Góra Karmel

W czasie rozwoju geologicznego masyw góry Karmel był zanurzony w morzu, w wyniku czego nastąpiło nagromadzenie szczątków morskich zwierząt odnajdywanych obecnie jako skamieliny. Pod względem geologicznym masyw górski jest zbudowany głównie z późnokredowych skał wapiennych i krzemieni. Budowa z miękkich skał osadowych powoduje, że rejon obfituje w liczne jaskinie i groty. W rejonie góry nastąpiło kilka erupcji wulkanicznych, czego dowodem jest obecność skał bazaltowych^[2][3].

Bliskość morza daje górom duże ilości opadów atmosferycznych, które umożliwiają rozwój śródziemnomorskiej roślinności. W obszarze góry Karmel rośnie około 670 różnych gatunków roślin. Większość najwyższych partii gór i ich zachodnie stoki porośnięte są dużym kompleksem leśnym nazywanym Lasem Karmel (hebr. ‏יערות הכרמל, Ja’arot HaKarmel‎). Jego powierzchnia wynosi około 30 km², na których rosną dęby, sosny, drzewa oliwne i wawrzyny. Rzeczą wyjątkową dla izraelskich lasów są zachowane naturalne siedliska drzewostanów sosnowych, które różnią się od masowych sztucznych nasadzeń lasów w pozostałych częściach kraju. Góra jest naturalnym siedliskiem wielu gatunków dzikich zwierząt: danieli (daniel mezopotamski), saren, orłów i puchaczy^[2][4].

W latach 20. i 30. XX wieku w jaskiniach Tabun, El Wad, Skhul i Kebara zidentyfikowano ślady osadnictwa obejmującego okres od 600 tys. lat temu. Pierwsze wykopaliska prowadziła tam ekipa brytyjskich archeologów pod kierownictwem Dorothy Garrod. Odkryto tam ślady osadnictwa neandertalczyków oraz wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, m.in. niezwykle ważny szkielet neandertalskiej kobiety znany jako Tabun I. Znaleziska w jaskiniach dokumentują ponad milion lat ludzkiej ewolucji, w tym przejście od wędrownych łowców-zbieraczy do osiadłych społeczności rolniczych^[5]. W grudniu 2020 roku archeolodzy z Uniwersytetu w Hajfie ogłosili znalezienie w jaskini Tabun najstarszego znanego narzędzia używanego do szlifowania lub skrobania, którego wiek szacuje się na około 350 tysięcy lat. W 2012 roku jaskinie te zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

W epoce klasycznej i późnym antyku (okres rzymski i bizantyjski) na górze Karmel rozwijały się żydowskie wioski, wspierane przez tutejsze rolnictwo (produkcję oliwy i wina, czego dowodzą zachowane starożytne tłocznie) i lokalny przemysł. Przykładem jest osada Horvat Sumaqa z monumentalną synagogą z III–IV w. n.e. Sieć tych osad ucierpiała jednak w V wieku, prawdopodobnie podczas buntów Samarytan.

W okresie osmańskim Góra Karmel stanowiła część Emiratu Turabay (1517–1683). Osadnictwo arabskie oraz druzów w tym regionie jest stosunkowo nowe. Zgodnie z tradycją druzowie osiedlili się m.in. w ruinach dawnego Husifah, dzisiejszej Isfiji. Miasto Dalijat al-Karmil zostało z kolei zaludnione przez uchodźców z syryjskiego Aleppo na początku XIX wieku.

Podczas I wojny światowej Góra Karmel odgrywała strategiczną rolę. We wrześniu 1918 roku doszło do bitwy pod Meggido, w której Brytyjczycy pod wodzą generała Edmunda Allenby'ego rozbili wojska tureckie. Pasmo Karmelu stanowiło kluczowy punkt podczas tych walk ze względu na rozwój nowej artylerii. W rezultacie Palestyna przeszła pod brytyjskie panowanie i powstał Brytyjski Mandat Palestyny. W latach 20. i 30. XX wieku Żydowski Fundusz Narodowy rozpoczął zalesianie masywu Karmel. Działania te zostały zintensyfikowane po 1948 roku, w niepodległym Izraelu. W rezultacie powstał jeden z największych drzewostanów w kraju.

