Czas kosmiczny
Czas kosmiczny – współrzędna czasowa używana w modelach Wielkiego Wybuchu oraz w kosmologii opartej na metryce Friedmana-Lemaître’a-Robertsona-Walkera[1][2]. W modelu jednorodnego i izotropowego Wszechświata odpowiada czasowi własnemu obserwatora współporuszającego się ze średnim rozkładem materii[3][4]. Dzięki temu pozwala opisywać ewolucję Wszechświata za pomocą jednej wyróżnionej skali czasu, choć pojęcie to ma sens tylko w obrębie odpowiedniego modelu kosmologicznego[5][6].
Definicja
W kosmologii relatywistycznej czas kosmiczny oznacza zwykle parametr , którym opisuje się rozwój modeli FLRW[7][4]. Jest on mierzony przez zegary poruszające się zgodnie z ekspansją Wszechświata, czyli wraz ze średnim rozkładem materii, bez osobliwej prędkości względem tego tła, w współrzędnych współporuszających się[3][4]. Dla danego czasu kosmicznego model przypisuje całemu Wszechświatowi ten sam parametr skali, tę samą średnią gęstość oraz ten sam stan ekspansji[2].
W takim ujęciu początek skali czasu bywa utożsamiany z początkiem ekspansji, a wiek Wszechświata w danej chwili można traktować jako czas kosmiczny, jaki upłynął od Wielkiego Wybuchu dla obserwatora współporuszającego się z materią kosmiczną[1][7].
Tło relatywistyczne
W szczególnej teorii względności nie istnieje absolutna jednoczesność zdarzeń, a w ogólnej teorii względności nie ma na ogół jednej uniwersalnej skali czasu dla wszystkich obserwatorów[1][2]. W kosmologii sytuację upraszcza jednak zasada kosmologiczna, zgodnie z którą w dużej skali Wszechświat można opisywać jako jednorodny i izotropowy[3][2]. W takim modelu światlinie obserwatorów współporuszających się z ekspansją wyznaczają naturalny sposób foliacji czasoprzestrzeni na powierzchnie stałego czasu kosmicznego[2].
Czas kosmiczny nie jest więc powrotem do klasycznego czasu absolutnego, lecz szczególną współrzędną wyróżnioną przez przyjęty model kosmologiczny i przez średni ruch materii we Wszechświecie[5][8]. W literaturze filozofii fizyki podkreśla się zarazem, że sensowność tego pojęcia zależy od idealizacji stosowanych w kosmologii relatywistycznej i od fizycznej możliwości wyróżnienia klasy obserwatorów współporuszających się[6][5].
Zastosowanie w kosmologii obserwacyjnej
Czas kosmiczny jest używany przy opisie wieku Wszechświata, przesunięcia ku czerwieni oraz tzw. czasu spojrzenia wstecz, czyli różnicy między obecnym wiekiem Wszechświata a jego wiekiem w chwili emisji obserwowanego promieniowania[9][10][11]. W praktyce obserwacje astronomiczne podaje się najczęściej przez przesunięcie ku czerwieni, a odpowiadający mu czas kosmiczny wyznacza się w ramach konkretnego modelu kosmologicznego[9][12]. Współczesna kosmologia standardowa, oparta na modelu Λ-CDM, szeroko wykorzystuje czas kosmiczny jako podstawowy parametr opisu ewolucji Wszechświata[8].
Czas spojrzenia wstecz i wiek Wszechświata
Wartość czasu kosmicznego dla odległego źródła można wyrazić albo względem chwili obecnej jako czas spojrzenia wstecz (ang. lookback time), albo względem Wielkiego Wybuchu jako wiek Wszechświata w chwili emisji obserwowanego fotonu[9][12][11]. Jeżeli oznacza obecny wiek Wszechświata, a jego wiek w chwili emisji, to czas spojrzenia wstecz wynosi gdzie czas Hubble’a dany jest wzorem a dla modelu zawierającego materię, krzywiznę przestrzenną i stałą kosmologiczną, z pominięciem wkładu promieniowania, funkcja ekspansji może być zapisana jako [9][10].
