Giuseppe Tartini

Giuseppe Tartini urodził się 8 kwietnia 1692 roku w Piranie na półwyspie Istria, należącym wówczas do Republiki Weneckiej. Tego samego dnia został ochrzczony w miejscowym baptysterium. Był synem Giovanniego Antonia Tartiniego, przybyłego do Piranu z Florencji urzędnika administracji salin, oraz Cateriny Zangrando, pochodzącej z dawnej pirańskiej rodziny mieszczańskiej^[2][7].

Rodzina mieszkała w kamienicy przy wewnętrznym porcie miejskim, później przekształconym w plac Tartiniego. Budynek ten, znany obecnie jako Dom Tartiniego w Piranie, mieści kolekcję muzealną poświęconą życiu i twórczości kompozytora^[7].

Pierwsze wykształcenie Tartini otrzymał w Piranie, prawdopodobnie w szkole prowadzonej przez oratorianów. Następnie uczył się w kolegium pijarów w Capodistrii, współczesnym Koprze, gdzie poznawał podstawy muzyki, gry na skrzypcach, retoryki i nauk humanistycznych^[2][1] .

Rodzina planowała dla niego początkowo karierę duchowną, jednak w 1708 roku Tartini rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Padewskim. W Padwie rozwijał równocześnie zainteresowanie grą na skrzypcach i szermierką, w której miał osiągnąć wysoki poziom sprawności^[2][1] .

Po śmierci ojca Tartini poślubił w 1710 roku Elisabettę Premazore, pochodzącą z rodziny o niższej pozycji społecznej. Małżeństwo zostało zawarte bez zgody krewnych muzyka i wywołało konflikt z rodziną oraz z kardynałem Giorgiem Cornarem, z którym związana była żona Tartiniego^[2][1] .

W obawie przed postępowaniem karnym Tartini opuścił Padwę i schronił się w klasztorze franciszkanów w Asyżu. Okres ten miał zasadnicze znaczenie dla jego rozwoju muzycznego: poświęcił się intensywnym ćwiczeniom skrzypcowym, studiowaniu kompozycji i zagadnień akustycznych^[2][8].

Według części przekazów w Asyżu zetknął się z czeskim kompozytorem i organistą Bohuslavem Matějem Černohorským. Bezpośredni zakres ich kontaktów nie jest jednak w pełni udokumentowany i w literaturze biograficznej bywa przedstawiany z różnym stopniem pewności^[1] [2].

Po wygaśnięciu konfliktu Tartini powrócił do żony. Od około 1714 roku pracował jako skrzypek w orkiestrach teatralnych i zespołach działających m.in. w Ankonie, Wenecji i innych miastach północnych oraz środkowych Włoch^[2][9].

Wczesna tradycja biograficzna łączy przełom w technice skrzypcowej Tartiniego ze spotkaniem z Franceskiem Marią Veracinim w Wenecji. Po usłyszeniu gry Veraciniego Tartini miał wycofać się z życia koncertowego i skoncentrować na doskonaleniu własnej techniki, zwłaszcza prowadzenia smyczka i intonacji^[1] [2].

W 1721 roku otrzymał stanowisko pierwszego skrzypka i kierownika orkiestry bazyliki św. Antoniego w Padwie. Posada zapewniała mu dużą swobodę artystyczną, w tym możliwość występów poza Padwą bez utraty zatrudnienia^[2][5].

W 1723 roku Tartini wyjechał wraz z wiolonczelistą Antoniem Vandinim do Pragi. Pobyt wiązał się z uroczystościami koronacyjnymi cesarza Karola VI na króla Czech oraz działalnością w zespole hrabiego Philippa Josepha Kinsky’ego^[2][1] .

W Pradze Tartini występował jako skrzypek i prowadził działalność koncertową. Do Padwy powrócił około 1726 roku, ponownie obejmując obowiązki w bazylice św. Antoniego, z którą pozostał związany do końca życia^[2][8].

Około 1727 lub 1728 roku Tartini utworzył w Padwie prywatną szkołę skrzypcową, znaną jako Scuola delle Nazioni. Nazwa odnosiła się do międzynarodowego pochodzenia uczniów przybywających do Padwy z różnych części Europy^[1] [10].

Dzięki działalności pedagogicznej otrzymał przydomek maestro delle nazioni – „mistrza narodów”. Szkoła nie była instytucją akademicką w nowoczesnym znaczeniu, lecz ośrodkiem prywatnego kształcenia instrumentalistów, w którym nauczano gry skrzypcowej, interpretacji, ornamentacji, kompozycji i podstaw teorii muzyki^[1] [10].

Do uczniów Tartiniego należeli m.in.:

• Pietro Nardini,
• Pasquale Bini,
• Domenico Dall’Oglio,
• Michele Stratico,
• Joseph Touchemoulin,
• André-Noël Pagin,
• Pierre Lahoussaye,
• Johann Gottlieb Naumann^[1] [2].

