HMCS Haida

Niszczyciele typu Tribal miały architekturę typową dla niszczycieli, z podniesionym pokładem dziobowym na ok. 40% długości kadłuba, lekko wznoszącym się ku dziobowi^[4]. Artyleria główna i przeciwlotnicza średniego kalibru była umieszczona w czterech dwudziałowych stanowiskach umieszczonych na pokładzie i piętrze nadbudówek na dziobie i rufie w superpozycji. Spaliny z kotłów były odprowadzane przez dwa kominy – przy czym drugi komin od początku był obniżony o 1,2 m dla polepszenia ostrzału^[5]. Przy modernizacji w latach 50. kominy otrzymały kołpaki^[6]. Stalowy kadłub dzielił się na 16 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych^[4]. Okręty kanadyjskie miały wyporność standardową: 1927 ts (ton angielskich), a pełną 2519 ts^[7]. Po drugiej powojennej modernizacji w latach 50. wyporność standardowa wzrosła do ok. 2200 ts, a pełna do 2800 ts^[6]. Długość całkowita okrętów wynosiła 114,9 m, a szerokość: 11,12 m^[7]. Zanurzenie przy wyporności pełnej w toku wojny sięgało 4,1 m^[8].

Siłownia okrętowa była w układzie liniowym i mieściła się w trzech kotłowniach i jednej maszynowni^[9]. Okręty napędzane były przez dwa zespoły turbin parowych systemu Parsonsa z reduktorami, mieszczące się we wspólnej maszynowni^[9]. Maszyny były wyprodukowane w firmie Parsons w Wallsend^[1]. Turbiny poruszały dwie trzyłopatowe śruby o średnicy 3120 mm^[9]. Parę dostarczyły trzy trójwalczakowe kotły parowe wodnorurkowe typu Admiralicji z przegrzewaczami, o ciśnieniu roboczym 21,2 at^[9]. Moc projektowa siłowni wynosiła 44 000 KM^[9]. Prędkość projektowa wynosiła 36 węzłów przy niepełnym obciążeniu, a 32,5 węzła przy pełnej wyporności^[9]. Zapas paliwa na okrętach kanadyjskich wynosił 505 ton mazutu^[7]. Zasięg sięgał 5700 mil morskich przy prędkości 15 w, 3200 mil morskich przy 20 w lub 1200 mil morskich przy prędkości maksymalnej (dane dla okrętów brytyjskich)^[7].

Załoga liczyła etatowo 190 osób (dane dla okrętów brytyjskich)^[10]. Ulegała ona zwiększeniu do 260–300 osób pod koniec wojny^[10]. Po powojennej modernizacji w latach 50. załoga etatowo liczyła 259 osób, w tym 14 oficerów^[6].

Główną artylerię stanowiły początkowo działa kalibru 120 mm Mk XII na podwójnych podstawach CP Mk XIX, osłoniętych maskami^[11]. Na kanadyjskich niszczycielach typu Tribal, tak jak na zmodernizowanych okrętach brytyjskich, było sześć dział na trzech podstawach: na pokładzie dziobowym, nadbudówce dziobowej i pokładzie rufowym^[12]. Długość lufy wynosiła 5400 mm – 45 kalibrów (L/45)^[11]. Donośność maksymalna sięgała 15 520 m, kąt podniesienia wynosił od -10° do +40°, a masa pocisku 22,68 kg^[11]. Zapas amunicji wynosił 200 pocisków półpancernych na działo oraz 50 burzących z zapalnikiem czasowym do strzelania przeciwlotniczego i 50 oświetlających na okręt (pod koniec wojny udział pocisków burzących w jednostce ognia wzrósł do około połowy)^[11].

Od początku zamiast czwartej podstawy dział 120 mm (na nadbudówce rufowej w pozycji „X”) kanadyjskie okręty otrzymały dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 102 mm Mk XVI na podwójnej podstawie Mk XIX, skuteczne także przeciw celom nawodnym^[12]. Szybkostrzelność dział 102 mm wynosiła do 20 strz/min, kąt podniesienia luf od -10° do +85°^[12].

