Imperializm rosyjski

Imperializm rosyjski – wpływ polityczny, gospodarczy i kulturowy, a także siła militarna, wywierana przez Rosję i jej państwa poprzednie na inne kraje i terytoria. Obejmuje on podboje Carstwa Rosyjskiego, Imperium Rosyjskiego, imperializm Związku Radzieckiego oraz neoimperializm Federacji Rosyjskiej. Niektórzy badacze postkolonialni zauważyli brak uwagi poświęcanej imperializmowi rosyjskiemu i radzieckiemu w tej dyscyplinie[1].

Zasięg terytorialny Imperium Rosyjskiego

Ideologie imperializmu rosyjskiego

Terytorialna ekspansja imperium dała autokratycznym władcom Rosji dodatkową legitymizację, a jednocześnie dała podbitej ludności źródło dumy narodowej[2]. Legitymizacja imperium została później dokonana za pomocą różnych ideologii. Po upadku Konstantynopola Moskwa nazwała się trzecim Rzymem, po Cesarstwie Rzymskim i Bizantyjskim. W liście panegirycznym do wielkiego księcia Wasyla III, napisanym w 1510 roku, rosyjski mnich Filoteusz z Pskowa ogłosił: „Dwa Rzymy upadły. Trzeci stoi. I nie będzie czwartego. Nikt nie zastąpi waszego chrześcijańskiego caratu!”[3]. Doprowadziło to do powstania koncepcji mesjańskiego prawosławnego narodu rosyjskiego jako Świętej Rusi[2]. Rosja twierdziła, że jest obrońcą prawosławnych chrześcijan, gdy wkraczała na terytoria Imperium Osmańskiego podczas wojen takich jak wojna krymska[2].

Po zwycięstwie koalicji monarchistycznej w 1815 Rosja ogłosiła Święte Przymierze z Prusami i Austrią, aby przywrócić boskie prawo królów i wartości chrześcijańskie w europejskim życiu politycznym, tak jak dążył do tego Aleksander I pod wpływem swojej doradczyni baronowej Barbary von Krüdener. Zostało ono napisane przez cara i zredagowane przez Ioannisa Kapodistriasa i Alexandru Sturdzę[4]. W pierwszym szkicu car Aleksander I odwoływał się do mistycyzmu poprzez proponowane zjednoczone imperium chrześcijańskie, ze zjednoczoną armią imperialną, co zostało uznane za niepokojące przez inne monarchie. Po rewizji bardziej pragmatyczna wersja sojuszu została przyjęta przez Rosję, Prusy i Austrię[4].

Za panowania Mikołaja I, prawosławie, autokracja i narodowość stały się oficjalną ideologią państwową[5]. Wymagała ona od Cerkwi prawosławnej odgrywania istotnej roli w polityce i życiu, wymagała centralnych rządów jednego autokraty lub władcy absolutnego i głosiła, że naród rosyjski jest wyjątkowo zdolny do zjednoczenia dużego imperium ze względu na szczególne cechy. Podobnie do szerszego „boskiego prawa królów”, władza cesarza byłaby postrzegana jako rozwiązywanie wszelkich sprzeczności na świecie i tworzenie idealnego „niebiańskiego” porządku[6]. Hosking argumentował, że trio „prawosławie, samodzierżawie, narodowość” miało kluczowe wady w dwóch głównych filarach, ponieważ cerkiew była całkowicie zależna i podporządkowana państwu, a koncepcja narodowości była słabo rozwinięta, ponieważ wielu urzędników było Niemcami bałtyckimi a rewolucyjne idee państw narodowych były „stłumionym echem” w systemie, który opierał się na poddaństwie. W praktyce pozostawiło to autokrację jako jedyny realny filar[7]. Pomimo swego słabo rozwiniętego i sprzecznego charakteru, narodowość imperialna „wszechrosyjska” została przyjęta przez wielu poddanych imperialnych (w tym Żydów i Niemców) i w ten sposób zapewniła pewne wsparcie kulturalne i polityczne dla Imperium[8]. Ta koncepcja narodowa po raz pierwszy wykazała swoje znaczenie polityczne pod koniec XVIII wieku, jako środek legitymizacji roszczeń imperialnych Rosji do wschodnich ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów[9].

