Idealizm brytyjski

Idealizm brytyjski, idealizm angielski – nurt współczesnej filozofii brytyjskiej, dominujący w niej od drugiej połowy XIX w. do pierwszych dekad XX w., gdy został wyparty przez filozofię analityczną.

Była to forma idealizmu wywodząca się z idei Kanta i Hegla^[1]. Centralnym pojęciem było w niej pojęcie Absolutu.

W końcu XIX w. empiryczno-idealistyczne systemy Benthama, J. St. Milla i H. Spencera zaczęły w Anglii stopniowo schodzić na drugi plan. Miejsce tych doktryn zajmuje nowy kierunek w filozofii angielskiej, szkoła idealizmu absolutnego. Szkoła ta opierała się z początku na idealizmie heglowskim i nawet wprost nazywano ją „angloheglizmem”. Jednakże wkrótce główni przedstawiciele tego kierunku — T. Green, F. Bradley, J. Ward, bracia Caird (Edward i John Caird), J. MacTaggart, B. Bosanquet i inni — wyrzekli się niektórych idei heglowskiego racjonalizmu. Większy wpływ na przedstawicieli idealizmu brytyjskiego wywarli Platon, Berkeley i teologowie protestanccy. Idealiści brytyjscy przyznawali, że jedną z przyczyn powstania ich filozofii było dążenie do teoretycznego uzasadnienia religii i związanej z nią etyki absolutnego dobra i zła^[2].

Początki idealizmu brytyjskiego wiązane są z twórczością filozofujących eseistów (Coleridge’a i Carlyle’a), którzy sprowadzili heglizm do Wielkiej Brytanii^[3]. Na uniwersytetach recepcja Hegla nastąpiła dzięki takim autorom jak James Hutchison Stirling i Benjamin Jowett. Praca Strilinga The Secret of Hegel (1865) była pierwszym systematycznym wykładem filozofii Hegla w języku angielskim i miała ogromne znaczenie dla jej recepcji w Wielkiej Brytanii. Z kolei Jowett zgromadził wokół siebie grono uczniów na Uniwersytecie Oksfordzkim, z którego ukształtował się nurt brytyjskiego idealizmu^[4].

Za właściwego twórcę brytyjskiego idealizmu uważa się Thomasa Hilla Greena. Jego uczniami w Balliol College w Oksfordzie byli Bernard Bosanquet, Richard Lewis Nettleship, William Wallace, Francis Herbert Bradley oraz Arnold Toynbee. Do nurtu tego zaliczani są także Edward Caird (w Balliol College w latach 1860 i 1893)^[5]), Harold Henry Joachim (student Balliol College, uczeń Nettleshipa)^[6], John Richardson Illingworth (Corpus Christi College), Robin George Collingwood, James Ward oraz G.R.G. Mure. Wallace, Joachim, Bradley i Alfred Edward Taylor działali również w Merton College w Oksfordzie^[7].

Poza Oksfordem drugim ośrodkiem idealizmu było Glasgow, gdzie studiowali i wykładali Edward i John Caird. Do uczniów Edwarda Cairda należą John Watson, Henry Jones, John Stuart Mackenzie, John MacCunn oraz John Henry Muirhead^[5].

Kolejnym ośrodkiem był Edynburg, związany z takimi nazwiskami jak David George Ritchie, William Ritchie Sorley oraz Richard Burdon Haldane. Ritchie przeszedł w latach 1874–1878 do Balliol College, a Haldane na uniwersytet w Getyndze, gdzie studiował u Hermanna Lotzego^[8]. W Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge działali Mackenzie, Sorley oraz J.M.E. McTaggart^[6].

W XX wieku idealizm brytyjski (choć w mocno zmienionej formie) kontynuowany był przez Michaela Oakeshotta i W.H. Walsha^[9].

Niektórzy historycy filozofii (Władysław Tatarkiewicz) łączą brytyjskich idealistów z amerykańskim transcendentalizmem (Ralph Waldo Emerson) i idealizmem (Josiah Royce), nazywając ich łącznie idealistami anglosaskimi^[10]. Brytyjscy idealiści są też czasami nazywani neoheglistami i grupowani łącznie z Heglem, Schellingiem i Roycem jako idealiści absolutni^[11][12] .

Początkowo idealizm brytyjski był krytyką dominujących nurtów: empiryzmu, utylitaryzmu i naturalizmu. Taki wymiar miała filozofia Greena^[13]. Rozwiniętą i oryginalną postać idealizmu zaprezentował dopiero Bradley.

Filozofia brytyjskich idealistów jest przede wszystkim ukształtowana przez ich pogląd na naturę wiedzy i rzeczywistości. Centralne miejsce zajmuje tu pojęcie Absolutu, wywiedzione przez Bradleya z filozofii Hegla^[14].

