Piran (miasto)

Okolice Piranu były zamieszkane przed podbojem rzymskim przez Histrów, lud związany z półwyspem Istria. Po zajęciu tych ziem przez Rzymian w II wieku p.n.e., na wybrzeżu i w jego zapleczu rozwijały się gospodarstwa oraz niewielkie osady związane z rolnictwem, rybołówstwem i handlem morskim^[9].

Po osłabieniu administracji rzymskiej ludność skupiała się w łatwiejszych do obrony miejscach położonych na wyspach i półwyspach. Piran został wymieniony w VII- bądź VIII-wiecznych źródłach powołujących się na geografa z Rawenny, we wczesnym średniowieczu znajdował się kolejno pod wpływami bizantyjskimi, frankijskimi i patriarchów Akwilei^[9].

W średniowieczu miasto rozwinęło własne instytucje komunalne i prawo miejskie. Zachowane statuty Piranu stanowią ważne źródło do badań nad organizacją władz, sądownictwem, handlem i życiem społecznym średniowiecznych miast Istrii^[10].

W 1283 roku Piran uznał zwierzchnictwo Republiki Weneckiej. Miasto zachowało część miejscowych instytucji, lecz było zarządzane przy udziale przedstawiciela władz weneckich, a okres ten trwał do upadku republiki w 1797 roku^[3].

Podstawą gospodarki miasta były żegluga, rybołówstwo, rzemiosło oraz produkcja i handel solą. Dochody z salin umożliwiały rozwój portu, budowę kamienic, kościołów i obwarowań, a także utrzymywanie kontaktów handlowych z Wenecją, Triestem oraz innymi miastami Adriatyku^[7].

W okresie weneckim ukształtowała się znaczna część zachowanego układu przestrzennego Piranu. Zabudowa rozwijała się wokół portu, placów miejskich oraz wzgórza kościoła św. Jerzego, a wpływy weneckie widoczne są w fasadach, kamiennych portalach, oknach i balkonach części kamienic^[2].

Wraz z rozwojem miasta rozbudowywano system obronny. Kolejne obwody murów obejmowały powiększającą się zabudowę, a najlepiej zachowana część fortyfikacji powstała w późnym średniowieczu i w początkach epoki nowożytnej, gdy obawiano się najazdów morskich i ekspansji Imperium Osmańskiego^[11].

Po likwidacji Republiki Weneckiej w 1797 roku Piran znalazł się pod panowaniem Habsburgów. W okresie wojen napoleońskich miasto należało przejściowo do państw kontrolowanych przez Francję, w tym do Prowincji Iliryjskich, a po kongresie wiedeńskim ponownie weszło w skład monarchii austriackiej^[12].

W XIX wieku Piran pozostawał portowym i administracyjnym ośrodkiem austriackiego Pobrzeża, jednak jego znaczenie gospodarcze było mniejsze od rozwijającego się Triestu. Jednocześnie przeprowadzano modernizację przestrzeni publicznych, budowano nowe gmachy i przekształcano dawny wewnętrzny port w reprezentacyjny plac miejski^[13].

Piran był połączony z Portorožem i Luciją linią tramwajową uruchomioną w 1912 roku. Linia tramwajowa Piran – Portorož – Lucija funkcjonowała do 1953 roku i umożliwiała połączenie miasta z dworcem kolei wąskotorowej Triest–Poreč w Luciji^[14].

Po zakończeniu I wojny światowej i rozpadzie Austro-Węgier Piran został przyłączony do Królestwa Włoch. W okresie międzywojennym polityka władz faszystowskich obejmowała ograniczanie używania języków słowiańskich oraz italianizację nazw, szkolnictwa i instytucji publicznych^[15].

Włoski pozostawał dominującym językiem życia publicznego i większości mieszkańców miasta. Jednocześnie rozwijały się funkcje turystyczne pobliskiego Portorožu, natomiast Piran zachował znaczenie jako lokalne centrum portowe, rybackie i administracyjne^[15].

