Dom Zdrowia Budowlanych w Katowicach

Dom Zdrowia Budowlanych
w Katowicach

Gmach od strony północno-zachodniej (2013)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Miejscowość	Katowice
Adres	ul. PCK 1, 40-057 Katowice
Typ budynku	budynek zakładu opieki zdrowotnej
Styl architektoniczny	funkcjonalizm
Architekt	Henryk Buszko, Aleksander Franta
Inwestor	Dyrekcja Inwestycji Miejskich w Katowicach
Kondygnacje	7+1
Powierzchnia użytkowa	2445 m²
Rozpoczęcie budowy	1965
Ukończenie budowy	1968
Ważniejsze przebudowy	2012
Właściciel	Miasto Katowice
Położenie na mapie Katowic Dom Zdrowia Budowlanych
Położenie na mapie Polski Dom Zdrowia Budowlanych
Położenie na mapie województwa śląskiego Dom Zdrowia Budowlanych
50°15′09,1″N 19°00′54,0″E/50,252528 19,015000

Dom Zdrowia Budowlanych w Katowicach – budynek zakładu opieki zdrowotnej w Katowicach, znajdujący się przy ulicy PCK 1, na terenie dzielnicy Śródmieście. Wzniesiony został w latach 1965–1968 według projektu architektów Henryka Buszki i Aleksandra Franty w stylu funkcjonalizmu, z inicjatywy Śląskiego Zjednoczenia Budownictwa Przemysłowego w Katowicach dla pracowników budowlanych wymagających odpowiedniej opieki zdrowotnej. Wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice.

Pomysł powstania Domu Zdrowia Budowlanych sięga 1962 roku^[1]. Jego inicjatorem był naczelny dyrektor Śląskiego Zjednoczenia Budownictwa Przemysłowego w Katowicach inż. Mieczysław Johann, przy wsparciu dr. n. med. Henryka Lissowskiego^[2]. Przewidziano wówczas budowę budynku przy ulicy PCK w Katowicach, który miał służyć dla około 20 tys. pracowników budowlanych^[1]. W gmachu zaplanowano pomieszczenia na poradnie specjalistyczne i pracownie, a także miał zostać zorganizowany ośrodek badań psychotechnicznych, gabinet ochrony pracy i apteka^[3]. Swym zasięgiem placówka miała objąć, prócz Katowic, także m.in. Tychy, Gliwice, Bytom i Sosnowiec, a w zakresie opieki konsultacyjnej – całe województwo katowickie. W 1963 roku koszt budowy Domu Zdrowia Budowlanych oszacowano na 13,5 mln złotych, z czego na samo wyposażenie lekarskie 2,7 mln złotych^[4].

Czyniono jednocześnie starania na rzecz wykupienia znajdujących się naprzeciw planowanego wówczas gmachu małych budynków mieszkalnych, które miały stać się zapleczem dla Domu Zdrowia Budowlanych – miał tam stanąć budynek z mieszkaniami dla lekarzy i pielęgniarek oraz z pokojami gościnnymi dla pacjentów^[3].

Projekt gmachu wykonano w Pracowni Projektów Budownictwa Ogólnego w Katowicach przez zespół w składzie: architekci Henryk Buszko i Aleksander Franta oraz konstruktor Konrad Korpys^[5][6][7]. Mieli oni zaprojektować gmach, który miał uzupełnić linię zabudowy na obszarze, gdzie dominowała modernistyczna tkanka z lat międzywojennych^[8]. We współpracy ze specjalistami nauk medycznych już w 1962 roku architekci opracowali założenia projektowe gmachu, rok później ukończyli projekt wstępny, a w 1964 roku – dokumentację projektowo-kosztorysową^[9].

Dom Zdrowia Budowlanych zaczęto wznosić na pustym placu, pomiędzy dwoma budynkami mieszkalnymi, w pierwszej połowie 1965 roku^[3]. Przy jego budowie zaczęto stosować rzadko używane wówczas materiały i rozwiązania, jak stolarka aluminiowa i dębowa czy wykładzina z kamienia i terakoty^[10].

11 lutego 1966 roku doszło do podpisania porozumienia w sprawie wspólnej budowy Domu Zdrowia Budowlanych, pomiędzy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, w imieniu której dokumenty podpisał jej przewodniczący Jerzy Ziętek a Ministerstwem Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, reprezentowanego przez ministra inż. Mariana Olewińskiego^[11]. Inwestorem zastępczym została Dyrekcja Inwestycji Miejskich w Katowicach^[9].

Prace budowalne gmachu wykonano w ciągu 27 miesięcy^[9], w budowie uczestniczyło osiemnaście przedsiębiorstw budowlanych. Generalnym wykonawcą Domu Zdrowia Budowlanych do stanu surowego było Katowickie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego, a na etapie prac wykończeniowych Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego w Tychach^[10].

Dom Zdrowia Budowlanych został oddany do użytku 30 lipca 1968 roku, a w uroczystości otwarcia uczestniczyli: przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Jerzy Ziętek, wiceminister budownictwa Wsiewołod Kulesza i przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach Antoni Wojda^[5][9]. W placówce powstała obwodowa przychodnia przemysłowa, gabinety psychologii i socjologii pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Jej kierownikiem został dr Henryk Lissowski^[12]. W styczniu 1971 roku pracowało tutaj sześciu lekarzy medycyny i stomatologii, pięciu techników analityki oraz czterech techników radiologii^[13].

