Carl Sachs

Carl Sachs był poliglotą; posługiwał się biegle językiem angielskim, francuskim i włoskim. Znajomość języków uławiała mu podróżowanie po Europie i Afryce Północnej oraz zawieranie cennych znajomości i kontaktów wśród krytyków sztuki, m.in. poznał Juliusa Meier-Graefego i Karla Schefflera, czy ekspertów m.in. Loÿsa Henriego Delteila^[1]. Ten ostatni pomagał Sachsowi w tworzeniu kolekcji dzieł, głównie rycin i towarzyszył mu podczas licznych aukcji, na których Sachs nabywał prace. Na licytacji kolekcji Tadeusza Natansona zakupił liczne grafiki francuskich artystów; na aukcji drezdeńskiej kolekcji Rothermundta nabył Portret hrabiny Pourtales pędzla Renoira (dziś w posiadaniu Museu de Arte de São Paulo). Kolekcje dzieł Sachs powiększał, zakupując prace u berlińskich marszandów, m.in. u Paula Cassirera, od którego kupił obraz Portret Victora Jacquemonta z parasolem autorstwa Moneta^[1].

W 1931 roku kryzys światowy zmusił Carla Sachsa do sprzedania części swojej kolekcji, głównie grafik europejskich mistrzów, za pośrednictwem renomowanych domów aukcyjnych Carla Gustava Boernera i Paula Cassirera. Aukcje były poprzedzone wystawami: 22 października w amsterdamskim i berlińskim salonie Paula Cassirera oraz w lipskim Muzeum Sztuk Pięknych, gdzie 6 listopada odbyła się licytacja^[7]. W sumie wystawiono 460 prac m.in. Goyi, Corota, Muncha, Picassa, Toulouse-Lautreca, Whistlera oraz oryginalne rysunki Vincenta van Gogha^[8]. W 1933 roku, po dojściu nazistów do władzy Sachs, jako jeden z pierwszych, stał się ofiarą ich polityki. Został wykluczony z Kuratorium Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych. Od tego czasu Sachs sukcesywnie zabezpieczał swoją kolekcję^[9]. We wrześniu 1934 roku pierwsze cztery obrazy zostały zdeponowane w Kunsthaus w Zurychu^[9]. W 1935 w depozycie znajdowały się już dwadzieścia dwa płótna, m.in. dzieła Courbeta, Delacroix, Moneta, Pissarra, Sisleya i Renoira oraz malarzy niemieckich, m.in. Hansa von Marées’a, Hansa Thomy, Carla Spitzwega^[9]. Łącznie sześć szwajcarskich instytucji (Kunsthaus Zürich, Kunstmuseum Basel, Auktionshaus Gutekunst & Klippstein w Bernie, Kunstmuseum Winterthur, Kunstmuseum Luzern, Galerie Theodor Fischer w Lucernie, Kunsthalle Basel) przechowywało, wystawiało, kupowało lub pomagało w sprzedaży dzieł z jego kolekcji^[10]. Kolejne represje i nakładane podatki oraz opłaty na Żydów, w tym Judenvermögensabgabe (podatek od majątku żydowskiego, również od dzieł sztuki) i Reichsfluchtsteuer (podatek od wyjazdu z Rzeszy) doprowadziły Sachsa do ruiny^[11]. Musiał zebrać ponad pół miliona marek na zapłatę nałożonych podatków^[12]. W 1937 roku Sachs sprzedał firmę Brann & Moritz za kwotę 1 100 000 marek; firma M. Forell & Co. została zlikwidowana z powodu prześladowań^[13].

Z wielkiego wrocławskiego majątku zostało mu 10 marek niemieckich^[11]. Według akt majątek Carla Sachsa na dzień 1 stycznia 1939 roku opiewał na kwotę 1 091 000 marek a według dokumentów odszkodowawczch wymieniono aktywa pieniężne w wysokości 1 171 510 marek. Dostęp do tych aktywów został Sachsowi zablokowany^[14]. W lutym 1939 roku wraz z żoną wyemigrował do Szwajcarii, a berlińskiego prawnika, Ernsta von Harnacka ustanowił powiernikiem swojego majątku. Pozostawione dzieła sztuki miały być zdeponowane w firmie spedycyjnej Knauer, a powiernik miał zapewnić ich bezpieczeństwo^[15]. Dzięki zdeponowanym dziełom w Szwajcarii, Sachs zaciągnął kredyty, które zapewniły mu środki do życia; w tym celu sprzedał też kilka obrazów za pośrednictwem marszanda Fritza Nathana^[11]. Ogółem do 1943 roku sprzedał trzynaście obrazów; 27 września 1940 roku Carl Sachs sprzedał obraz Sisleya Droga do Vie-d’Avray marszandowi Theodorowi Fischerowi z Lucerny^[16], inną pracą był Portret Jacquemonta zakupiony do Kunsthaus w Zurychu i znajdujący się tam do dnia dzisiejszego^[11][17].

