Franciszek Sikorski

Franciszek Sikorski

generał brygady
Data i miejsce urodzenia	4 października 1889 Lwów, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci	wiosna 1940 Charków, USRR, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby	1914–1933 1939–1940
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Armia Polska we Francji Wojsko Polskie
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	13 Pułk Strzelców Polskich 28 Pułk Piechoty XIX Brygada Piechoty XX Brygada Piechoty 9 Dywizja Piechoty
Stanowiska	d-ca batalionu d-ca pułku d-ca brygady d-ca piechoty dywizyjnej d-ca dywizji
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa obrona Lwowa
Odznaczenia

Franciszek Józef Sikorski (ur. 4 października 1889 we Lwowie, zm. wiosną 1940^[1] w Charkowie) – polski inżynier, generał brygady Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Był synem Narcyza (zm. 1902), lekarza weterynarii i Adeli z Małuszyńskich^[2][3] (zm. 1907)^[4] oraz młodszym bratem Adama Mariana (1886–1947) i Heleny (ur. 1887)^[5], która wyszła za mąż za kapitana Legionów Polskich Tadeusza Andrzeja Terleckiego (1886–1918)^[6] . Rodzina mieszkała w dworku przy ul. Zielonej 82^[5].

Początkowo uczył się w gimnazjum w Tarnowie i we Lwowie, następnie w szkole realnej w Krakowie, gdzie zdał egzamin maturalny. Przez rok studiował na Politechnice Lwowskiej, później pięć semestrów był słuchaczem Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego^[5][7].

Przed I wojną światową działał w polskich organizacji wojskowo-niepodległościowych^[8] – w Związku Walki Czynnej (od maja 1909^[4]) i w Związku Strzeleckim (od 1910^[4]), w których używał pseudonimów „Grzegorz” i „Franek”. Ukończył strzelecka szkołę podoficerską i wyższy kurs szkoły oficerskiej w 1912 i został mianowany podporucznikiem^[7].

W czasie I wojny światowej od 16 sierpnia 1914^[4] do lipca 1917 służył w Legionach Polskich^[9] – jako dowódca batalionu w 3 pułku piechoty, a potem 4 pułku piechoty (porucznik z września 1914, kapitan ze stycznia 1915). Po kryzysie przysięgowym, „za swe wystąpienie przeciwaustrjackie"^[10] 31 sierpnia 1917 aresztowano go w Pikulicach^[11] i był więziony w Przemyślu^[4], a następnie został wcielony do armii austro-węgierskiej. Od stycznia 1918 dowódca Okręgu Lwów Polskiej Organizacji Wojskowej^[3].

Od października 1918 w odrodzonym Wojsku Polskim w szeregach 4 Dywizji Strzelców Polskich^[4]. W grudniu 1918 został dowódcą 13 pułku strzelców polskich, na czele którego wrócił przez Bukowinę do kraju^[12]. W lipcu 1919 objął dowództwo 28 pułku piechoty. Październik 1919 – grudzień 1920 dowódca XIX, a następnie XX Brygady Piechoty. Od maja do listopada 1920 walczył z bolszewikami, najpierw na Froncie Północnym, potem w bitwie warszawskiej na polach Radzymina, a następnie w walkach pościgowych w Małopolsce Wschodniej. Od grudnia 1920 do kwietnia 1921 szkolił się na kursie informacyjnym dla wyższych dowódców w Wyższej Szkole Wojennej. W okresie kwiecień 1921 – styczeń 1922 był dowódcą XIX BP i pełniącym obowiązki dowódcy 10 Dywizji Piechoty.

Szczególnie odznaczył się w walkach „w czerwcu podczas walk nad Dzisną, osobiście dowodząc brygadą, odpierając kilkakrotne ataki nieprzyjaciela i osłaniając odwrót polskich oddziałów”^[4][13]. Za tę waleczność został odznaczony Orderem Virtuti Militari^[4].