W XIX wieku panslawizm stał się nową teorią legitymizacji imperium[2]. Choć narodził się w zachodniosłowiańskich (czeskich i słowackich) kręgach intelektualnych w latach 1830. i znalazł poparcie wśród antyimperialnych ruchów ukraińskich, takich jak Bractwo Cyryla i Metodego, panslawizm został zaadaptowany przez nacjonalistów rosyjskich jako ideologiczne wsparcie dla projekcji siły Imperium, szczególnie na Bałkanach[10].

Rosyjska ekspansja kolonialna

Ekspansja rosyjska w Eurazji w latach 1533–1894

Od XVI wieku Rosja podbijała średnio co roku terytorium wielkości Holandii przez 150 lat[2].

Syberia

Rosyjski ekspansjonizm w dużej mierze skorzystał na bliskości w większości niezamieszkanej Syberii, która była stopniowo podbijana przez Rosję od czasów panowania Iwana Groźnego[2]. Rosyjską kolonizację Syberii i podbój jej rdzennej ludności porównywano do europejskiej kolonizacji obu Ameryk i jej rdzennych mieszkańców, z podobnymi negatywnymi skutkami dla rdzennych mieszkańców i zawłaszczeniem ich ziemi. Inni badacze uważają jednak, że osadnictwo na Syberii różniło się od kolonizacji europejskiej tym, że nie skutkowało wyludnieniem rdzennej ludności, a także zapewniało opłacalne zatrudnienie i integrowało rdzenną ludność ze społeczeństwem osadników[11].

W latach 1800–1914 na Syberię i Daleki Wschód przybyło 5,5 miliona europejskich Rosjan i innych Słowian, przewyższając liczebnie miejscową ludność azjatycką, z wyjątkiem Jakucji i Kamczatki, gdzie pozostali w mniejszości[12]. Kolonizacja ta trwała nawet w Związku Radzieckim w XX wieku[13].

Europa

Mapa prowincji Imperium Rosyjskiego, 1898

W tej epoce Rosja również prowadziła politykę ekspansji na zachód. Po klęsce Szwecji w wojnie fińskiej w latach 1808–1809 i podpisaniu traktatu we Fredrikshamn 17 września 1809, wschodnia część Szwecji, obszar, który stał się wówczas Finlandią, została włączona do Imperium Rosyjskiego jako autonomiczne Wielkie Księstwo. Pod koniec XIX wieku polityka rusyfikacji Finlandii miała na celu ograniczenie specjalnego statusu Wielkiego Księstwa Finlandii, a potencjalnie także zniesienie jego autonomii politycznej i asymilację kulturową. Polityka rusyfikacji była prowadzona również na Ukrainie i Białorusi.

Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1806–1812) i następującym po niej Traktacie Bukareszteńskim (1812), wschodnia połowa Księstwa Mołdawskiego (znanego później jako Besarabia), państwa wasalnego Imperium Osmańskiego, oraz niektóre obszary dawniej znajdujące się pod bezpośrednimi rządami Imperium Osmańskiego, znalazły się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Na Kongresie Wiedeńskim (1815) Rosja uzyskała suwerenność nad Królestwem Kongresowym, które na papierze było autonomicznym Królestwem w unii personalnej z Rosją. Jednakże carowie rosyjscy generalnie ignorowali wszelkie ograniczenia swojej władzy. Było to zatem niewiele więcej niż państwo marionetkowe[14][15]. Autonomia została poważnie ograniczona po powstaniach w latach 1830–31 i 1863, gdy krajem rządzili namiestnicy, a później podzielono na gubernie (prowincje)[14][15].

Imperializm sowiecki

Radziecki plakat z czasów stalinizmu z napisem „Cały świat będzie nasz!”