Z Tartinim związana była również skrzypaczka i kompozytorka Maddalena Lombardini Sirmen, której udzielał wskazówek dotyczących techniki smyczkowej. Zachowany list Tartiniego do Lombardini z 1760 roku należy do najważniejszych źródeł dotyczących jego metod pedagogicznych^[11][1] .

Nauczanie Tartiniego koncentrowało się na uzyskaniu śpiewnego tonu, prawidłowym prowadzeniu smyczka, precyzyjnej intonacji oraz swobodnym wykonywaniu dwudźwięków i ornamentów. Ćwiczenia smyczkowe przypisywane jego szkole miały wpływ na późniejszą europejską pedagogikę skrzypcową^[5][1] .

Od lat 40. XVIII wieku Tartini coraz więcej uwagi poświęcał teorii muzyki, akustyce, matematycznym podstawom harmonii oraz opracowywaniu zasad wykonawstwa. Jednocześnie nadal komponował, nauczał i wykonywał obowiązki w bazylice św. Antoniego^[2][1] .

W późniejszym okresie życia utrzymywał kontakty korespondencyjne z muzykami, uczonymi i teoretykami z różnych części Europy. Zachowane listy dokumentują jego działalność pedagogiczną, pracę nad traktatami oraz spory dotyczące matematycznego uzasadnienia harmonii^[11].

Stan zdrowia Tartiniego pogorszył się w drugiej połowie lat 60. XVIII wieku. Kompozytor zmarł 26 lutego 1770 roku w Padwie. Jako przyczynę śmierci źródła podają gangrenę nogi, której towarzyszyły wcześniejsze problemy zdrowotne^[2][3].

Został pochowany obok żony w kościele św. Katarzyny w Padwie. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyli muzycy, uczniowie oraz przedstawiciele miejscowych instytucji kościelnych i miejskich^[2].

Twórczość Tartiniego przypada na okres przejściowy między późnym barokiem a stylem galant i wczesnym klasycyzmem. W jego muzyce zachowane zostały elementy barokowej techniki koncertującej i polifonii, lecz coraz większą rolę odgrywały regularna budowa okresowa, przejrzysta faktura, melodyjność oraz wyraźne zróżnicowanie tematów^[12][1] .

Kompozytor koncentrował się przede wszystkim na muzyce przeznaczonej na instrumenty smyczkowe. W odróżnieniu od wielu współczesnych mu twórców włoskich nie zajmował się operą, a wokalna muzyka religijna stanowiła niewielką część jego dorobku^[4][1] .

Utwory Tartiniego zachowały się w licznych rękopisach, odpisach i wydaniach pochodzących z różnych krajów. Kompozytor wielokrotnie poprawiał swoje dzieła, nie zawsze oznaczał daty ich powstania i zezwalał na sporządzanie odpisów, co utrudnia ustalenie chronologii oraz ostatecznego kształtu części kompozycji^[4][13].

W XX wieku katalogi tematyczne wybranych części jego twórczości opracowali m.in. Minos Dounias – dla koncertów skrzypcowych – i Paul Brainard – dla sonat skrzypcowych. W ramach projektu tARTini przygotowano następnie elektroniczny katalog obejmujący cały znany dorobek kompozytora^[4].

Tartini skomponował ponad 130 koncertów skrzypcowych. Większość z nich ma trzyczęściową budowę w układzie szybka–wolna–szybka, charakterystyczną dla włoskiego koncertu solowego XVIII wieku^[4][1] .

W porównaniu z koncertami Antonia Vivaldiego Tartini ograniczał kontrast między solistą a zespołem, kładąc większy nacisk na rozwój melodyczny i ekspresję partii skrzypiec. Części wolne mają często charakter kantylenowy i wykazują związki ze stylem wokalnym oraz poezją^[12][14].

Partie solowe wykorzystują dwudźwięki, wysokie pozycje, ozdobniki, tryle, rozbudowane figuracje i zróżnicowane sposoby artykulacji. Środki wirtuozowskie podporządkowane są jednak zwykle kształtowaniu melodii, a nie wyłącznie prezentacji sprawności wykonawcy^[1] [15].

Poza koncertami skrzypcowymi Tartini skomponował również utwory koncertujące przeznaczone na wiolonczelę, flet i zespoły smyczkowe. Autorstwo oraz klasyfikacja części tych kompozycji są nadal przedmiotem badań źródłowych^[4].

Znanych jest ponad sto sonat Tartiniego na skrzypce z towarzyszeniem basso continuo lub bez niego. Wczesne kompozycje częściej zachowują czteroczęściowy układ sonaty kościelnej, natomiast w późniejszych przeważa budowa trzyczęściowa^[4][1] .