Małokalibrowa artyleria przeciwlotnicza obejmowała przede wszystkim poczwórnie sprzężone działko automatyczne Vickers 40 mm Mk VIII pom-pom na podstawie Mk VII. Miało ono długość luf: L/39, donośność maksymalną w poziomie 4572 m, a w pionie 3960 m i strzelało pociskami o masie 0,91 kg z prędkością początkową 585 m/s^[13]. Kąt podniesienia wynosił od -10° do +80°^[13]. Szybkostrzelność praktyczna wynosiła do 98 strzałów na minutę na lufę^[13]. W odróżnieniu od brytyjskich okrętów, kanadyjskie Tribale miały lepsze, wyższe umieszczenie działek 40 mm, na podwyższonej platformie nad nadbudówką rufową, dające im większy kąt ostrzału^[14]. Od razu też otrzymały automatyczne działka 20 mm Oerlikon zamiast mało skutecznych poczwórnych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm – przy czym „Huron” i „Haida” uzbrojono w sześć podwójnie sprzężonych stanowisk Mk V z napędem mechanicznym (łącznie 12 działek 20 mm)^[12]. Umieszczone były parami: na skrzydłach mostka, na platformie między kominami i na nadbudówce rufowej^[14].

Uzbrojenie torpedowe okrętów składało się z jednego poczwórnego aparatu torpedowego QR Mk IX kalibru 533 mm z czterema torpedami parogazowymi Mk IX, o masie materiału wybuchowego 340 kg trotylu^[15]. Osiągały one zasięg 12 350 m z prędkością 30 w lub 9600 m z prędkością 36 w^[15]. Wprowadzone później torpedy Mk IX* miały zasięg większy o ok. 450 m^[16]. Uzbrojenie przeciwpodwodne początkowo według projektu składało się z jednej zrzutni bomb głębinowych i dwóch miotaczy Thornycroft Mk II^[15]. Miotacze bomb głębinowych od razu umieszczono o poziom niżej, niż oryginalnie – na pokładzie rufowym^[14]. Zapas bomb typowo wynosił 20, przy tym w toku wojny zwiększono go do 30, a ostatecznie do 46^[15].

Po II wojnie światowej okręt przechodził większe zmiany uzbrojenia. Najpierw, pod koniec 1945 roku lub niedługo potem, zamieniono cztery podwójne stanowiska działek 20 mm na nadbudówce rufowej i między kominami na pojedyncze działka Bofors 40 mm na podstawach Mk V^[17]. Podczas modernizacji między 1949 a 1952 rokiem usunięto całą artylerię kalibru 120 mm, zamieniając działa dziobowe na dwie dwulufowe podstawy dział uniwersalnych kalibru 102 mm Mk XVI^[17][a]. Zamiast dział na pokładzie rufowym zamontowano dwa trzylufowe miotacze bomb głębinowych Squid kalibru 305 mm, przedłużając nadbudówkę rufową dla pomieszczenia amunicji^[17]. W tym samym czasie też rufową podstawę armat 102 mm („X”) zamieniono na amerykańską podwójnie sprzężoną armatę przeciwlotniczą kalibru 76 mm L/50 Mk 33 (3 inch/50 cal.), po czym pozostałe małokalibrowe uzbrojenie przeciwlotnicze ograniczono do czterech pojedynczych armat 40 mm Boforsa na podstawach Mk 7^[17][a].

„Haida”, „Huron” i dalsze kanadyjskie okręty otrzymały nowy dalocelownik sprzężony z dalmierzem (R/F Director) Mk III(W) na platformie na nadbudówce dziobowej, służący przeciwko celom nawodnym i powietrznym, który zastąpił osobną wieżę dalocelownika DCT Mk I i dalocelownik–dalmierz Mk II^[18][14]. Od początku kanadyjskie okręty były wyposażane w radary, w tym radar kierowania ogniem Type 285 montowany nad dalocelownikiem, służący przeciwko celom powietrznym i nawodnym^[12]. Na maszcie montowano radar dozoru ogólnego Type 291 z anteną w formie litery X^[12]. „Haida” i „Huron” otrzymały też od początku jako jedyne okręty tego typu radar dozoru nawodnego Type 271 na fale decymetrowe w obudowie przypominającej latarnię z przodu nadbudówki rufowej, zamiast reflektora^[19]. Na krótkim maszcie rufowym montowano radionamiernik wysokiej częstotliwości HF/DF^[b]. Standardowo niszczyciele typu Tribal miały hydrolokator (Asdic) typ 144^[15].