Chociaż Związek Radziecki deklarował się jako państwo antyimperialistyczne, wykazywał tendencje typowe dla historycznych imperiów[16][17][18]. Tradycyjnie uważa się, że argument ten ma swoje źródło w książce Richarda Pipesa The Formation of the Soviet Union (1954)[19]. Kilku uczonych, takich jak Seweryn Bialer, uważa, że Związek Radziecki był hybrydowym bytem zawierającym elementy wspólne zarówno dla imperiów wielonarodowych, jak i państw narodowych[16][17]. Twierdzono również, że Związek Radziecki praktykował kolonializm podobny do konwencjonalnych mocarstw imperialnych[18][20]. Maoiści twierdzili, że Związek Radziecki sam stał się mocarstwem imperialistycznym, utrzymując jednocześnie socjalistyczną fasadę, czyli stał się imperializmem socjalnym[21].

Radziecka ideologia imperialna

Ideologia Radziecka kontynuowała mesjanizm panslawizmu, który umieścił Rosję jako wyjątkowy naród[2]. Podczas gdy proletariacki internacjonalizm został pierwotnie przyjęty przez partię bolszewicką podczas przejęcia władzy w rewolucji rosyjskiej, po utworzeniu Związku Radzieckiego, marksistowscy zwolennicy internacjonalizmu sugerowali, że kraj ten mógłby być wykorzystany jako „ojczyzna komunizmu”, z której rewolucja mogłaby się rozprzestrzeniać na cały świat[22]. Józef Stalin i Nikołaj Bucharin zachęcali do tego zwrotu w stronę komunizmu narodowego w 1924 roku, odchodząc od klasycznego marksizmu i dążenia do globalnego socjalizmu. Według Aleksandra Wendta, „ewoluowało to w ideologię kontroli, a nie rewolucji pod szyldem socjalistycznego internacjonalizmu” w Związku Radzieckim[23].

Ekspansjonizm sowiecki

W 1939 roku ZSRR zawarł z nazistowskimi Niemcami pakt Ribbentrop-Mołotow[24] zawierający tajny protokół dzielący Rumunię, Polskę, Łotwę, Litwę, Estonię i Finlandię na niemiecką i sowiecką strefę wpływów[24]. Wschodnia Polska, Łotwa, Estonia, Finlandia i Besarabia w północnej Rumunii zostały uznane za części sowieckiej strefie wpływów. Litwę dodano w drugim tajnym protokole we wrześniu 1939 roku[25].

Związek Radziecki dokonał inwazji na części wschodniej Polski przyznanej mu na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow dwa tygodnie po niemieckiej inwazji na zachodnią Polskę, po czym nastąpiła koordynacja z siłami niemieckimi w Polsce[26]. Podczas okupacji wschodniej Polski przez Związek Radziecki Sowieci zlikwidowali państwo polskie, a na niemiecko-sowieckim spotkaniu omówiono przyszłą strukturę „regionu polskiego”[27]. Władze sowieckie natychmiast rozpoczęły kampanię sowietyzacji[28] nowo anektowanych przez Związek Radziecki terenów[29][30].

W 1939 roku Związek Radziecki bezskutecznie próbował dokonać inwazji na Finlandię[31], po czym strony zawarły tymczasowy traktat pokojowy przyznający Związkowi Radzieckiemu wschodni region Karelii (10% terytorium Finlandii)[31], a Karelo-Fińska Socjalistyczna Republika Radziecka została utworzona przez połączenie odstąpionych terytoriów z KASSR. Po ultimatum sowieckim z czerwca 1940 roku, żądającym od Rumunii Besarabii[31], północnej Bukowiny i regionu Hertsa, Sowieci wkroczyli na te tereny, Rumunia uległa żądaniom radzieckim, a Sowieci zajęli te terytoria[31].

