Gaston Leroux

Gaston Leroux
Ilustracja
Gaston Leroux
Data i miejsce urodzenia

6 maja 1868
Paryż

Data i miejsce śmierci

15 kwietnia 1927
Nicea

Dziedzina sztuki

powieść kryminalna, powieść sensacyjna

Ważne dzieła

Upiór w operze

podpis

Gaston Leroux (ur. 6 maja 1868 w Paryżu, zm. 15 kwietnia 1927 w Nicei) – francuski pisarz i reporter, znany z tzw. literatury weird fiction. Z zawodu prawnik.

Pisał głównie powieści detektywistyczne. Jego pozycja w literaturze francuskiej XIX wieku porównywana bywa do Edgara Allana Poego i Arthura Conana Doyle’a. Najbardziej znaną jego powieścią jest Upiór w operze.

Życiorys

Gaston Leroux urodził się w 1868 roku w Paryżu w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, wychowywał się w Normandii. Po ukończeniu studiów prawniczych w Paryżu został w 1890 roku adwokatem-stażystą. Pod koniec 1893 roku dziennik Paris zaproponował mu napisanie sprawozdania z procesu anarchisty Augusta Vaillant, sądzonego za wrzucenie bomby do Izby Deputowanych. Artykuł okazał się na tyle dobry, że konkurencyjny dziennik Le Matin zaangażował Leroux jako sprawozdawcę sądowego. W krótkim czasie jego zainteresowania przekroczyły mury sal sądowych. Jako rasowy dziennikarz pojawiał się w następnych latach wszędzie tam, gdzie działo się coś interesującego. 26 stycznia 1902 roku ówczesny minister spraw wewnętrznych Waldeck-Rousseau podpisał dekret przyznający Leroux tytuł kawalera Legii Honorowej za wybitne zasługi dla prasy[1.1].

W 1904 roku Leroux został wysłany przez Le Matin na front wojny rosyjsko-japońskiej. Po powrocie w 1905 roku wyjechał do Maroka, gdzie toczyła się wojna kolonialna. Jeszcze w tym samym roku wyjechał do Petersburga, dokąd trafił w przededniu wybuchu rewolucji. Do marca 1906 roku przemierzał Rosję od Petersburga po Kaukaz i od Moskwy po Baku, znajdując się w centrum walk rewolucyjnych. Po 1906 roku porzucił trudy reporterskiego życia na rzecz twórczości literackiej[1.2].

Twórczość

Cykl powieści o Józefie Rouletabille'u

Leroux zadebiutował w 1903 roku powieścią w odcinkach La double vie de Théophraste Longuet (Podwójne życie Teofrasta Longuet). W 1907 roku ukazała się kolejna powieść w odcinkach Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune), gdzie po raz pierwszy pojawił się sympatyczny reporter-detektyw Joseph Rouletabille. Jego postać z miejsca podbiła czytelników. Rok później Leroux przedstawił dalsze jego losy w powieści Le parfum de la dame en noir (Perfumy czarnej damy)[1.2]. W 1913 roku ukazała się kolejna powieść cyklu: Rouletabille chez le tzar (Rouletabille u cara), w 1914 – Rouletabille à la guerre (Rouletabille na wojnie), wydana później także w dwóch odcinkach: Le château noir (Czarny zamek) i Les étranges noce de Rouletabille (Dziwne miłosne przygody Rouletabille'a). Po zakończeniu wojny Leroux wydał Rouletabille chez Krupp (Rouletabille w zakładach Kruppa), w 1921 Le crime de Rouletabille (Zbrodnię Rouletabille'a) i w 1922 roku Rouletabille chez les Bohémiens (Rouletabille u Cyganów)[1.3].

Upiór opery

W 1910 roku ukazała się powieść w odcinkach Upiór opery (Le fantôme de l’Opéra) najsłynniejszy utwór Leroux, rozgrywająca się w klimacie grozy, historia miłości mieszkającego w podziemiach Opery paryskiej Upiora do śpiewaczki Krystyny Daaé.

Upiór opery był wielokrotnie filmowany: w 1925 roku, w 1943, 1962, 1974, 1989, 1990, 1998 i 2004. Na podstawie powieści powstały musicale: Upiór w operze (1986) i Phantom (1991).

Pozostałe utwory

Oprócz postaci reportera-detektywa Józefa Rouletabille'a Leroux powołał też do życia zbrodniarza o wielkim sercu Chéri-Bibi. Cykl poświęcony temu bohaterowi rozpoczęła wydana w 1913 roku powieść Les cages flottantes (Pływające klatki). W następnych latach w odstępach dwu- trzyletnich wydał jeszcze: Chéri-Bibi et Cécily (Chéri-Bibi i Cecylia), Palas et Chéri-Bibi (Palas i Chéri-Bibi), Fatalitas! i wreszcie Le coup d'État de Chéri-Bibi (Zamach stanu Chéri-Bibi)[1.3].