Na przełomie 1943/44 roku zamieniono na okrętach tego typu trójnożne maszty na kratownicowe, z nowym radarem decymetrowym wykrywania celów nawodnych Type 293 (z anteną w obudowie w formie krążka, potocznie określaną jako „ser”)^[20]. Radar Type 291 przeniesiono na krótki maszt na rufie, demontując radar Type 271^[20]. Na szczycie masztu dziobowego zamontowano natomiast na „Haidzie” radionamiernik HF/DF^[20].

Po modernizacji powojennej do 1952 roku zamieniono maszt kratownicowy na niższy i bardziej masywny^[6][a]. Wyposażenie radioelektroniczne i kierowania ogniem wówczas stanowiły: amerykański radar dozoru powietrznego SPS-6C, brytyjski radar dozoru nawodnego Type 293Q, radary artyleryjskie SPG-34 i amerykański dalocelownik Mk 63^[6]. Zachowano przy tym także uproszczony dalocelownik z dalmierzem Mk III(W), służący przeciw celom nawodnym^[21]. Radary artyleryjskie SPG-34 (AN/SPG-34) montowano po prawej stronie maski drugiej podstawy „B” dział dziobowych i podstawie dział 76 mm na rufie^[22]. Okręty otrzymały też nowsze stacje hydrolokacyjne: brytyjskie Type 164B i Type 162 (lub amerykańską SQS-501) i amerykańską SQS-10^[6].

HMCS „Haida” wszedł do służby po ukończeniu i próbach odbiorczych 18 września 1943 roku^[3] [c]. Otrzymał numer burtowy G63^[3] . Pierwszym dowódcą 30 sierpnia został Harry DeWolf^[23]. Niszczyciel został przydzielony do Floty Metropolii (Home Fleet) z bazą w Scapa Flow, gdzie początkowo miał miejsce okres docierania mechanizmów i załogi^[3] . Między 14 a 23 października niszczyciel odbył pierwszy rejs bojowy w celu osłony operacji FQ – dostarczenia zaopatrzenia dla garnizonu Spitsbergenu i operacji FR – przebazowania pięciu trałowców i sześciu kutrów z Wielkiej Brytanii przeznaczonych dla marynarki ZSRR^[3] .

Między 2 a 8 listopada okręt eskortował pancernik „Anson” i lotniskowiec „Formidable” osłaniające konwój z ZSRR RA-54A (operacja FT)^[3] . 18 listopada wyszedł w eskorcie konwoju arktycznego JW-54A do ZSRR, po czym od 26 listopada eskortował konwój powrotny RA-54B, wracając do Scapa Flow 5 grudnia^[3] . Ponownie 22 grudnia wyszedł w eskorcie konwoju JW-55B, atakowanego po drodze przez niemieckie lotnictwo i okręty podwodne (doszło wówczas do zatopienia przez siły osłony niemieckiego pancernika „Scharnhorst”), powracając 7 stycznia 1944 roku z konwojem powrotnym RA-55B^[3] .

13 stycznia 1944 roku „Haida” wraz z HMCS „Iroquois” została przebazowana na południe Anglii do dowództwa Plymouth Command w Plymouth^[3] . Operowała w kanale La Manche i brała udział w operacjach z serii Tunnel przeciwko niemieckiej żegludze^[3] . 5 lutego niszczyciel popłynął do Scapa Flow w celu osłony pancerników „Anson” i „Richelieu” podczas wypadu w dniach 10–12 lutego pod wybrzeże norweskie^[3] . 15 lutego „Haida” powróciła do Plymouth, wchodząc w skład 10. flotylli niszczycieli i biorąc udział w ćwiczeniach przed lądowaniem w Normandii^[3] . 19, 21, 22 kwietnia osłaniała stawianie min przez kutry motorowe i stawiacz min HMS „Apollo” w pobliżu wysepek francuskich (operacje z serii Hostile)^[3] .

