Karmelici

Początkowo była to grupa pustelników, których siedzibą była góra Karmel koło Hajfy w Palestynie (stąd nazwa). Karmel oznacza „ogród" i od niepamiętnych czasów był miejscem kultu. Ze względu na swoje piękno był podziwiany przez proroka Izajasza (Iz 35,2 – Chwałą Libanu ją obdarzono, ozdobą Karmelu i Saronu) i autora Pieśni nad pieśniami (7,5 – Głowa twoja jak Karmel).

Karmel zawdzięcza swą sławę prorokowi Eliaszowi. We wschodniej części wzgórz miała mieć miejsce ofiara kapłanów Baala i ofiara Eliasza. Tradycja związała to wydarzenie ze szczytem al-Muhraqa („ofiara" – 1Krl 18,19-40). Na zachodnim krańcu Karmelu została umiejscowiona scena z deszczem, który Eliasz uprosił po trzech latach suszy (1Krl 18,40-46). Zarówno przez żydów, jak i przez muzułmanów oraz chrześcijan Karmel uważany jest za górę świętą, tak jak Tabor, Gerizim czy Góra Oliwna.

Zakon karmelitański jest jednym z nielicznych, o ile nie jedynym, zakonem, który nie powołuje się na charyzmatycznego założyciela z czasów nowożytnych czy średniowiecznych, lecz na proroka ze Starego Testamentu: to Eliasz i jego uczeń Elizeusz są uważani przez karmelitów za duchowych ojców i pierwszych założycieli.

Zanim pojawili się na niej karmelici, w VI wieku w dolinie kilka kilometrów na południe od obecnego klasztoru bizantyjscy mnisi zbudowali monaster dedykowany św. Eliaszowi. Został on zniszczony w 614 roku przez Persów pod wodzą Chosrowa II. Około 1150 roku grecki mnich z Kalabrii założył kilkunastoosobową wspólnotę w ruinach owego dawnego bizantyjskiego klasztoru.

Tradycja samotnego obcowania z Bogiem na górze Karmel, wzorowana na postaci proroka Eliasza, istniała tam od bardzo dawna. Z początku brak było informacji co do losów ludzi, którzy zdecydowali się na pustelniczy styl życia. Dopiero Jacques de Vitry, biskup Akki w latach 1216–1228, opisuje rozkwit Kościoła łacińskiego w wyniku zdobycia Palestyny następująco:

Przełom XII i XIII wieku był okresem wielkich przemian społecznych i duchowych, któremu przyświecał nowy ideał bardziej autentycznego i radykalnego naśladowania Jezusa. Był to także okres krucjat. Po zdobyciu Jerozolimy wielu przybyszów z Europy – rycerze, pielgrzymi, pokutnicy – dołączało do mieszkających na Górze Karmel pustelników.

Ważną rolę w tych początkach odegrali św. Bertold z Kalabrii i legat papieski Aymerik de Melefaida. Św. Bertold przybył do Ziemi Świętej wraz z II krucjatą (1147–1149), a po jej zakończeniu schronił się na Górze Karmel. Działalność obu hierarchów miała konkretny cel – z samotnie żyjących pustelników stworzyć wspólnotę (Aymerik ustanowił św. Bertolda pierwszym przeorem). W tym też czasie powstał pierwszy klasztor oraz kaplica poświęcona Maryi.

Następcą św. Bertolda był Brokard. Zwrócił się on do łacińskiego patriarchy Jerozolimy, św. Alberta z Vercelli, z prośbą o spisanie „formuły życia" dla eremitów. Ta krótka reguła z 1209 r. skupiała się na modlitwie w odosobnieniu. Została oficjalnie zatwierdzona przez papieża Honoriusza III 30 stycznia 1226 roku. Po kilku dziesięcioleciach, z powodu rekonkwist muzułmańskich i narastającego niebezpieczeństwa, pustelnicy musieli uciekać do Europy. Gdy w 1291 roku upadła Akka, ocalałe jeszcze klasztory w Ziemi Świętej spłonęły, a zakonnicy, którzy zdecydowali się pozostać na miejscu, zostali wymordowani przez mameluków.

W Europie eremici napotykali wiele trudności, gdyż ich styl życia słabo pasował do warunków gęsto zaludnionych zachodnich miast. Ponadto Sobór laterański IV (1215) i II sobór lyoński (1274) zmierzały do zlikwidowania nietypowych zgromadzeń. Karmelici zmuszeni zostali do ewolucji ze swojego pierwotnego eremityzmu i asymilacji z nowymi i prężnie działającymi formacjami mendykanckimi (żebrzącymi). Zmiana ta napotkała wewnątrz zakonu na opór – ówczesny przełożony generalny, Mikołaj z Francji (Niccolò Gallico), około 1270 roku napisał płomienny traktat znany jako Ignea sagitta (Ognista strzała), w którym ostro krytykował porzucenie surowego ideału pustelniczego na rzecz aktywnego apostolatu w miastach.