Leroux pisał dużo i w pośpiechu, potrzebował bowiem stale pieniędzy na gry hazardowe. Oprócz powieści wyżej wymienionych napisał jeszcze: La reine du Sabbat (Królową Sabatu, 1910). La pouppé sanglante (Krwawą lalkę, 1923; wyd. pol. 2025[2]) oraz jej kontynuację La machine à assassiner (Morderczą maszynę) oraz Le fauteil hanté (Przeklęty fotel, 1910)[1.3].

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[3].

Wydania polskie powieści Gastona Leroux

  • Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune, 1907), wyd. pol 1928[4], 2018[5]
  • Perfumy Czarnej Damy (Le parfum de la dame en noir, 1908), wyd. pol. 1939[6], 2018[7]
  • Upiór opery (Le fantôme de l’Opéra, 1910)
  • Rouletabille u cara (Rouletabille chez le tzar, 1913), wyd. pol. 1913[8], 2019[9]
  • Czarny zamek (Le château noir, 1914), wyd. pol. 2021[10]
  • Dziwne miłosne przygody Rouletabille'a (Les étranges noce de Rouletabille, 1914), wyd. pol. 1918[11], 2021[12]
  • Rouletabille w zakładach Kruppa (Rouletabille chez Krupp, 1917), wyd. pol. 1932[13], 1935, 2021[14]
  • Zbrodnia Rouletabille'a (Le crime de Rouletabille, 1921), wyd. pol. 2024[15]
  • Rouletabille u cyganów (Rouletabille chez les Bohémiens, 1922), wyd. pol. 1930[16]
  • Krwawa lalka (La pouppé sanglante, 1923), wyd. pol. 2025[2]

Przypisy

  1. Gaston Leroux: Upiór opery.
    1. ↑ S. 188.
    2. 1 2 S. 189.
    3. 1 2 3 S. 190.
  2. 1 2 u, Gaston Leroux, Krwawa lalka [online], Strefa Kryminału, 28 października 2025 [dostęp 2025-10-28].
  3. ↑ Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 24.
  4. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma9913159385605606&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,tajemnica%20%C5%BC%C3%B3%C5%82tego%20pokoju&sortby=date_d&facet=frbrgroupid,include,9040040367510058813&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).
  5. ↑ u, Gaston Leroux, Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune, 1907) [online], Strefa Kryminału, 19 października 2021 [dostęp 2025-10-28].
  6. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991014431939705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,perfumy%20czarnej%20damy&sortby=date_d&facet=frbrgroupid,include,9084429823684292705&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).
  7. ↑ u, Gaston Leroux, Perfumy Czarnej Damy (Le parfum de la dame en noir, 1908) [online], Strefa Kryminału, 19 października 2021 [dostęp 2025-10-28].
  8. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991014431799705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,rouletabille%20u%20cara&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).
  9. ↑ u, Gaston Leroux, Rouletabille u cara (Rouletabille chez le tzar, 1913) [online], Strefa Kryminału, 19 października 2021 [dostęp 2025-10-28].
  10. ↑ u, Gaston Leroux, Czarny zamek (Rouletabille na wojnie 1; Le château noir, 1914) [online], Strefa Kryminału, 1 grudnia 2021 [dostęp 2025-10-28].
  11. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991014407009705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,dziwne%20mi%C5%82osne%20przygody&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).
  12. ↑ u, Gaston Leroux, Dziwne miłosne przygody Rouletabille'a (Rouletabille na wojnie 2, Les étranges noce de Rouletabille, 1914) [online], Strefa Kryminału, 1 grudnia 2021 [dostęp 2025-10-28].
  13. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma9914904774605606&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&isFrbr=true&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,rouletabille%20w%20zak%C5%82adach&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).
  14. ↑ u, Gaston Leroux, Rouletabille w zakładach Kruppa (Rouletabille chez Krupp, 1917) [online], Strefa Kryminału, 2 grudnia 2021 [dostęp 2025-10-28].
  15. ↑ u, Gaston Leroux, Zbrodnia Rouletabille'a (Le crime de Rouletabille, 1921) [online], Strefa Kryminału, 25 czerwca 2024 [dostęp 2025-10-28].
  16. ↑ https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991014426829705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,rouletabille%20u%20cygan%C3%B3w&offset=0 [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-10-28] (ang.).

Bibliografia

  • Gaston Leroux: Upiór opery. Warszawa: Wydawnictwo Alfa, 1990. ISBN 83-7001-339-2.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.