Niecały rok po wyjeździe Sachsa z Wrocławia wszystkie pozostawione przez niego dzieła sztuki zostały przejęte przez państwo. Wśród zrabowanych dzieł znajdowało się około sześćdziesiąt obrazów, cztery rzeźby Georga Kolbego (głowa młodzieńca wykonana w wapieniu, terakotowa figurka siedzącej dziewczyny, wykonana w brązie figurka klęczącej kobiety^[18]) oraz liczne rysunki. Część z nich trafiła do muzeum miejskiego w Görlitz (Kulturhistorisches Museum Görlitz), zarządzanego wówczas przez Siegfrireda Asche (było to siedem obrazów m.in. Lovisa Corintha, Fritza von Uhdego i Wilhelma Trübnera oraz wspomniane rzeźby)^[b] oraz do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu, którego dyrektorem był Cornelius Müller-Hofstede^[11]. Pozostałe dzieła wywieziono do Berlina, gdzie z pomocą handlarzy sztuki Theodora Fischera, Hansa Wendlanda i Karla W. Bümminga zostały sprzedane prywatnym kolekcjonerom^[11].

Carl Sachs zmarł w Bazylei, w 1943 roku^[20], jego żona Margarete zmarła 14 lipca 1940^[21] .

Prawdopodobnie większość obrazów z kolekcji Sachsa była na co dzień prezentowana w jego willi, zdobiąc ściany budynku. Jednym z najważniejszych jej dzieł było płótno francuskiego malarza Auguste’a Renoira Portret hrabiny Pourtalès^[22]. W zbiorach znajdował się drugi obraz tego samego artysty, przedstawiający bukiet anemonów^[22]. Innymi cennymi płótnami były prace Moneta Portret Victora Jacquemonta^[22], Courbeta, Delacroix, Pissarra i Sisleya, a także obrazy Maxa Liebermanna, Maxa Slevogta, Lovisa Corintha, Hansa von Marées’a i Carla Spitzwega oraz rzeźby Georga Kolbego^[22] Barlacha (dwupostaciowa rzeźba pt. „Żałoba”)^[12]. Oprócz dzieł artystów francuskich i niemieckich, posiadał prace holenderskich mistrzów: Davida Teniersa Młodszego i Jacoba Ruysdaela^[12]. Jego obrazy były fotografowane i następnie prezentowane w różnych publikacjach, m.in. w wielotomowej publikacji poświęconej wielkim stylom sztuki, wydanej w latach 20. i 30 XX wieku przez berlińskie wydawnictwo Propylaen, pt. Propyläen Kunstgeschichte^[23] czy w monografii Juliusa Meiera-Graefego.

Głównym zainteresowaniem Carla Sachsa cieszyły się grafiki. W swojej kolekcji posiadał prace niemieckich artystów: Ludwiga Richtera, Hansa von Marées’a, Käthe Kollwitz oraz rysunki Adolpha von Menzla. Do ulubionych artystów należał Félicien Rops, posiadał jego trzydzieści grafik nabytych od przyjaciół artysty i biografa Leina Dommartina i Eugena Rodriguesa^[24] oraz Edvard Munch, posiadał czterdzieści jeden jego grafik^[24]. W kolekcji Sachsa znajdowały się również grafiki innych współczesnych artystów europejskich: Louisa Legranda i Adolpha Willette’a^[7]. Prace te zostały zaprezentowane na wystawie w 1916 roku. Po zakończeniu I wojny światowej Sachs rozpoczął intensywne gromadzenie grafik i rysunków. Jego zbiory pokazano w 1929 roku, na wystawie w budynku Generalnej Komendy przy Schweidnitzer Strasse 35 (obecnie ulicy Świdnickiej, budynek nie istnieje) zainicjowanej przez Towarzystwo Przyjaciół Sztuki (Gesellschaft der Kunstfreunde)^[c]. Na wystawie prezentowano tylko prace znajdujące się w kolekcji Sachsa, około stu czterdziestu grafik; wśród nich znajdowały się prace Honore Daumiera, Henri de Toulouse-Lautreca, Edvarda Muncha i Andersa Zorna^[7].