Około 500 000 imigrantów, głównie Rosjan, osiedliło się na Łotwie, zmieniając udział Łotyszy z 84% w 1945 do 60% w 1953. Prawie 180 000 Rosjan osiedliło się w Estonii, zmieniając udział Estończyków z 94% obywateli Republiki w 1945 do 62% w 1989[32]. Podobne kolonizacje miały miejsce w innych miejscach. W latach 1926–1959 liczba migrantów wzrosła z 57% do 80% w Buriacji i z 36% do 53% w Jakucji. Do 1959 Rosjanie stanowili 75% wszystkich migrantów w Buriacji; 44% migrantów w Jakucji; i 76% migrantów w Chakasji[33].

Pod koniec II wojny światowej większość krajów Europy Wschodniej i Środkowej była okupowana przez Związek Radziecki[31].

Współczesny imperializm rosyjski

Analitycy opisali państwową ideologię Rosji pod rządami Władimira Putina jako nacjonalistyczną i imperialistyczną[34][2][35]. Od czasu jego trzeciej kadencji prezydenckiej niektórzy analitycy twierdzą, że Putin i jego najbliższe otoczenie pracują nad odbudową imperium rosyjskiego[36][2]. Andriej Kolesnikow opisuje reżim Putina jako połączenie nacjonalistycznego imperializmu z konserwatywnym prawosławiem i aspektami stalinizmu. Putin przedstawił Związek Radziecki jako realizatora „imperialnego przeznaczenia” Rosji pod inną nazwą[37].

Federacja Rosyjska jest głównym uznanym państwem sukcesyjnym Związku Radzieckiego i została oskarżona o próbę ponownego przejęcia kontroli nad państwami postsowieckimi[38]. Od czasu rozpadu Związku Radzieckiego Rosja okupowała części sąsiednich państw. Te okupowane terytoria to Naddniestrze (część Mołdawii); Abchazja i Osetia Południowa (część Gruzji); oraz duże części Ukrainy, które nielegalnie zaanektowała. Cztery najbardziej wysunięte na południe Wyspy Kurylskie są uważane przez Japonię i kilka innych krajów za okupowane przez Rosję. Rosja ustanowiła również skuteczną dominację polityczną nad Białorusią za pośrednictwem Państwa Związkowego[39]. Marcel Van Herpen opisał kierowaną przez Rosję Eurazjatycką Unię Gospodarczą i Eurazjatycką Unię Celną jako kolejne projekty budowy imperium[2].

W języku politycznym Rosji republiki postsowieckie określane są mianem „bliskiej zagranicy”. Coraz częstsze używanie tego terminu wiąże się z twierdzeniami o prawie Rosji do utrzymania znaczących wpływów w regionie[40][41][42]. Putin ogłosił, że region ten jest częścią „strefy wpływów” Rosji i ma strategiczne znaczenie dla rosyjskich interesów[41]. Koncepcję tę porównano do doktryny Monroe[40].

Badanie przeprowadzone w 2012 roku przez Pew Research Center wykazało, że 44% Rosjan zgodziło się ze stwierdzeniem, że „naturalne jest dla Rosji posiadanie imperium”[43], natomiast badanie z 2015 roku wykazało, że „61% Rosjan uważa, że części sąsiednich krajów w rzeczywistości należą do Rosji”[44].