25 kwietnia „Haida” wyszła na operację Tunnel w celu zwalczania żeglugi przybrzeżnej w Zatoce Biskajskiej w ramach zespołu Force 26 z krążownikiem HMS „Black Prince” i bliźniaczymi niszczycielami HMCS „Athabaskan”, „Huron” i HMS „Ashanti”^[3] . Po godz. 2 w nocy 26 kwietnia na wschód od wysp Sept Îles doszło do bitwy z niemieckimi torpedowcami typu 1939: T24, T27 i T29^[24]. Dwa pierwsze zostały uszkodzone, a T29 zatopiony, głównie artylerią „Haidy” i „Athabaskana”^[24]. W nocy 28 kwietnia „Haida” i „Athabaskan,” pod ogólnym dowództwem kmdra por. DeWolfa z „Haidy”, osłaniały kutry stawiające miny koło wyspy Île-de-Batz^[23]. Po godz. 4 rano 29 kwietnia doszło do starcia z niemieckimi torpedowcami T24 i T27 i w trakcie bitwy zatopiony torpedami został „Athabaskan”, lecz „Haida” zniszczyła artylerią T27, który wyrzucił się na brzeg^[23]. „Haida” uratowała 42 osoby załogi „Athabaskana”, po czym o 5:15 odpłynęła do bazy z powodu dryfowania w stronę niemieckiego pola minowego^[25]. Pozostawiony na miejscu kuter motorowy z „Haidy” z ochotniczą trzyosobową załogą uratował dalszych sześciu marynarzy oraz dwóch z własnego okrętu, którzy wypadli za burtę, i unikając szczęśliwie przechwycenia przez niemieckie okręty zdołał przepłynąć 100 mil morskich w pobliże Wysp Brytyjskich^[25]. W maju w dalszym ciągu kontynuowano ćwiczenia i osłanianie operacji minowania z serii Hostile: 15, 16, 20, 22 i 25 maja (podczas pierwszej z nich „Haida” ostrzelała omyłkowo stawiacz min HMS „Apollo”, bez ofiar)^[3] .

W czerwcu 1944 roku niszczyciel brał udział w osłonie lądowania w Normandii. W nocy na 9 czerwca doszło do bitwy koło wyspy Ushant (Ouessant) z czterema niemieckimi niszczycielami, w której wzięła udział 10 flotylla w składzie: HMS „Tartar” i „Ashanti”, HMCS „Haida” i „Huron”, OORP „Błyskawica” i „Piorun” i HMS „Eskimo” i „Javelin”, ale ciężar walki spoczywał na czterech pierwszych okrętach^[26]. „Haida” z „Huronem” uszkodziły niszczyciel Z24 i brały udział w zniszczeniu Z32 w ostatniej fazie bitwy^[26]. 24 czerwca na północny zachód od Ushant razem z bliźniaczym „Eskimo” „Haida” zaatakowała, zmusiła do wynurzenia i zniszczyła na powierzchni okręt podwodny U-971, ratując 53 rozbitków^[3] . Po krótkim remoncie w Plymouth, 13 lipca „Haida” wraz z HMS „Tartar” i ORP „Błyskawica” przeprowadziła patrol ofensywny pod Lorient, który nie przyniósł skutków^[3] . Podczas powtórzonego patrolu pod Lorient, w nocy na 15 lipca okręty te zatopiły niemieckie ścigacze okrętów podwodnych (uzbrojone trawlery) UJ-1420 i UJ-1421 (były polski „Deltra II”)^[27]. 6 sierpnia na patrolu w Zatoce Biskajskiej (z HMS „Tartar” i „Ashanti”, HMCS „Iroquois” i krążownikiem HMS „Bellona”) doszło do przechwycenia konwoju niemieckiego i zatopienia trałowców M-263 i M-486, patrolowca V-414 i małego parowca „Otto”^[27]. Na skutek wybuchu ładowanego pocisku do działa na pozycji „Y” zginęło jednak dwóch członków załogi „Haidy”, a ośmiu zostało rannych^[3] [d]. Niszczyciel był po tym naprawiany w Devonporcie do 22 sierpnia^[3] . 31 sierpnia „Haida” z „Iroquoisem” eskortowały francuski krążownik „Jeanne d’Arc” z Algieru do Cherbourga, wiozący członków tymczasowego rządu francuskiego^[3] .