Najbardziej znaną kompozycją jest Sonata g-moll Il trillo del diavolo, określana po polsku jako Sonata z diabelskim trylem. Utwór wyróżnia się rozbudowanym zastosowaniem dwudźwięków, wielokrotnych zatrzymań i trylu wykonywanego na tle jednocześnie brzmiących dźwięków^[5][3].

Z powstaniem sonaty związana jest relacja francuskiego astronoma Jérôme’a Lalande’a, który miał usłyszeć od Tartiniego historię o śnie. Kompozytorowi miał ukazać się diabeł, który zagrał na skrzypcach niezwykły utwór; po przebudzeniu Tartini próbował odtworzyć zapamiętaną muzykę, uznając własną kompozycję za znacznie słabszą od tej usłyszanej we śnie^[1] [2].

Do znanych sonat należy także Sonata g-moll Didone abbandonata, której tytuł nawiązuje do historii Dydony porzuconej przez Eneasza. Kompozycja jest przykładem wykorzystywania w instrumentalnej muzyce Tartiniego skojarzeń literackich i emocjonalnych^[4].

W dorobku Tartiniego znajdują się sonaty triowe przeznaczone najczęściej na dwoje skrzypiec i basso continuo, utwory na cztery partie smyczkowe oraz kompozycje określane w źródłach jako symfonie. Część z nich mogła mieć funkcję dydaktyczną lub być wykonywana w środowisku bazyliki św. Antoniego^[4][1] .

Istotną część jego dorobku pedagogicznego stanowią ćwiczenia i wariacje skrzypcowe. Z Tartinim wiązany jest m.in. cykl wariacji L’arte dell’arco, oparty na gawocie z Sonaty op. 5 nr 10 Arcangela Corellego^[15].

Tartini pozostawił niewielką liczbę utworów wokalno-instrumentalnych i chóralnych o charakterze religijnym. Należą do nich m.in. Miserere, Stabat Mater oraz opracowania tekstów liturgicznych związanych z działalnością bazyliki św. Antoniego^[4][15].

Miserere miało powstać na zamówienie papieża Klemensa XII, natomiast Stabat Mater jest zaliczane do późnych kompozycji Tartiniego. Utwory te pozostają mniej znane niż jego muzyka skrzypcowa, lecz są uwzględniane w nowoczesnych wydaniach krytycznych dzieł kompozytora^[15][4].

Tartini opisał zjawisko tonu kombinacyjnego powstającego podczas jednoczesnego brzmienia dwóch dźwięków. Słyszany ton ma częstotliwość odpowiadającą różnicy częstotliwości tonów składowych i dlatego określany jest jako ton różnicowy lub „trzeci ton”^[6][5].

Zjawisko to było znane w pewnym zakresie także wcześniej, jednak Tartini rozwinął jego zastosowanie praktyczne w nauczaniu intonacji skrzypcowej i włączył je do własnej teorii harmonii. W literaturze muzycznej utrwaliło się określenie „ton Tartiniego”^[10][6].

W 1754 roku Tartini opublikował w Padwie Trattato di musica secondo la vera scienza dell’armonia. Próbował w nim przedstawić zasady harmonii jako system wynikający z praw natury, proporcji liczbowych i właściwości akustycznych dźwięku^[16][1] .

Podstawę wywodu stanowiły stosunki matematyczne między częstotliwościami, zjawisko tonu różnicowego oraz przekonanie o możliwości wyprowadzenia współbrzmień z jednego naturalnego systemu. Tartini podejmował również problem konsonansów, dysonansów i septymy naturalnej^[6][17].

Traktat spotkał się zarówno z zainteresowaniem, jak i z krytyką innych teoretyków. Tartini bronił swoich poglądów w wydanej w Wenecji w 1767 roku pracy Risposta di Giuseppe Tartini alla critica del di lui trattato di musica^[2][1] .

W tym samym roku opublikował Dissertazione dei principi dell’armonia musicale contenuta nel diatonico genere, rozwijając matematyczne i filozoficzne podstawy własnej koncepcji harmonii^[2][1] .

W rękopisach pozostały dalsze prace Tartiniego, w tym Scienza platonica fondata nel cerchio. Tekst ten łączy rozważania muzyczne z geometrią i elementami filozofii platońskiej, świadcząc o szerokich zainteresowaniach intelektualnych kompozytora^[7][11].

• Sonata g-moll Il trillo del diavolo
• Sonata g-moll Didone abbandonata
• sonaty skrzypcowe op. 1
• sonaty skrzypcowe op. 2
• sonaty skrzypcowe op. 5
• L’arte dell’arco – wariacje na temat gawota Corellego^[4][15]

• ponad 130 koncertów skrzypcowych
• Koncert wiolonczelowy A-dur
• koncerty na flet i orkiestrę
• koncerty oraz sinfonie na zespoły smyczkowe^[4]

• Miserere
• Stabat Mater
• Salve Regina
• inne kompozycje liturgiczne i dewocyjne^[4][15]