Chełkowo

Chełkowo
wieś
Ilustracja
Dwór w Chełkowie
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

kościański

Gmina

Śmigiel

Liczba ludności (2009)

104[1]

Strefa numeracyjna

65

Kod pocztowy

64-030[2]

Tablice rejestracyjne

PKS

SIMC

0376455

Położenie na mapie gminy Śmigiel
Mapa konturowa gminy Śmigiel, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Chełkowo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Chełkowo”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Chełkowo”
Położenie na mapie powiatu kościańskiego
Mapa konturowa powiatu kościańskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Chełkowo”
Ziemia51°58′50″N 16°40′17″E/51,980556 16,671389[3]

Chełkowo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, w gminie Śmigiel[4].

Historia

Wieś historycznie należała do Wielkopolski. Ma metrykę średniowieczną i jest notowana od końca XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskojęzycznym dokumencie z 1388 pod nazwą Chelkowo, 1398 Chelkow, 1400 Chelkolo, Welchowo, Chylchow, Chilcowo, Chilkowo, 1401 ambo Chelkowo, 1405 Chelcowo, 1420 Chalcowo, 1438 Chwalkowo, 1469 Chyelkowo[5][6].

Miejscowość była wsią szlachecką należącą do lokalnej szlachty wielkopolskiej z rodu Chełkowskich, którzy od nazwy wsi utworzyli swoje odmiejscowe nazwisko, a później także do Gryżyńskich, Karmińskich, Leszczyńskich. W 1451 wieś leżała w powiecie kościańskim Korony Królestwa Polskiego, a w 1563 w parafii Wonieść[5].

W latach 1395–1416 jako właścicielkę we wsi odnotowano Hankę Chełkowską córkę Ubyszka, żonę zmarłego Bogusława dziedzica z Wilkowa. W latach 1395–1400 była ona w sporze sądowym z Jarotą z Wilkowa o połowę folwarku w Chełkowie i Sulewku uzyskując na mocy ugody przysądowej w dożywocie majątki w Chełkowie oraz Sulewku z zastrzeżeniem, że gdy będzie miała prawych potomków, wówczas wspomniane dziedziny przejdą w ich ręce, jeśli zaś umrze bezpotomnie, Jarota winien dać jej krewnym 100 grzywien wraz ze zbożem z folwarku, bydłem oraz innymi użytkami. Kolejny proces odbył się w 1397 kiedy Katarzyna Falkenhanowa odpierała roszczenia Małgorzaty oraz Doroty Robaczyńskich do Chełkowa uzyskując od ich ojca Andrzeja Robaczyńskiego przysądzoną kwotę w wysokości 106 grzywien na obu wsiach[5].

W 1493 Jan Karmiński z Karmina oraz Jan Karmiński sprzedali Dobiesławowi z Kociug swoje prawo bliższości do części majątku w Chełkowie odziedziczone po zmarłym Janie Chełkowskim, a także prawa do posagu i wiana po 150 grzywien należnych im po zmarłej żonie Jana - Jadwidze. Każdy z nich otrzymał w wyniku tej transakcji po 100 złotych węgierskich. W 1494 syn zmarłego Iwana Piotr Karmiński sprzedał wspomnianemu Dobiesławowi całą część w Chełkowie należną mu prawem bliższości po jego stryju zmarłym Janie Chełkowskim oraz prawo bliższości po jego żonie Jadwidze za 100 zł węgierskich. W 1494 Dobiesław z Kociug sprzedał Andrzejowi Gryżyńskiemu całość majątku jaki miał w Chełkowie za 300 grzywien oraz 200 złotych węgierskich. W 1495 nabywca ten sprzedał kasztelanowi gnieźnieńskiemu i marszałkowi dworu królewskiego Rafałowi Leszczyńskiemu połowę wsi za 200 złotych węgierskich. W 1499 kasztelan spicymirski Łukasz Górka dał staroście lipowieckiemu Iwanowi Karmińskiemu zamek Lipowiec w województwie krakowskim oraz wsie dziedziczne Aleksandrowice i Kleszczów w pow. krakowskim, w zamian za Karmin i Chełkowo w Wielkopolsce. W 1501 kasztelan krzywiński Mikołaj Kemblan z Wszołowa w powiecie kaliskim, a także właściciel w Skoraczewie koło Kościana dochodzi przed sądem swoich praw do Karmina i Chełkowa. W latach 1504–1505 Jan Iwan Karmiński sprzedał mu Karmin, Chełkowo oraz Chełkówko za nieznaną kwotę przekazując mu należący do tych dóbr patronat nad altarią w kościele parafialnym w Wonieściu.

Miejscowość odnotowały historyczne rejestry podatkowe. W latach 1545–1471 jako dziedzice w Chełkowie i Chełkówku odnotowano w 1545 Macieja Kemblana Karmińskiego, braci Jana i Stanisława Chełkowskich. W 1571 Stanisława brata Jana i Andrzeja synów Jana Chełkowskiego. W 1563 we wsi miał miejsce pobór podatków od zagrodnika, wiatraka zbożowego otaz jednego komornika. W 1566 pobrano podatki od 4 zagrodników oraz jednego wiatraka. W 1581 miał miejsce pobór od 4 zagrodników, jednego komornika, dwóch pługów najemnych robotników zwanych ratajami, pasterza wypasającego 40 owiec oraz wiatraka[5].