Przypisy

  1. ↑ Alexander Etkind, Internal Colonization: Russia’s Imperial Experience, John Wiley & Sons, 29 kwietnia 2013, ISBN 978-0-7456-7354-7 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Marcel H. Van Herpen, Putin’s Wars: The Rise of Russia’s New Imperialism, Bloomsbury Publishing PLC, 1 lipca 2015, ISBN 978-1-4422-5359-9 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  3. ↑ МОСКВА – ТРЕТІЙ РИМ [online], leksika.com.ua [dostęp 2025-09-23].
  4. 1 2 A.L. (Andrei L.) Zorin, Daniel L Schlafly, „Star of the East”: The Holy Alliance and European Mysticism, „Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History”, 4 (2), 2003, s. 313–342, ISSN 1538-5000 [dostęp 2025-09-23].
  5. ↑ Nicholas V. Riasanovsky, „Nationality” in the State Ideology during the Reign of Nicholas I, „The Russian Review”, 19 (1), 1960, s. 38–46, DOI: 10.2307/126191, ISSN 0036-0341, JSTOR: 126191 [dostęp 2025-09-24].
  6. ↑ Alexander Chubarov, Russia’s bitter path to modernity. A history of the Soviet and post-Soviet eras, New York: Continuum, 2001, s. 36–37, ISBN 978-0-8264-1350-5 [dostęp 2025-09-24].
  7. ↑ Geoffrey A. Hosking, Russia: People and Empire, 1552-1917, Harvard University Press, 1997, ISBN 978-0-674-78118-4 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  8. ↑ Gabrielle Eva Marie Zezulka-Mailloux, James Gifford, Culture + the State: Nationalisms, CRC Studio, 2003, ISBN 978-1-55195-149-2 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  9. ↑ Marsha Siefert, Extending the Borders of Russian History: Essays in Honor of Alfred J. Rieber, Central European University Press, 2003, ISBN 978-963-9241-36-7 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  10. ↑ Paul R. Magocsi, A History of Ukraine: The Land and Its Peoples, University of Toronto Press, 2010, ISBN 978-1-4426-4085-6 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  11. ↑ Stephen K. Batalden, Sandra L. Batalden, The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics, Bloomsbury Academic, 16 kwietnia 1997, ISBN 978-0-89774-940-4 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  12. ↑ John C. Dewdney, A Geography of the Soviet Union: Pergamon Oxford Geographies, Elsevier, 22 października 2013, ISBN 978-1-4831-5799-3 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  13. ↑ Lorenzo Veracini, ‘Settler Colonialism’: Career of a Concept, 1 czerwca 2013, DOI: 10.25916/sut.26215358.v1 [dostęp 2025-09-23] (ang.).
  14. 1 2 Harold Nicolson, The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity, 1812-1822, Grove Press, 2000, s. 171, ISBN 978-0-8021-3744-9 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  15. 1 2 Alan Palmer, Twilight of the Habsburgs: The Life and Times of Emperor Francis Joseph, Atlantic Monthly Press, 12 lutego 1997, s. 7, ISBN 978-0-87113-665-7 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  16. 1 2 Mark R. Beissinger, Soviet Empire as “Family Resemblance”, „Slavic Review”, 65 (2), 2006, s. 294–303, DOI: 10.2307/4148594, ISSN 0037-6779, JSTOR: 4148594 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  17. 1 2 Bhavna Dave, Kazakhstan – Ethnicity, Language and Power, wyd. 0, Routledge, 13 września 2007, DOI: 10.4324/9780203014899, ISBN 978-1-134-32498-9 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  18. 1 2 Olaf Caroe, Soviet Colonialism in Central Asia, „Foreign Affairs”, 32 (1), 1953, s. 135–144, DOI: 10.2307/20031013, ISSN 0015-7120, JSTOR: 20031013 [dostęp 2025-09-24].
  19. ↑ Nelly Bekus, Struggle Over Identity: The Official and the Alternative?Belarusianness?, Central European University Press, 2010, ISBN 978-963-9776-68-5 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  20. ↑ Epp Annus, Soviet Postcolonial Studies: A View from the Western Borderlands, wyd. 1, Routledge, 5 września 2017, s. 43–48, DOI: 10.4324/9781315226583, ISBN 978-1-315-22658-3 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  21. ↑ Albert Szymanski, Soviet Social Imperialism, Myth or Reality: An Empirical Examination of the Chinese Thesis, „Berkeley Journal of Sociology”, 22, 1977, s. 131–166, ISSN 0067-5830 [dostęp 2025-09-24].
