 komornika i 1/4 łanu karczmarskiego.(Rejestr poborowy)

Bitwa pod Cacowem – starcie stoczone w dniach 19–20 września 1944 roku w rejonie wsi Caców (gmina Nagłowice) pomiędzy oddziałami polskimi (Brygada Świętokrzyska NSZ-ONR oraz współdziałające oddziały Armii Krajowej, m.in. 2 Dywizja Piechoty AK) a siłami niemieckimi, w tym kolumną lotniczą i żandarmerią. Walki zakończyły się oderwaniem i przeprawą brygady na wschodni brzeg Nidy; Niemcy zajęli wieś, nie kontynuując jednak działań bojowych na większą skalę.

W drugiej dekadzie września 1944 r. Niemcy rozpoczęli działania przeciwpartyzanckie w rejonie Jędrzejowa–Włoszczowy, ukierunkowane m.in. przeciwko 2 Dywizji Piechoty Armii Krajowej (2 DPAK). W efekcie 19 września 1944 r. dywizja przekroczyła Nidę i zatrzymała się w lesie w pobliżu wsi Caców.

W ciągu dnia partyzanci stoczyli kilka potyczek z małymi grupami niemieckimi; pod wieczór dywizja zlikwidowała obóz i przeszła w rejon Radkowa. W nocy z 19 na 20 września do Cacowa przybyła Brygada Świętokrzyska NSZ. Zwiad konny wysłany w kierunku lotniska zameldował o marszu ubezpieczonej kolumny lotniczej (ok. 400 ludzi) z Nagłowic w kierunku Cacowa, a patrole skierowane na północny zachód meldowały o około 100-osobowym pododdziale żandarmerii w rejonie Popowie. Dowódca brygady, mjr „Bohun” (Antoni Dąbrowski), nawiązał kontakt z dowództwem 2 DPAK, które zobowiązało się ubezpieczyć brygadę w kierunku wsi Chorzewy. Rano w rejonie Chorzewy Niemcy przystąpili do działań przeciwpartyzanckich: wieś została zbombardowana przez lotnictwo, po czym do natarcia przeszły pododdziały lotników i żandarmerii. 202 pułk piechoty AK pod dowództwem pplk. Władysława Marcinkowskiego „Jaxy” zorganizował zasadzkę na południe od Cacowa i zaskoczył pododdział lotników — ubezpieczenie niemieckie zostało przepuszczone, a następnie uderzono na główne siły, które rozbito. Lotnicy wycofali się z pola walki, natomiast żołnierze 202 pp przeszli do obrony na wzgórzu 274. Kompania szkolna broniąca mostu na Nidzie (na północ od Cacowa) odpierała atak żandarmerii, która nie zdołała jej przełamać. W walkach odparły natarcie także pododdziały 202 pp i 204 pp. Dowództwo brygady nakazało następnie wycofanie pułków do pobliskiego lasu: 202 pp zajął pozycje na zachód od wsi, 204 pp z dowództwem brygady — na wschód. Niemcy zajęli Caców, lecz nie podjęli dalszych działań ofensywnych na większą skalę. Po południu mjr „Bohun” rozkazał przygotować się do opuszczenia pozycji i przejścia na wschodni brzeg Nidy do majątku Lasochów. O godzinie 16:00 nakazano przesunąć tabory leśną drogą pod osłoną 1/204 pp; kolumna taborowa pomyliła drogę i została ostrzelana przez Niemców z granatników i karabinów maszynowych, lecz nie poniosła strat. Po zmroku oddziały przeprawiły się przez Nidę przez brod; o świcie z taborami znalazły się po drugiej stronie rzeki i marszem dotarły do majątku Lasochów, gdzie brygada zatrzymała się na postój ubezpieczony. W toku walk Brygada Świętokrzyska poniosła niewielkie straty osobowe, a dzięki taktyce partyzanckiej wykorzystała noc do oderwania się od przeciwnika. Według opisu w źródle podstawowym brygada straciła 1 zabitego i 3 rannych; straty niemieckie nie zostały dokładnie ustalone, autorzy podają szacunki na poziomie kilkunastu zabitych i rannych. Niskie straty obu stron tłumaczy się faktem, że intensywne walki miały miejsce głównie w początkowym okresie starć. Starcie pod Cacowem było jednym z epizodów walk Brygady Świętokrzyskiej NSZ w rejonie Kielecczyzny we wrześniu–grudniu 1944 r. Bitwa pokazała, że oddziały partyzanckie potrafiły skutecznie wykorzystywać zasadzkę i warunki terenowe, co umożliwiło brygadzie oderwanie się od sił niemieckich i dalsze operowanie na zapleczu.

• Caców, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 291 .