Mimo tych sprzeciwów karmelici powracający z Bliskiego Wschodu prężnie zakładali klasztory na Cyprze, Sycylii, w Italii, Anglii (np. w Aylesford w 1242) i we Francji. Według tradycji, zaniepokojony widmem delegalizacji i wewnętrznymi sporami przełożony generalny, Szymon Stock, modlił się do Matki Bożej o ratunek. W 1251 r. ukazała mu się Maryja z obietnicą zbawienia dla noszących szkaplerz karmelitański.

W 1247 r. papież Innocenty IV oficjalnie dostosował Regułę św. Alberta do potrzeb życia miejskiego. Zaakcentowano wymiar wspólnotowy: zakonnicy zaczęli jeść wspólne posiłki w refektarzu, a także zajęli się głoszeniem kazań i spowiadaniem wiernych. W 1287 r. zmieniono pasiaste, biało-brązowe płaszcze na całkowicie białe. Ostatecznie w 1326 r. papież Jan XXII w pełni zasymilował ich pod względem prawnym z innymi zakonami żebrzącymi.

Wielka epidemia czarnej śmierci w połowie XIV w. zdziesiątkowała klasztory, co wymusiło rewizję i złagodzenie niezwykle surowej reguły, na co papież Eugeniusz IV zgodził się w 1432 roku. Wielu zakonników pragnęło jednak powrotu do korzeni. Reformy podejmowali m.in. Jan Soreth (XV w.) oraz wchodzące w ruch tzw. „reformy z Tours" (Touraine) klasztory we Francji (początek XVII w.), które propagowały radykalne ubóstwo i silne życie wewnętrzne.

Przy klasztorach braci gromadziły się również kobiety pragnące życia modlitwą, co zaowocowało powstaniem II Zakonu – karmelitanek klauzurowych (oficjalnie za sprawą Jana Soretha w 1452 r.). Równolegle rozwijały się zrzeszenia osób świeckich (tercjarzy), co dało początek dzisiejszemu Trzeciemu Zakonowi Karmelitańskiemu.

W latach 60. XVI wieku w Hiszpanii rozpoczął się gruntowny ruch reformatorski zainicjowany przez św. Teresę z Ávili, która wspólnie ze św. Janem od Krzyża założyła nową, surowszą gałąź zakonu. Reforma ta napotkała silny opór w starszych klasztorach dawnej obserwancji, jednak ostatecznie w 1593 roku karmelici bosi zostali oficjalnie uznani za odrębny, niezależny zakon (OCD).

• 
  Św. Teresa z Ávili (1515–1582)
• 
  Św. Jan od Krzyża (1542–1591)
• 
  Klasztor św. Józefa w Ávili – pierwsza fundacja zreformowana

W epoce wielkich odkryć geograficznych i w odpowiedzi na falę reformacji, karmelici z Europy podjęli się pracy misyjnej w Nowym Świecie i Azji. Już w 1527 roku dotarli na Półwysep Jukatan, a z czasem założyli rozległe prowincje m.in. w Kolumbii, Panamie i w Brazylii (gdzie przybyli ok. 1579 roku). Otwarli także seminarium misyjne w Rzymie przygotowujące duchownych na misje na Daleki Wschód i do Afryki.

Podczas rewolucji francuskiej zakon karmelitański na terenie Francji został skasowany i bezwzględnie zwalczany. Główny paryski klasztor karmelitów (tzw. Hôtel des Carmes) zamieniono na prowizoryczne więzienie dla duchownych odmawiających złożenia przysięgi na konstytucję cywilną kleru. We wrześniu 1792 roku wybuchły tam zamieszki, skutkując okrutną masakrą 115 księży i braci zakonnych. Z kolei wiele uwięzionych sióstr poniosło męczeństwo pod gilotyną (m.in. słynne 16 karmelitanek z Compiègne zamordowane w 1794 r.).

W XIX w. kolejne antyklerykalne i polityczne kasaty dotknęły klasztory m.in. w Niemczech, Portugalii i na ziemiach zaborów polskich. Silne odrodzenie nastąpiło dopiero pod koniec XIX i w XX wieku.

Obecnie zakon funkcjonuje na całym świecie. Wielu karmelitów i karmelitanek obu obserwancji zyskało w czasach nowożytnych miano wybitnych świętych i mistyków – m.in. św. Teresa z Lisieux (uznana za Doktora Kościoła), św. Edyta Stein (Teresa Benedykta od Krzyża, zamordowana w Auschwitz), czy św. Tytus Brandsma (holenderski karmelita trzewiczkowy i dziennikarz zamordowany w obozie w Dachau).