Po kapitulacji Włoch w 1943 roku Piran znalazł się pod okupacją niemiecką. W maju 1945 roku miasto zostało zajęte przez oddziały jugosłowiańskie i włączone do obszaru administrowanego przez władze wojskowe Jugosławii^[15].

Na mocy traktatu pokojowego z Włochami w 1947 roku Piran znalazł się w strefie B Wolnego Terytorium Triestu, zarządzanej przez Jugosłowiańską Administrację Wojskową. Planowane państwo nie otrzymało wspólnego cywilnego rządu, a jego dwie strefy pozostawały pod odrębnym zarządem^[16].

Na podstawie memorandum londyńskiego z 1954 roku cywilną administrację strefy B, obejmującej Piran, przejęła Jugosławia. Miasto znalazło się w granicach Socjalistycznej Republiki Słowenii, a przebieg granicy został ostatecznie potwierdzony w układzie z Osimo z 1975 roku^[17].

Po ustanowieniu administracji jugosłowiańskiej większość włoskojęzycznych mieszkańców Piranu wyemigrowała do Włoch lub innych państw. Ich miejsce zajmowali osadnicy przybywający z różnych części Słowenii i pozostałych republik jugosłowiańskich, co doprowadziło do zasadniczej zmiany struktury językowej i społecznej miasta^[15].

Mimo powojennych migracji w Piranie zachowała się społeczność włoska, której język posiada równorzędny status urzędowy ze słoweńskim. Dwujęzyczne są m.in. nazwy ulic, instytucji publicznych, szkół i organów samorządowych gminy Piran^[4].

Od ogłoszenia niepodległości Słowenii w 1991 roku Piran pozostaje siedzibą gminy i jednym z głównych ośrodków turystycznych kraju. Historyczne centrum objęte jest ochroną konserwatorską, a prace prowadzone w mieście obejmują m.in. mury, budowle sakralne, kamienice i przestrzenie publiczne^[18].

Miasto należy do słoweńskich ośrodków posiadających szczególnie dobrze zachowany historyczny układ przestrzenny. Ochrona zabytków jest łączona z rozwojem turystyki, funkcjami mieszkaniowymi, administracyjnymi i kulturalnymi^[18].

Jest to główny plac Piranu i reprezentacyjne centrum miasta. Powstał w miejscu wewnętrznego portu rybackiego, zasypanego pod koniec XIX wieku ze względów sanitarnych i w celu utworzenia nowej przestrzeni publicznej^[13].

Plac otrzymał imię urodzonego w Piranie kompozytora i skrzypka Giuseppe Tartiniego. W 1896 roku odsłonięto na nim brązowy pomnik Tartiniego, wykonany przez weneckiego rzeźbiarza Antonia Dal Zotta^[13].

Przy placu znajdują się m.in. Ratusz w Piranie, Dom Tartiniego w Piranie, kościół św. Piotra, gmach dawnego sądu oraz gotycka kamienica Benečanka. Budynki reprezentują różne okresy rozwoju miasta, od późnego średniowiecza po XIX wiek^[2].

W latach 1986–1992 plac został przebudowany według projektu architekta Borisa Podrecci. Nawierzchnię ukształtowano w formie elipsy nawiązującej do dawnego basenu portowego^[20].

Obecny ratusz w Piranie wzniesiono w drugiej połowie XIX wieku w miejscu wcześniejszej siedziby władz miejskich. Jego fasada zamyka północno-zachodnią część placu Tartiniego i stanowi jeden z głównych elementów reprezentacyjnej zabudowy centrum^[2].

Na fasadzie umieszczono weneckiego lwa św. Marka, przeniesionego z wcześniejszego ratusza. Symbol przypomina o wielowiekowej przynależności Piranu do Republiki Weneckiej^[2].

Dom Tartiniego w Piranie jest budynkiem związanym z rodziną Giuseppe Tartiniego. W jego wnętrzu znajduje się ekspozycja poświęcona kompozytorowi, obejmująca dokumenty, portrety, nuty i instrument przypisywany muzykowi^[21].

