Caprea i Roma

Caprea i Roma. Obrazy z pierwszego wieku – powieść historyczna Józefa Ignacego Kraszewskiego.

Napisana w żytomierskim okresie twórczości (1853-1860) i ukończona w czerwcu 1859, po wcześniejszej (1858) podróży do Włoch i odwiedzeniu Capri. Dedykowano ją Stanisławowi Jasińskiemu z Warszawy.

Pierwodruk ukazywał się w odcinkach w „Gazecie Warszawskiej” w 1859. W następnym roku została wydana w formie książkowej (jako czterotomowa w dwóch woluminach) przez Józefa Zawadzkiego w Wilnie, później zaś przez Gubrynowicza i Schmidta we Lwowie (1875). Tłumaczona na język niemiecki (1881) i francuski (1902).

Akcja jej toczy się w czasach panowania kolejnych rzymskich cesarzy Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona. Główną inspiracją było zapoznanie się z miejscem historycznych wydarzeń, co Kraszewski stwierdza w skierowanym do czytelnika słowie wstępnym („W Capri, na zwaliskach willi Tyberiuszowych, powziąłem pierwszą myśl tego opowiadania”)^[1]. Pisarz tworzył je też pod silnym wrażeniem miejsc poznanych z autopsji, co przyznaje w uwadze: „Zwiedzenie miejsc dało nam gotowe tło i niemal widzenie jawne przeszłości”^[2]. Stąd zapewne spore nacechowanie opowieści stylem poetyckim, uwydatnionym zwłaszcza w opisach przyrody i miejscowych krajobrazów.

Autor potraktował jednak utwór nie tyle jako powieść, co historyczne studium, życząc czytelnikom w słowie wstępnym, „aby tyle znaleźli przyjemności w czytaniu tego studyum, ileśmy, kreśląc go, doznali; prosiemy ich jednak, by nie zapominali, że im wcale nie obiecujemy powieści…”. Jest więc ona faktycznie zbeletryzowanym opisem panowań kolejnych okrutników na tronie wczesnocesarskiego Rzymu, wzbogaconym dodatkową wiedzą o epoce, podaną w typowy dla Kraszewskiego dydaktyczny sposób wpleciony w powieściową fabułę. Zawarty w epilogu (rozdz. XVII) i kończący utwór opis śmierci Nerona znalazł replikę w zakończeniu późniejszej od niej Quo vadis Henryka Sienkiewicza (1896).

• Rzym za Nerona
• Za Tyberiusza na Capri

• Marceli Kosman: Na tropach bohaterów „Quo vadis”. Warszawa: Książka i Wiedza, 1998, s. 17–19