22 września „Haida” wypłynęła po raz pierwszy na remont do Kanady, dopływając 29 września do Halifaksu^[3] . Po remoncie powróciła do 11 stycznia 1945 roku do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuowano prace modernizacyjne w Devonporcie^[3] . Po remoncie 22 lutego została przydzielona do 17. flotylli niszczycieli Home Fleet, po czym przeszła do Scapa Flow^[3] . W marcu osłaniała operacje floty u wybrzeży Norwegii^[3] . W połowie kwietnia wyszła w eskorcie konwoju JW-66 do ZSRR, powracając z konwojem RA-66 do Greenock 8 maja, co zbiegło się z zakończeniem wojny w Europie^[3] .

W dniach 17–23 maja „Haida” złożyła wizytę w wyzwolonym Trondheim w Norwegii (z HMCS „Huron” i krążownikiem HMS „Berwick”)^[3] . 10 czerwca wraz z bliźniaczymi „Huronem” i „Iroquoisem” powróciła do Halifaksu^[3] . W lipcu rozpoczęto remont w celu przejścia okrętu na Pacyfik, gdzie trwały walki z Japonią, ale w sierpniu prace wstrzymano wobec zawieszenia broni z Japonią^[3] [28].

Za przebieg służby okręt otrzymał pięć wyróżnień bitewnych (battle honours): Arktyka 1943-45, kanał La Manche 1944, lądowanie w Normandii 1944, Zatoka Biskajska 1944 i Korea 1952-53^[3] .

20 marca 1946 roku „Haida” została wycofana do rezerwy, ale w 1947 roku przywrócona do stanu czynnego^[28]. 4 czerwca 1949 roku asystowała wraz z „Nootką” lotniskowcowi „Magnificent”, który wszedł na mieliznę u brzegów Nowej Szkocji, a w listopadzie tego roku uratowała załogę amerykańskiego bombowca B-29, który wodował w rejonie Bermudów^[28]. Okręt został następnie poddany remontowi połączonemu z modernizacją uzbrojenia, w tym zamieniono artylerię na uniwersalną kalibru 102 mm i zainstalowano miotacze bomb głębinowych Squid^[17][a]. Po ukończeniu modernizacji 15 marca 1952 roku został przeklasyfikowany na niszczyciel eskortowy i otrzymał nowy numer taktyczny DDE 215 (zapisywany na burcie w formie samej liczby: 215)^[29].

Po wybuchu wojny koreańskiej Kanada dołączyła do sojuszniczych sił ONZ wspierających napadniętą Koreę Południową i wysłała tam okręty. „Haida” operowała tam tylko raz, od 27 września 1952 roku do 22 lipca 1953 roku^[30]. Okręty sojuszników patrolowały i ostrzeliwały wybrzeże Korei Północnej, w tym 29 stycznia 1953 roku „Haida” zdołała zniszczyć pociąg^[31].

W dalszym toku służby „Haida” operowała na Atlantyku jak większość kanadyjskich niszczycieli typu Tribal (a od 1959 roku wszystkie)^[32]. W listopadzie 1958 roku „Huron” z „Haidą” brały udział w manewrach NATO na zachodnim Morzu Śródziemnym^[32].

W związku ze zużyciem, 11 października 1963 roku „Haida” została wycofana ze służby^[3] . Jeszcze przed tym, z inicjatywy weteranów floty podjęto starania o jej zachowanie jako muzeum^[33]. Powołano w tym celu spółkę Haida Incorporated, która organizowała zbiórkę pieniędzy i zdołała odkupić okręt^[33]. 24 sierpnia 1964 roku „Haida” zacumowała w Toronto, a w sierpniu 1965 roku została udostępniona publiczności^[33]. Z powodu problemów finansowych spółki, okręt został następnie odkupiony przez miasto Toronto, a w 1970 roku przemieszczony w nowe miejsce w Ontario Place w Toronto, jako część muzeum wojskowego^[33].

W 2002 roku okręt został uznany za narodowy pomnik historyczny i odkupiony od miasta^[33]. Po remoncie, 30 sierpnia 2003 roku okręt został przemieszczony do Hamilton^[33]. 28 czerwca 2006 roku zostało podpisane uroczyście porozumienie o współpracy „okrętów bliźniaczych” pomiędzy „Haidą” a polskim niszczycielem ORP „Błyskawica”, zachowanym jako okręt-muzeum w Gdyni, z którym razem walczyła w 1944 roku w składzie 10. Flotylli Niszczycieli^[34].