Chełkówko

W średniowieczu obok wsi Chełkowo istniała także mniejsza osada Chełkówko. Odnotowano ją w łacińskim dokumencie z 1400 jako „Chilcowo Parvum”, 1401 „ambo Chelkowo”, 1428 „Chyelcowko”, 1462 „Chelcowko Minor”, 1545 „Chelkowko”. Jak uważają historycy została ona wchłonięta przez Chełkowo. Osada zwana Chełkówko wyludniła się już w pierwszej połowie XVI wieku i stopniowo stawała się częścią sąsiadującej, większej wsi Chełkowo[7].

W XVI wieku przy podziale majątków lokalnej szlachty opisano okolicę wsi. W 1545 w opisie podziału opuszczonego Chełkówka pomiędzy Maciejem Kemblanem Karmińskim a braćmi Janem i Stanisławem Chelkowskimi wymieniono strugę „Polna Struga” (staropol. „polna Sthruga”). W 1571 w podziale Chełkowa, Chełkówka i Karmina pomiędzy Stanisławem i jego bratankiem Andrzejem, Chełkowskimi wymienione zostały m.in. w części Andrzeja w Chełkówku: trzy pola folwarczne koło stawu nazywającego się „Śmiech” leżącego przy granicy z Sulewem (obecnie to Sulejewo) aż do miedzy Krzysztofa Kemblana Karmińskiego i do granicy z Popowem oraz przy drodze z Karmina do Popowa po prawej stronie, łączka zwana „Ciecierzyn” (staropol. „Czieczierzyn”) aż po rolę Kaczmarską. Odnotowano również strugę zwaną „Wykopanie” z dwiema łąkami do znaków kamiennych i krzyży stojących w ziemi aż do granicy ze Spławiem. Druga struga bez nazwy płynąca od granicy ze Spławiem aż do zapustu zwanego „Dębowy” (staropol. „Dęmbowy”), a także łąkę zwaną „Wielka Łąka” (staropol. „Wielga Ląka”). Trzecia struga bez nazwy biegła aż po naciosy i krzyż w ziemi. „Wielka Łąka| leżała pomiędzy wspomnianym zapustem i strugami aż po naciosy i krzyże w ziemi. W części należącej do Stanisława w Chełkówku znajdowała się część Brzeziny przy drodze z Karmina do Popowa, leżąca po prawej stronie aż do krzyży działu Andrzeja i graniczyła z Popowem. Odnotowano także role folwarczne pomiędzy rolami folwarcznymi Andrzeja i rolą Kaczmarską począwszy od rowu nad strugą aż do granicy z Popowem, łąka zwana „Kretowiny” przy przegonisku leżąca aż po Brzeziny, oznaczona rowami i znakami przy łąkach kmiecych[7].

Rozbiory Polski

Po rozbiorach Polski miejscowość wraz z całą Wielkopolską znalazła się w zaborze pruskim. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Chełkowo (niem. Kelke) należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej[8]. Chełkowo należało do okręgu śmigielskiego tego powiatu i stanowiło osobny majątek, który należał wówczas do Skarżyńskiego[8]. Według spisu urzędowego z 1837 roku Chełkowo liczyło 116 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 8 dymów (domostw)[8].

Pod koniec XIX wieku Chełkowo (niem. Kelke) liczyło 125 mieszkańców i 11 domów[9]. Przeważali katolicy (114) nad ewangelikami (11)[9]. Właścicielem wsi i domeny był Michał Skarzyński[9]

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego.

Przez miejscowość przebiegała nieczynna linia kolejowa Rakoniewice Wąskotorowe – Krzywiń (przystanek kolejowy Chełkowo)[10].

W Chełkowie znajduje się zabytkowy zespół dworski z II ćwierci XIX wieku, na który składają się[10][11]:

  • przebudowany w XX wieku klasycystyczny dwór
  • spichlerz
  • oficyna
  • stodoła z 1866 roku

W otaczającym go parku rosną pomnikowe drzewa[10].

Przypisy

  1. ↑ woj. wielkopolskie >> pow. kościański >> gmina Śmigiel. Wszystkie dane dla miejscowości Chełkowo. [w:] Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-11-01].
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 143 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 15195.
  4. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 239, 13 lutego 2013. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-11-01].
  5. 1 2 3 4 Chmielewski 1982 ↓, s. 184–186.
  6. ↑ Chełkowo, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 301.
  7. 1 2 Chmielewski 1982 ↓, s. 186-187.
  8. 1 2 3 Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego. Lipsk: Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 212.
  9. 1 2 3 Chełkowo, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 552.
  10. 1 2 3 Jan Maj, Marek Aleksandrzak: Leszno: mapa topograficzna Polski. Wersja turystyczna. Wyd. 2. Warszawa: Wojskowe Zakłady Kartograficzne, 2011. ISBN 83-7135-149-6.
  11. ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków na terenie województwa wielkopolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 90. [dostęp 2014-11-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-08-30)].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.