W 1931 roku Sachs swój zbiór grafik i rysunków niemieckich artystów podarował Śląskiemu Muzeum Sztuk Pięknych. Dla tych dzieł, we wnętrzu muzeum, zorganizowano specjalną wystawę. Wśród podarowanych dzieł znalazły się grafiki Maxa Liebermanna (24 prac, z czego 16 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie), Maxa Slevogta (27 prac, z czego 17 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie), Hansa Meida (42 prace), Lovisa Corintha (22 ryciny), Maxa Klingera (25 prac), Wilhelma Leibla (9 rycin, 8 z nich zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie) czy Käthe Kollwitz (14 prac, z czego 11 grafik zachowało się i znajduje się w MN w Warszawie)^[25]. W 1932 roku Sachs przekazał do muzeum grafiki Waltera Klemma. Ogółem Sachs przekazał ponad trzysta prac do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu, z czego 115 znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie^[9].

Portret hrabiny Pourtales pędzla Renoira, wraz z osiemnastoma innymi obrazami ze zbiorów Sachsa, mieszkańcy ówczesnego Wrocławia mogli podziwiać na czwartej wystawie współczesnego malarstwa w Śląskim Muzeum Sztuk Pięknych, zorganizowanej wiosną 1911 roku^[26]. Pięć lat później, w 1916 roku, w salonie sztuki Ernsta Arnolda przygotowano ekspozycję, na którą złożyły się wyłącznie obrazy i grafiki ze zbiorów Carla Sachsa^[27]. Dochód z wystawy Sachs przeznaczył dla kasy zapomogowej „Nationaler Frauendienst” (Narodowej Służy Kobiet)^[28]. W kolejnych latach Sachs często wypożyczał obrazy ze swojej kolekcji na różne międzynarodowe wystawy sztuki, m.in. na wystawę w Bazylei i Zurychu w 1917 roku, na wystawę w Berlinie w 1922 i 1926 roku, Zurychu w 1923^[27].

Po 1945 roku większość dzieł z kolekcji Carla Sachsa zaginęła lub znalazła się w kolekcjach na całym świecie. W centralnym punkcie Zbiórkowym Aliantów odnaleziono tylko jeden obraz z jego kolekcji, większość obrazów ze Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie, w tym obraz Langhammera, dwa rysunki Menzla i rysunek piórkiem de Vliegera^[29].

Zwrot dzieł obrazów, które zostały zrabowane lub sprzedane jeszcze przed 1939 rokiem, czyli przed wyjazdem Sachsa do Szwajcarii jest przedmiotem dyskusji prawnej. Według jednych, Sachs sprzedawał obrazy, nie będąc pod bezpośrednią presją faszystowskich władz (wyjechał z Niemiec w 1939 roku). Druga strona argumentuje, że konfiskaty majątków Żydów, ich wywłaszczenie lub wysprzedawanie kolekcji dzieł po zaniżonej wartości należy klasyfikować jako represje faszystowskie i podlegają pod ustalenia konferencji waszyngtońskiej z 1989 roku w sprawie dzieł sztuki skonfiskowanych przez nazistów po 1933 roku. Ustalenia te wzywają do „sprawiedliwego i uczciwego” rozwiązania kwestii majątku utraconego w wyniku prześladowań, nawet jeśli nie doszło do bezpośredniej grabieży, stawiając na pierwszym miejscu zadośćuczynienie moralne ponad ścisłym ciężarem dowodowym, takim jak udowodnienie złej wiary przy nabywaniu. W 2009 roku sporządzono tzw. Deklarację terezińską, opowiadającą się za indywidualnym rozstrzyganiem sporów, bez konieczności wszczynania postępowania sądowego, co formalizowało roszczenia spadkobierców do utraconych dzieł sztuk. Do tych zasad odnosiła się ugoda Kunsthaus Zürich zawarta w 2024 roku ze spadkobiercami Sachsa, która zakładała sprzedaż Moneta i podział dochodów ze spadkobiercami, unikając pełnej restytucji, przy jednoczesnym uznaniu przymusu^[30]; Kunstmuseum Bern przyjęło inną postawę i zdecydowało się na całkowity zwrot dzieła Alfreda Sisleya „Le Chemin des Bois à Ville-d'Avray” w 2024 roku^[31]