  22. ↑ John Breuilly (red.), The Oxford Handbook of the History of Nationalism, wyd. 1, Oxford University Press, 1 marca 2013, DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199209194.001.0001, ISBN 978-0-19-920919-4 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  23. ↑ Alexander Wendt, Daniel Friedheim, Hierarchy under anarchy: informal empire and the East German state, „International Organization”, 49 (4), 1995, s. 689–721, DOI: 10.1017/S0020818300028484, ISSN 1531-5088 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  24. 1 2 German-Soviet Nonaggression Pact | History, Facts, & Significance | Britannica [online], www.britannica.com, 16 sierpnia 2025 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  25. ↑ Kenneth Christie, Robert Cribb (red.), Historical Injustice and Democratic Transition in Eastern Asia and Northern Europe, wyd. 0, Routledge, 29 sierpnia 2003, DOI: 10.4324/9780203220351, ISBN 978-1-135-78969-5 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  26. ↑ George Sanford, Katyn and the Soviet Massacre of 1940, wyd. 0, Routledge, 7 maja 2007, DOI: 10.4324/9780203447048, ISBN 978-1-134-30300-7 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  27. ↑ Gabriel Gorodetsky, Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922-1941, „Slavic Review”, 58 (2), 1999, s. 489–490, DOI: 10.2307/2673115, ISSN 0037-6779, JSTOR: 2673115 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  28. ↑ Adam Sudoł, Sowietyzacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej po 17 września 1939, Wyd. Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1998, ISBN 978-83-7096-281-4 [dostęp 2025-09-24] (pol.).
  29. ↑ Kalendarium wydarzeń – Kalendarium – Polska.pl [online], kalendarium.polska.pl [dostęp 2025-09-24] [zarchiwizowane z adresu 2009-06-18].
  30. ↑ Karolina Lanckorońska – Wspomnienia wojenne [online], www.lwow.com.pl [dostęp 2025-09-24] [zarchiwizowane z adresu 2009-03-27].
  31. 1 2 3 4 5 Vesselin Dimitrov, Stalin’s Cold War, 2008, DOI: 10.1057/9780230591066 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  32. ↑ Andrejs Plakans, A Concise History of the Baltic States, Cambridge Concise Histories, Cambridge: Cambridge University Press, 2011, DOI: 10.1017/cbo9780511975370, ISBN 978-0-521-83372-1 [dostęp 2025-09-24].
  33. ↑ Joshua Fishman, Selected Studies and Applications, 2018, s. 331, ISBN 978-3-11-088043-4.
  34. ↑ Blood and Iron: How Nationalist Imperialism Became Russia’s State Ideology [online], Carnegie Endowment for International Peace [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  35. ↑ Putin Sees Himself as Part of the History of Russia’s Tsars – Including Their Imperialism, „Time” [dostęp 2025-09-24] [zarchiwizowane z adresu 2022-10-01] (ang.).
  36. ↑ Michael Hirsh, Putin’s Thousand-Year War [online], Foreign Policy, 2 października 2025 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  37. ↑ Andrei Kolesnikov, The End of the Russian Idea, „Foreign Affairs”, 102 (5), 22 sierpnia 2023, ISSN 0015-7120 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  38. ↑ Marcel H. Van Herpen, Putinism: The Slow Rise of a Radical Right Regime in Russia, 2013, DOI: 10.1057/9781137282811 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  39. ↑ Jeffrey Mankoff, The War in Ukraine and Eurasia’s New Imperial Moment, „The Washington Quarterly”, 45 (2), 2022, s. 127–147, DOI: 10.1080/0163660X.2022.2090761, ISSN 0163-660X [dostęp 2025-09-24].
  40. 1 2 ON LANGUAGE; The Near Abroad (Published 1994) [online], 22 maja 1994 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  41. 1 2 The World; Learning to Fear Putin’s Gaze (Published 2001) [online], 25 lutego 2001 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  42. ↑ Robert Kagan, Robert Kagan – New Europe, Old Russia, 6 lutego 2008, ISSN 0190-8286 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  43. ↑ Jacob Poushter, Many Russians agree that it is natural for them to have an empire [online], Pew Research Center, 4 marca 2014 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  44. ↑ Casey Michel, Pew Survey: Irredentism Alive and Well in Russia [online], thediplomat.com [dostęp 2025-09-24] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.