3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu pułkownika ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 53. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[14]. 1923 – lipiec 1926 był dowódcą piechoty dywizyjnej 9 Dywizji Piechoty w Siedlcach^[15]. W czasie przewrotu majowego w 1926 opowiedział się po stronie buntowników marsz. Józefa Piłsudskiego. Na czele 22 pułku piechoty szedł na pomoc walczącym w Warszawie zbuntowanym oddziałom antyrządowym. Od lipca 1926 do marca 1932 dowódca 9 Dywizji Piechoty.

16 marca 1927 mianowany został generałem brygady ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 i 8 lokatą w korpusie generałów. Razem z nim awans otrzymał dr Bronisław Karol Sikorski (19 lokata). Od marca 1932 do czerwca 1933 w dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu Nr IX w Brześciu. 30 czerwca 1933 został przeniesiony w stan spoczynku^[4]. Zamieszkał wraz z rodziną w Warszawie (wg Polaka we Lwowie^[4]), działał w Związku Hodowców Drobiu i pisał pamiętnik, który spłonął we wrześniu 1939. W tym okresie ukończył studia na Politechnice Warszawskiej i uzyskał tytuł inżyniera^[5].

Po agresji III Rzeszy na Polskę 5 września ewakuował się do Brześcia, gdzie miał objąć dowództwo twierdzy. Następnie udał się wraz z rodziną do Lwowa^[16.1], gdzie zameldował się do dyspozycji dowództwa Frontu Południowego. 12 września objął dowództwo obrony Lwowa^[3], walczył z zagonami niemieckimi. Po agresji ZSRR na Polskę i kapitulacji Lwowa przed Armią Czerwoną został wbrew warunkom kapitulacji miasta wzięty do niewoli sowieckiej i przewieziony do obozu jenieckiego w Starobielsku^[3]. Wiosną 1940 został zamordowany przez NKWD w Charkowie^[3] i pogrzebany w Piatichatkach^[17], gdzie od 17 czerwca 2000 mieści się oficjalnie Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie^[18].

Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie do stopnia generała dywizji^[19][20]. Awans został ogłoszony w 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”^[21].

W 1927 ożenił się z pochodzącą ze Lwowa pianistką Marią z d. Schmar (zm. 1977)^[22][23], z którą miał dwie córki: Adelę zwaną Adą^[16.2][24] (ur. 1929)^[2] i Marię (ur. 1931)^[25] oraz pasierbicę Krystynę (1924–1939), córkę żony z pierwszego małżeństwa^[5]. Krystyna zmarła wkrótce po przyjeździe do Lwowa na brucelozę^[16.3]. Żona, dwie córki i teściowa^[16.4] zostały zesłane na Syberię, skąd wydostały się z Armią Andersa do Iranu^[26].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 660 – 28 lutego 1921^{[27][4][2][3]}
• Krzyż Niepodległości – 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[28][8][3]
• Krzyż Walecznych^[3] czterokrotnie^[25][29]
• Złoty Krzyż Zasługi
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
• Krzyż Kampanii Wrześniowej (nadany pośmiertnie w Londynie 15 sierpnia 1985, nr leg. 11519)
• Odznaka Oficerska Związków Strzeleckich („Parasol”) (1912)^[30]
• Odznaka Pamiątkowa Więźniów Ideowych^[31]
• Krzyż Wojenny (Francja)^[32][8][3]
• Medal Zwycięstwa („Médaille Interalliée”)^[32]

• generałowie i admirałowie II Rzeczypospolitej
• awanse generalskie oficerów II Rzeczypospolitej Polskiej z 2007
• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Charkowie

• Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Wacław Zaborowski: Zarys historii wojennej 28-go Pułku Strzelców Kaniowskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
• Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991.
• Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1.
• Piotr Stawecki: Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1994. ISBN 83-11-08262-6.
• Artur Leinwand. Generał Franciszek Sikorski Dowódca Grupy Obrony Lwowa w 1939 roku. „Niepodległość i Pamięć”. 3 (4), 1995. Warszawa. ISSN 1427-1443. 
• Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2.
• Szymon Nowak, Franciszek Sikorski, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2020, ISBN 978-83-8098-846-0, wersja zdigitalizowana.
• Kazimierz Banaszek, Krystyna Wanda Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Franciszek Józef Sikorski. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari, sygn. I.480.554 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-11-24].