Ze względu na unikalną biosferę w 1963 roku izraelskie władze wstrzymały inwestycje budowlane na tym obszarze. 1 lipca 1971 roku utworzono Park Narodowy Góry Karmel. W dniu 2 grudnia 2010 roku wybuchł wielki pożar w lesie Karmel, który objął obszar 20 km². Był to największy pożar w historii Izraela – zginęły 44 osoby^[6], a około 13 tys. zostało ewakuowanych^[7][8].

W Starym Testamencie góra Karmel jest często opisywana jako symbol wspaniałości, piękna i obfitości oraz odnosi się do przyszłych błogosławieństw Bożych (cytaty w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia):

Szczególną rolę z Karmelem odegrał prorok Eliasz, który uchodził za mieszkańca tamtejszych dwóch grot. To właśnie na zboczach Karmelu, według 1 Księgi Królewskiej, odbyła się słynna konfrontacja między Eliaszem a prorokami Baala, mająca dowieść, który Bóg sprawuje prawdziwą władzę:

Tradycja islamska i chrześcijańska (w tym zakon karmelitów) wskazują na wzniesienie zwane El-Muhraqa („miejsce spalenia”) na południowo-wschodnim krańcu pasma jako na miejsce ołtarza ofiarnego z tej konfrontacji. Prorok Eliasz jest otaczany szczególną czcią przez druzów, dla których stanowi centralną postać w ich wierzeniach; m.in. z powodu przywiązania do Eliasza osiedlili się oni właśnie na górze Karmel.

Według tradycji chrześcijańskiej, rodzina Jezusa Chrystusa miała zatrzymać się tam wracając z Egiptu. Od pierwszych wieków chrześcijaństwa, pustelnicy zamieszkiwali liczne tamtejsze groty^[13].

Według interpretacji katolickiej dostrzeżony przez sługę Eliasza na zboczach Góry Karmel obłoczek to proroctwo o Maryi: „tak jak obłok przyniesie deszcz po suszy, tak Maryja przyniosła światu Zbawiciela”^[14]. Opowiada o tym fragment 1 Księgi Królewskiej (cytat w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia):

Od początku ruchu pustelniczego w chrześcijaństwie Góra Karmel była miejscem modlitwy pustelników, którzy czcili Maryję, matkę Chrystusa^[13][16].

Założony na początku XIII wieku maryjny Zakon Matki Bożej z Góry Karmel (karmelici) nawiązywał do tej tradycji, a także do maryjnej interpretacji wydarzenia z życia proroka Eliasza opisanego w 18 rozdziale Księgi Królewskiej^[13]. I chociaż między rokiem 1291 a 1634 karmelici nie mogli przebywać w tym rejonie, to w ich duchowości żywy pozostawał obraz interpretowanej mistycznie góry Karmel. Obecnie są tam dwa klasztory karmelitańskie: klasztor karmelitów bosych Stella Maris i klasztor karmelitanek francuskich pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny z Góry Karmel (Notre Dame du Mont-Carmel)^[17].

Święto Matki Bożej z Góry Karmel jest obchodzone 16 lipca^[13]. Kult ten związany jest z objawieniem się Matki Bożej św. Szymonowi Stockowi, przełożonemu generalnemu zakonu karmelitów, w nocy z 15 na 16 lipca 1251 roku^[18]. Zgodnie z tradycją Maryja wskazała mu wówczas na szkaplerz i złożyła obietnicę, że kto umrze nosząc go, zostanie uchroniony od ognia piekielnego^[19]. Ich szkaplerz stał się jednym z najpopularniejszych nabożeństw w Kościele katolickim. Po reformie liturgicznej Soboru trydenckiego w zakonie karmelitów obchodzono je zgodnie z brewiarzem rzymskim (1585) według rytu jerozolimskiego. Karmelici bosi w 1589 uzyskali zgodę Stolicy apostolskiej na odejście od tego rytu i przyjęcie tekstów liturgicznych rytu rzymskiego^[20].

Na zboczach góry Karmel w Hajfie znajduje się sanktuarium Bába oraz tarasy stanowiące centrum i miejsce pielgrzymek wyznawców bahaizmu.

W parku wytyczono ścieżki turystyczne, a w najbardziej eksponowanych miejscach wybudowano platformy widokowe oraz miejsca piknikowe. Czas zwiedzania waha się od jednej godziny do całego dnia. Niektóre obszary parku są dostępne dla osób niepełnosprawnych^[21]

• 
  Panorama masywu Karmel