Benečanka (nazywana też Domem Weneckim), jest późnogotycką kamienicą wzniesioną przy placu Tartiniego. Budynek wyróżniają ostrołukowe okna, kamienne dekoracje, narożny balkon oraz elementy charakterystyczne dla gotyku weneckiego^[2].

Kościół św. Jerzego w Piranie uważany za główną świątynię miasta, stanowi siedzibę miejscowej parafii rzymsko-katolickiej. Najwcześniejsza świątynia na wzgórzu zaistniała prawdopodobnie już w średniowieczu, natomiast obecny kształt zespołu powstał w wyniku przebudowy prowadzonej od końca XVI do pierwszej połowy XVII wieku^[19].

Fasada kościoła nawiązuje do architektury Andrei Palladia. Obok świątyni stoją wolnostojąca dzwonnica z początku XVII wieku oraz ośmioboczne baptysterium^[19].

Dzwonnica ma 46,45 m wysokości i została wzorowana na kampanili bazyliki św. Marka w Wenecji. Na jej szczycie znajduje się obracająca się pod wpływem wiatru figura Archanioła Michała^[19].

Wnętrze kościoła mieści ołtarze, obrazy, rzeźby i zabytki sztuki sakralnej związane z kultem patrona miasta. Znajduje się w nim m.in. wielkoformatowe przedstawienie męczeństwa św. Jerzego oraz średniowieczna rzeźba patrona^[22].

Mury miejskie Piranu powstawały etapami wraz z rozwojem zabudowy. Pierwszy obwód chronił najstarszą część miasta, natomiast kolejne obejmowały dzielnice powstające na zboczach ponad portem^[11].

Najlepiej zachowane fragmenty znajdują się na wzgórzu za historycznym centrum, gdzie przetrwały wieże obronne i odcinki kurtyn. Z murów rozciąga się widok na Piran, Zatokę Pirańską i północny Adriatyk^[11].

W różnych częściach miasta zachowały się dawne bramy, w tym gotycka Brama Dolfina, bramy Rašpor i barokowa Brama św. Jerzego, odrestaurowana w 1660 roku^[11].

Plac 1 Maja w Piranie, dawniej nazywany Starym Placem, stanowił centrum miasta przed powstaniem placu Tartiniego. Otaczają go zwarte kamienice, lokale gastronomiczne i dawne budynki mieszkalne^[3].

Centralnym elementem placu jest barokowy zbiornik na wodę deszczową, zbudowany po okresie suszy w XVIII wieku. Woda spływająca z dachów sąsiednich budynków była filtrowana i gromadzona w podziemnym rezerwuarze^[3].

Zespół zbiornika obejmuje kamienne schody, balustrady oraz alegoryczne figury przedstawiające Prawo i Sprawiedliwość. Obiekt jest jednym z charakterystycznych przykładów dawnej infrastruktury miejskiej Piranu^[3].

Początki klasztoru franciszkanów w Piranie sięgają początku XIV wieku. Zespół obejmuje kościół św. Franciszka, budynki klasztorne oraz krużganek otaczający wewnętrzny dziedziniec^[23].

Krużganek klasztorny jest wykorzystywany jako przestrzeń koncertowa ze względu na właściwości akustyczne. Odbywają się w nim wydarzenia muzyczne, w tym koncerty związane z dziedzictwem Giuseppe Tartiniego^[21].

W klasztorze przechowywane są dzieła sztuki sakralnej, dawne wyposażenie kościelne oraz księgozbiór. Zespół należy do najważniejszych zachowanych zabytków klasztornych słoweńskiego wybrzeża^[23].

W historycznym centrum znajdują się również kościół św. Piotra, kościół Matki Bożej Śnieżnej, kościół Matki Bożej Pocieszenia, kościół św. Franciszka, kościół św. Rocha oraz dawny kościół św. Klemensa, noszący później wezwanie Matki Bożej Zdrowia^[23].

Liczba zachowanych świątyń świadczy o roli oraz znaczeniu religijnym i gospodarczym Piranu w średniowieczu i w epoce nowożytnej. Kościoły bowiem były związane z parafiami, bractwami, klasztorami i konkretnymi skupiskami mieszkańców miasta^[23].