Jeśli zamiast czasu spojrzenia wstecz używa się wieku Wszechświata w epoce emisji, otrzymuje się tak że dla każdego zachodzi zależność [9].
Związek z przesunięciem ku czerwieni
W modelach FLRW przesunięcie ku czerwieni wiąże się z parametrem skali zależnością a zatem może pełnić rolę parametru zastępującego czas w opisie ewolucji kosmicznej[12][10]. Równoważnie można pisać co pokazuje, że przeliczenie przesunięcia ku czerwieni na czas kosmiczny zależy od przyjętego modelu kosmologicznego i jego parametrów[9][10]. W epoce, w której w dynamice ekspansji dominuje materia, a wkład promieniowania, krzywizny i stałej kosmologicznej można pominąć, otrzymuje się przybliżenie a dla często zapisuje się je w postaci proporcjonalnej do [12][10].
Ograniczenia
Pojęcie czasu kosmicznego zakłada, że średni rozkład materii oraz ekspansję Wszechświata można opisać w sposób wystarczająco gładki i jednorodny[5][3]. W skalach lokalnych rzeczywisty Wszechświat nie jest idealnie jednorodny, dlatego czas kosmiczny ma charakter modelowy, a nie bezpośrednio lokalny[3].
W kosmologii używa się też czasu konforemnego, który jest wygodny przy opisie propagacji światła i struktury przyczynowej czasoprzestrzeni, ale nie odpowiada bezpośrednio czasowi odmierzanemu przez zegary obserwatorów współporuszających się z materią[3][7]. Z tego względu nie należy utożsamiać go z czasem kosmicznym, choć obie wielkości są definiowane w tych samych modelach FLRW[3][7].
Dodatkowo fizyczna interpretacja czasu kosmicznego staje się problematyczna dla bardzo wczesnych epok ewolucji Wszechświata, w których zwykłe pojęcia masy, zegara lub trajektorii współporuszającej się tracą prostą interpretację fizyczną[5].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 Ray D'Inverno: Introducing Einstein's Relativity. Oxford University Press, 1992, s. 312–315. ISBN 0-19-859686-3. (ang.).
- 1 2 3 4 5 Matts Roos: Introduction to Cosmology. Wyd. 3. Chichester: Wiley, 2003, s. 37. ISBN 978-0-470-84910-1. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 D. J. Raine: An Introduction to the Science of Cosmology. Edwin George Thomas. Institute of Physics Publishing, 2001, s. 71. (ang.).
- 1 2 3 Silvio Bonometto: Modern Cosmology. Bristol and Philadelphia: Institute of Physics Publishing, 2002, s. 142. ISBN 978-0-7503-0810-6. (ang.).
- 1 2 3 4 5 S. E. Rugh, H. Zinkernagel. On the physical basis of cosmic time. „Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics”. 40 (1), s. 1–19, 2009. DOI: 10.1016/j.shpsb.2008.06.001. (ang.).
- 1 2 Time in Cosmology. W: Chris Smeenk: A Companion to the Philosophy of Time. Heather Dyke, Adrian Bardon (red.). Wiley, 2013, s. 201–219. DOI: 10.1002/9781118522097.ch13. [dostęp 2026-04-21]. (ang.).
- 1 2 3 4 Scott Dodelson: Modern Cosmology. San Diego: Academic Press, 2003, s. 2. ISBN 978-0-12-219141-1. (ang.).
- 1 2 Elcio Abdalla, Guillermo Franco Abellán. Cosmology intertwined: A review of the particle physics, astrophysics, and cosmology associated with the cosmological tensions and anomalies. „Journal of High Energy Astrophysics”. 34, s. 49–211, 2022. DOI: 10.1016/j.jheap.2022.04.002. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 David W. Hogg: Distance measures in cosmology. arXiv, 1999. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 Andrew R. Liddle: An Introduction to Modern Cosmology. Wyd. 2. Chichester: Wiley, 2003, s. 47. ISBN 978-0-470-84834-0. (ang.).
- 1 2 lookback time. Oxford Reference. [dostęp 2026-04-21]. (ang.).
- 1 2 3 4 M. S. Longair: Galaxy Formation. Springer, 1998, s. 161. ISBN 978-3-540-63785-1. (ang.).