Absolut jest całością zarówno bytu jak i poznania. Rzeczywistość jest Absolutem, na który składa się wszystko (zjawiska, idee, myśli) i który ma charakter wszechobejmującego systemu. Poszczególne doznania jednostek są tylko częścią tego Absolutu^[15]. Chociaż w procesie poznania rzeczywistość postrzegana jest jako pooddzielane zjawiska, a także jako rozdzielenie rzeczywistości i aktu poznania (doświadczenia, myśli). To intelekt rozdziela, różnicuje i dokonuje abstrakcji, przez co nie jest w stanie pojąć bezpośrednio Absolutu. Takie postrzeżenie możliwe jest natomiast za pomocą czucia i emocji^[16]

Konsekwencją tego jest także to, że poszczególne nauki, a także religia i literatura nie są oddzielone, lecz są elementami wspólnej całości. Poszczególne dyscypliny badawcze prezentują perspektywy partykularne, natomiast przedmiotem filozofii jest badanie całości^[17].

Bradleyowskie ujęcie Absolutu było przedmiotem dyskusji i krytyki wśród samych idealistów (np. McTaggarta)^[18].

Wielu filozofów z tego kręgu zajmowało się obszernie tematyką etyczną, filozofią społeczną i polityczną. Idealiści podjęli się krytyki kontraktualistycznego liberalizmu, hedonizmu i utylitaryzmu^[19][20].

Filozofia społeczna i polityczna wyrastała z krytyk utylitaryzmu i indywidualizmu (szczególnie w wydaniu Herberta Spencera) czy leseferyzmu w gospodarce^[21][22]. Opierała się na założeniu, że jednostki nie można zrozumieć bez społeczeństwa, które w znaczący sposób ją kształtuje. Państwo nie powinno jedynie strzec wolności, ale pomagać jednostkom w osiąganiu pełni ich możliwości. Prawo nie jest prawem naturalnym, lecz ma służyć realizacji celów państwa^[22]. Ponadto brytyjscy idealiści opowiadali się za jednością teorii i praktyki, co oznacza, że nauka powinna angażować się w polityczne debaty^[21]. Współcześnie można odnotować wzrost zainteresowania brytyjskim idealizmem i łączenie go z socjalliberalizmem^[23].

W refleksji idealistów brytyjskich duże znaczenie grała historia, a historyczność zjawisk była jednym z przejawów wpływów heglowskich^[24]. Pojmowali oni historię filozofii nie jako zbiór idei i stanowisk, ale jako proces nawarstwiania się problemów i rozwiązań, rozwijających się w dialektycznym procesie znoszenia przeciwieństw^[25].

Najbardziej znaczącym idealistycznym historykiem i filozofem historii był Robin George Collingwood^[26][27]. Innym znanym historykiem idealistycznym był Arnold Toynbee, autor prac z zakresu historii gospodarczej^[25].

Idealizm, jako dominujący nurt filozoficzny w Wielkiej Brytanii przełomu XIX i XX w., spotkał się z wieloma krytykami. Amerykańscy pragmatyści odrzucali jego koncepcję Absolutu i związanym z nią monizmem w stosunku do świata. Rzeczywistość dla nich miała charakter pluralistyczny. Była zbiorem wielu sprzecznych zjawisk, ciągle się zmieniających, nietworzących harmonijnej całości i niedających się całościowo ująć^[28].

W Wielkiej Brytanii idealizm stał się przedmiotem krytyki powstającej filozofii analitycznej. Systematyczną krytykę idealizmu przeprowadzili Bertrand Russell i George Edward Moore^[29], którzy podważali idealistyczną jedność poznania i rzeczywistości (wskazując na niezależność tych kategorii)^[28].

Późniejsza dominacja angielskiej filozofii politycznej przez filozofię analityczną spowodowała, że idealizm był przez wiele lat niedoceniany i uznawany za przestarzały^[30].

po polsku

• EtienneE. Gilson EtienneE., ThomasT. Langan ThomasT., Armand A.A.A. Maurer Armand A.A.A., Historia filozofii współczesnej, Warszawa: PAX, 1979 .
• Jekatierina Pomogajewa: Filozoficzna reakcja lat siedemdziesiątych — dziewięćdziesiątych. Idealizm absolutny. W: Historia filozofii. Pod redakcją M.A. Dynnika, M.T. Jowczuka, B.M. Kiedrowa, M.B. Mitina, T.I. Ojzermana i A.F. Okułowa. T. III: Lata czterdzieste — dziewięćdziesiąte XIX w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1963, s. 424-428. (pol.).
• WładysławW. Tatarkiewicz WładysławW., Historia filozofii, t. 3, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1990 .

w językach obcych

• W.J.W.J. Mander W.J.W.J., British Idealism. A History, Oxford: Oxford University Press, 2011 .
• MichaelM. Hartmann MichaelM., Britischer Idealismus, [w:] MartinM. Hartmann, ClausC. Offe (red.), Politische Theorie und Politische Philosophie. Ein Handbuch, München: Beck, 2011, s. 16–18 .