Hercynidy

Hercynidy w karbonie: pasmo górskie na terenie obecnej Europy i jego przedłużenie – Alegenidy i Mauretanidy. W łańcuchu hercyńskim widoczne dwie wirgacje (gwałtowne zakrzywienia), na terenie obecnego Półwyspu Iberyjskiego oraz Czech

Hercynidy (Waryscydy) – pasmo fałdowe powstałe w trakcie orogenezy hercyńskiej. Najczęściej nazwę tę ogranicza się do struktur geologicznych położonych na terenie obecnej Europy, ale czasem rozszerza się ją na struktury wschodniej części Ameryki Północnej i Afryki. Określanie struktur w innych miejscach świata jako Hercynidów ma obecnie znaczenie historyczne.

Powstanie Hercynidów

Rekonstrukcja paleogeograficzna dla przełomu karbonu i permu, pokazująca układ elementów w obrębie orogenu waryscyjskiego

Orogeneza waryscyjska w Europie miała miejsce głównie w karbonie i wiązała się z kolizją Armoryki z Eurameryką (do której była już przyłączona Awalonia) oraz zamknięciem Oceanu Reickiego (i ewentualnie innych drobnych oceanów)[1][2].

Podział Hercynidów europejskich

Masywy hercyńskie Europy w obrębie stref Kossmata

Waryscydy europejskie składają się obecnie z licznych rozdzielonych masywów, które na podstawie podobieństw w wykształceniu utworów skalnych, grupuje się w następujące główne strefy (od północy ku południowi, a w sensie analizy budowy pasma fałdowego od eksternidów do internidów)[1]:

  • strefę reńsko-hercyńską (łac. Rheno-Hercynicum), do której należą m.in. Reńskie Góry Łupkowe i większość Harzu; strefa ta przedłuża się do południowo-zachodniej Anglii (Kornwalia, Devon), gdzie ofiolity przylądka Lizard wskazują położenie szwu oceanicznego; na Półwyspie Iberyjskim jej odpowiednikiem jest strefa południowo-portugalska[3];
  • strefę sasko-turyngijską (łac. Saxo-Thuringicum), do której należy m.in. północna część Wogezów, Góry Kruszcowe i zachodnia część Sudetów[4]; podrzędną jednostką w jej obrębie (w północnej części strefy) jest środkowoniemieckie wyniesienie krystaliczne (niem. Mitteldeutsche Kristallinzone) z masywem Odenwaldu[5][6]; na Półwyspie Iberyjskim jej przedłużeniem jest strefa Ossa Morena[3];
  • Wogezy
    strefę moldanubską (łac. Moldanubicum; pierwszy człon od niemieckiej nazwy Wełtawy, Moldau), do której należy m.in. południowa część Wogezów, Czarny Las i większość Masywu Czeskiego; występują tu przeważnie granitoidy i skały metamorficzne[7]; na Półwyspie Iberyjskim jej przedłużeniem jest strefa środkowo-iberyjska[3].

Na wschodnich krańcach orogenu waryscyjskiego wyróżnia się dodatkową strefę morawsko-śląską (przybliżonym synonimem jest Brunovistulicum)[8]. Strefa ta obejmuje m.in. skrajnie wschodnią część Sudetów (Jesioniki), a jej kierunek jest w przybliżeniu prostopadły w stosunku do pozostałych stref[1].

Jako pierwszy strefy te wyróżnił geolog Franz Kossmat, w związku z czym są one często określane jako strefy Kossmata[9]. Strefy reńsko-hercyńską i morawsko-śląską wiąże się z mikrokontynentem Awalonii, a sasko-turyngijską i moldanubską – z Cadomią (inne określenie Armoryki)[1].

Część Hercynidów europejskich została włączona w obręb orogenu alpejskiego. Są to na przykład masywy krystaliczne, z których zbudowane są najwyższe szczyty Alp (w tym Mont Blanc)[10], a w Polsce granit tatrzański[11].

Góry Świętokrzyskie leżą na obszarze, który w dewonie i karbonie był już skratonizowany[12], ale można tam znaleźć ślady deformacji waryscyjskich. W związku z tym jedni autorzy zaliczają ten obszar do eksternidów waryscyjskich[13], a inni sytuują go poza orogenem waryscyjskim[14].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Ulf Linnemann, Inside Pangea: A Brief Introduction to the Variscan Orogen in Central Europe, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 1–11, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_1, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  2. ↑ Christian Robert, Romain Bousquet, Géosciences: la dynamique du système Terre, Paris: Belin, 2013, ISBN 978-2-7011-3816-9.
  3. 1 2 3 Wolfgang Franke, L. Robin M. Cocks, Trond H. Torsvik, The Palaeozoic Variscan oceans revisited, „Gondwana Research”, 48, 2017, s. 257–284, DOI: 10.1016/j.gr.2017.03.005, ISSN 1342-937X [dostęp 2026-01-19].
  4. ↑ Ulf Linnemann i inni, The Saxothuringian Zone—From Cadomian Subduction to Variscan Collision, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 279–345, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_11, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  5. ↑ A. Zeh, T.M Will, The Mid-German Crystalline Rise, [w:] U. Linnemann, U. Kroner, R.L. Romer (red.), From Cadomian Active Margin to the Core of the Variscan Orogen: The pre-Mesozoic Geology of Saxo-Thuringia (NE Bohemian Massif), Stuttgart: Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, 2010, ISBN 978-3-510-65259-4.
  6. ↑ Bodo-Carlo Ehling, Christian Olaf Müller, Manuela Zeug, The Mid-German Crystalline Rise: Boundary and Composition Based on Geophysical and Borehole Data, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 347–385, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_12, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  7. ↑ Kryštof Verner, Leta Megerssa, David Buriánek, Radka Kalinová, The Moldanubian Units—A Broad Insight into Deeper Parts of the Variscan Orogen, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 527–550, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_17, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  8. ↑ Pavel Hanžl i inni, The Brunovistulicum—the Neoproterozoic Basement of the Eastern Bohemian Massif, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 223–240, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_8, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  9. ↑ F. Kossmat, Gliederung des varistischen Gebirgsbaus, „Abhandlunger des Sächsischen Geologischen Landesamts”, 1, 1924, s. 1–39.
  10. ↑ Jean Dercourt, Géologie et géodynamique de la France, outre-mer et européenne, wyd. 2, Paris: Dunod, 1998, IX+324, ISBN 2-10-003990-3.
  11. ↑ Wojciech Jaroszewski, Magmatic-tectonic jointing in granitoids of the Tatra Mts, „Acta Geologica Polonica”, 35 (1–2) [dostęp 2026-01-18].
  12. ↑ Andrzej Konon, Wojciech Kozłowski, The Holy Cross Mountains, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 199–222, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_7, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  13. ↑ Piotr Krzywiec, Mateusz Kufrasa, Ihor Bubniak, External Variscides in South-Eastern Poland and Western Ukraine, Ulf Linnemann (red.), Cham: Springer Nature Switzerland, 2025, s. 261–275, DOI: 10.1007/978-3-031-82911-6_10, ISBN 978-3-031-82911-6 (ang.).
  14. ↑ W. Pożaryski, A. Grocholski, H. Tomczyk, P. Karnkowski, W. Moryc, The tectonic map of Poland in the Variscan epoch, „Przegląd Geologiczny”, 40, 1992, s. 643–650.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.