Dom Zdrowia Budowanych utrzymywany był ze składek przedsiębiorstw budowlanych, lecz na początku lat 90. XX wieku część z nich nie chciało wnosić opłat^[14] bądź też uległy one likwidacji. Wówczas to placówka przeżywała problemy finansowe, a sam budynek po latach wymagał generalnego remontu^[15]. W 1991 roku miasto Katowice przejęło nieodpłatnie gmach od Komunalnego Przedsiębiorstwa Usług Mieszkalnych i Socjalnych w Katowicach^[16].

25 września 2000 roku katowiccy radni zdecydowali o prywatyzacji Przychodni nr 3, która działała w Domu Zdrowia Budowlanych. Miała ona wejść w życie 31 grudnia 2000 roku^[17], ale jeszcze w tym samym roku, 21 grudnia przyjęto uchwałę, na mocy której zrezygnowano z tego pomysłu^[18].

W 40. rocznicę powstania Domu Zdrowia Budowlanych, z inicjatywy inż. arch. Henryka Buszki odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy pamiątkowej projektu prof. Bronisława Chromego poświęconej dr. Henrykowi Lissowskiemu, pierwszemu dyrektorowi placówki^[19].

W 2012 roku przeprowadzono kompleksowy remont gmachu^[20]. Przy pracach nad projektowaniem renowacji budynku, jak i podczas zasadniczych prac remontowych, największy nacisk położono na zachowanie charakteru budynku, dlatego też starano się zachować pierwotny podział i obrys przeszkleń gmachu. W ramach inwestycji m.in. wymieniono stolarkę okienną, ocieplono dach budynku, odtworzono elementy metaloplastyczne, a także wymieniono okładziny elewacji^[6].

Dom Zdrowia Budowlanych w Katowicach to budynek zakładu opieki zdrowotnej, położony przy ulicy PCK 1, na obszarze dzielnicy Śródmieście. Usytuowany jest w zwartym kwartale zabudowy, po południowej stronie ulicy^[21]. Powierzchnia użytkowa gmachu wynosi 2445 m², a kubatura 13 623 m³^[9]. Liczy siedem kondygnacji nadziemnych i jedną podziemną^[21].

Architektonicznie gmach wzniesiony został w stylu funkcjonalizmu^[22]. Uważany jest także za jeden z bardziej udanych przykładów powojennego modernizmu w Katowicach^[8][23]. Budynek posiada trójczęściową bryłę: pionową, poziomą z lekkimi ażurowymi balkonami oraz silnie wyodrębnioną częścią na poziomie parteru, w której znajduje się apteka. Posiada także otwarcie na podwórze^[24], a dzięki podcięciom na poziomie parteru w głównej części i jego opływowemu kształtowi gmach nabrał lekkości^[8].

Charakteryzuje się prawie w całości przeszkloną fasadą^[8], z aluminiowo-szklaną ślusarką okienną. Szklenie wykonano z szyb zespolonych jednokomorowych wypełnionych argonem. Fasada ta ukryta jest za wąskimi balkonami wykonanymi ze stali nierdzewnej, a ściany zostały obłożone terakotą o wzorze mozaiki, które po modernizacji zastąpiono szlachetną okładziną kamienną ze sprowadzonych z Indii płyt granitowych. Na frontowej elewacji znajduje się także symbol graficzny służby zdrowia (laska Eskulapa) wraz z neonem^[6] – pierwotnie z napisem „Dom Zdrowia Budowlanych”^[8].

Korytarze we wnętrzu gmachu zdobią dwie mozaiki przedstawiające ptaki^[21]. Ciąg komunikacyjno-poczekalniany ciągnie się od strony ulicy (północnej), a po przeciwnej stronie stronie funkcjonują gabinety^[24].

Dom Zdrowia Budowlanych wpisany jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice. Dodatkowo, znajduje się on na obszarze wpisanego do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego układu urbanistycznego południowej części Śródmieścia Katowic (nr rej. A/370/12 z 23 marca 2012 roku)^[21].

Jest on własnością miasta Katowice^[21][16], a zarządza nim Komunalny Zakład Gospodarki Mieszkaniowej w Katowicach^[6]. Według stanu z 2025 roku siedzibę ma tutaj dyrekcja Samodzielnego Publicznego Zakładu Lecznictwa Ambulatoryjnego w Katowicach „Moja Przychodnia”^[25] i będąca w ich zarządzie Przychodnia nr 3^[26].

• LeszekL. Danilczyk LeszekL., MariaM. Kasprzyk MariaM., Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Katowice. Tom I tekst. Część II studium konserwatorskie, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „ARKONA” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1994  (pol.).
• JanJ. Witkowski JanJ., „Znaki pamięci”. Dom Zdrowia Budowlanych w Katowicach, „Informator Katowickiego Oddziału PZITB” (2 (73)), Katowice: Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa, 2011, s. 8-11 [dostęp 2025-09-29]  (pol.).