Podział na karmelitów dawnej obserwancji (tzw. trzewiczkowych) oraz karmelitów bosych (wywodzących się z XVI-wiecznej reformy św. Teresy z Ávili) bywa często powodem pomyłek. W Polsce, a w szczególności w Krakowie – gdzie obie gałęzie zakonu posiadają swoje kurie prowincjalne i ważne ośrodki – podział ten i związane z nim różnice są bardzo wyraźne:

Cecha	Karmelici (dawnej obserwancji, tzw. trzewiczkowi)	Karmelici bosi
Skrót zakonny	OCarm	OCD
Historia w Polsce	Sprowadzeni w 1397 r. przez Władysława Jagiełłę i św. Jadwigę Andegaweńską.	Sprowadzeni do Polski na początku XVII wieku po reformach terezjańskich.
Kraków – główne kościoły i klasztory	Klasztor „Na Piasku" (Bazylika Nawiedzenia NMP) przy ul. Karmelickiej 19. Najstarszy karmelitański klasztor w Krakowie.	Sanktuarium św. Józefa (Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP) przy ul. Rakowickiej 18. Pełni funkcję niezwykle ważnego ośrodka kultu.
Siedziba Prowincjała (Kuria w Krakowie)	Mieści się w historycznym klasztorze „Na Piasku" przy ul. Karmelickiej 19.	Krakowska Prowincja Zakonu Karmelitów Bosych – przy ul. Zygmunta Glogera 5 (tuż obok Zgromadzenia Sióstr Duszy Chrystusowej).
Różnice w stroju	Dawniej nosili pełne obuwie (trzewiki). Zakładają brązowy habit, a do liturgii używają białego płaszcza.	Zgodnie z surową reformą nosili na bose stopy sandały. Ich habit i szkaplerz są zazwyczaj nieco krótsze i węższe.
Strona internetowa prowincji	karmelici.pl	karmel.pl
Krakowskie ośrodki

Szkaplerz karmelitański
Tradycyjny mały brązowy szkaplerz
Zakon	Karmelici, Karmelici bosi
Patron	Matka Boża z Góry Karmel (Szkaplerzna)
Objawienia	Szymon Stock (1251, rzekomo)
Przeznaczenie	Znak ochrony Matki Bożej i zobowiązanie do chrześcijańskiego życia.
Przywileje	Zbawienie wieczne dla noszących, przywilej sobotni

Strój karmelitów składa się z brązowej tuniki, takiego samego pasa i kaptura oraz noszonego na piersi i plecach szkaplerza. Z woli Innocentego IV od 1287 roku bracia i siostry nakładają podczas ważniejszych celebracji liturgicznych biały płaszcz (zastępując nim dawny pasiaty wschodni ubiór).

Szczególną rolę w duchowości zakonu odgrywa szkaplerz karmelitański. Mnisi noszą jego powiększoną wersję, która stanowi fizyczną część habitu zakrywającą plecy i klatkę piersiową. Zminiaturyzowana wersja, w postaci dwóch małych kawałków brązowego materiału połączonych sznurkiem, jest niezwykle popularnym obiektem kultu dla katolików świeckich na całym świecie. Wierzą oni, że szkaplerz jest zewnętrznym znakiem poświęcenia się Maryi i (przy wiernym trwaniu w łasce) gwarantuje zbawienie dusz po śmierci.

• 
  Karmelita (dawnej obserwancji)
• 
  Karmelita bosy
• 
  Karmelitanka (dawnej obserwancji)
• 
  Karmelitanka bosa

W tradycji katolickiej zakonnice i zakonnicy karmelitańscy mieli proporcjonalnie wysoki odsetek wizji Jezusa i Maryi oraz są autorami wielu popularnych nabożeństw, np. Maria Magdalena de' Pazzi, francuska mistyczka Teresa z Lisieux (szerzenie kultu Najświętszego Oblicza), czy siostra Łucja z Fatimy, wizjonerka z objawień maryjnych w 1917 r., która ostatecznie wstąpiła do Karmelu. W swoim przesłaniu wskazywała ona na nierozerwalny związek odmawiania różańca z kultywowaniem szkaplerza z Góry Karmel.

Wiele postaci związanych z Karmelem zostało kanonizowanych. Święto Wszystkich Świętych Zakonu Karmelitańskiego przypada na 14 listopada.

• 
  Święci karmelitańscy (od lewej): Teresa z Ávili, Maria Magdalena de' Pazzi, św. Anioł, Szymon Stock z Maryją
• 
  Klasztor karmelitański w Beja, Portugalia
• 
  Karmelici na spotkaniu z papieżem Franciszkiem, 2019
• 
  Karmelici w tradycyjnych habitach i płaszczach chórowych