Ismail Qemali

Ismail Qemali

Data i miejsce urodzenia	16 stycznia 1844 Wlora
Data i miejsce śmierci	24 stycznia 1919 Perugia
premier Albanii
Okres	od 29 listopada 1912 do 22 stycznia 1914
Następca	Turhan Pasza Përmeti
Odznaczenia

Ismail Qemali Bej (ur. 16 stycznia 1844 we Wlorze, zm. 24 stycznia 1919 w Perugii) – albański mąż stanu, dyplomata, przywódca narodowy, premier i minister spraw zagranicznych pierwszego Rządu Tymczasowego Albanii (1912–1914). Uznawany za głównego architekta niepodległości Albanii, ogłoszonej 28 listopada 1912 roku we Wlorze. Określany mianem "Ojca Narodu Albańskiego" (Baba i Kombit Shqiptar)^[1][2].

Ismail Qemali urodził się w zamożnej i wpływowej rodzinie albańskiej we Wlorze (ówczesna Turcja). Ukończył grecką szkołę podstawową w rodzinnym mieście, a następnie prestiżowe Liceum Zografeion w Stambule^[3]. Biegle władał tureckim, albańskim, greckim, francuskim, włoskim i arabskim. Rozpoczął długoletnią karierę w służbie cywilnej Imperium Osmańskiego, obejmując stanowiska administracyjne w różnych prowincjach:^[4][5]

• Gubernatora (mutasarrıf) w Wlorze (1868),
• Gubernatora w Bitoli (Monastir) (1870),
• Członka Rady Stanu (Şûrâ-yı Devlet) (lata 70. i 80. XIX w.),
• Gubernatora (vali) prowincji Libanon (ze stolicą w Bejrucie) (1892).

Początkowo był zwolennikiem reform imperium w duchu liberalnym i decentralizacji, widząc przyszłość Albańczyków w ramach zmodernizowanej Turcji. Popierał rozwój edukacji w języku albańskim i uczestniczył w pracach nad standaryzacją alfabetu albańskiego, co niepokoiło władze centralne w Stambule^[6]. Jego krytyka autokratycznych rządów sułtana Abdülhamida II oraz zaangażowanie w sprawy albańskie doprowadziły do utraty stanowisk i łask dworu.

W 1897 roku, oskarżony o spiskowanie przeciwko sułtanowi, Qemali został zmuszony do ucieczki z Imperium Osmańskiego. Okres emigracji (Ateny, Paryż, Genewa, Bruksela, Londyn, Rzym, Bukareszt, Wiedeń, Budapeszt) stał się kluczowy dla ukształtowania go jako przywódcy narodowego i dyplomaty sprawy albańskiej:^[7][8]

• Nawiązał kontakty z wpływowymi politykami i intelektualistami europejskimi, prezentując sprawę albańską i argumentując za autonomią lub niepodległością.
• Utrzymywał bliskie kontakty z albańskimi działaczami (m.in. Sami Frashërim, Faik Konica), uczestnicząc w życiu ruchu narodowego (Rilindja). Brał udział w Kongresie w Bitoli (1908), gdzie lobbował za przyjęciem alfabetu łacińskiego.
• Pisał artykuły do prasy europejskiej, demaskując represje osmańskie i propagując ideę niepodległości.
• Zabiegał o wsparcie międzynarodowe, szczególnie ze strony Austro-Węgier, które widziały w niezależnej Albanii przeciwwagę dla wpływów serbskich i rosyjskich. Korzystał z austriackiego wsparcia finansowego i politycznego, starając się zachować niezależność.

Rewolucja Młodoosmańska w 1908 roku i przywrócenie konstytucji umożliwiły Qemalemu powrót. Został wybrany deputowanym do parlamentu osmańskiego (Meclis-i Mebusan) z okręgu Berat^[9]. W parlamencie stał się czołowym rzecznikiem praw Albańczyków, domagając się autonomii dla albańskich prowincji, uznania języka albańskiego w administracji i edukacji oraz zniesienia nadużyć^[1]. Jednak rządy Komitetu Jedności i Postępu (CUP) szybko rozczarowały Albańczyków. Centralistyczne tendencje CUP i próby rozbrojenia albańskich oddziałów doprowadziły do serii powstań (1909–1912). Qemali, początkowo próbujący mediacji, uznał po stłumieniu powstania w 1910 roku, że jedyną realną drogą jest pełna niepodległość. Ostatecznie opuścił Stambuł^[4][6].

W obliczu klęsk osmańskich w I wojnie bałkańskiej (1912) i realnego zagrożenia podziału ziem albańskich przez Serbię, Grecję i Czarnogórę, Qemali podjął decydujące działania. W połowie listopada 1912 roku przybył do Durrësu, a następnie do rodzinnej Wlory^[10]. Tam, 26 listopada, zgromadził w domu rodziny Alliu reprezentantów różnych regionów Albanii (choć nie wszystkich)^[11].

28 listopada 1912 roku Ismail Qemali, jako przewodniczący Zgromadzenia Narodowego (Pleqësia), odczytał w budynku dzisiejszego Muzeum Niepodległości we Wlorze Deklarację Niepodległości Albanii. Wywieszając na balkonie czerwony proporzec z czarnym dwugłowym orłem (nawiązujący do sztandaru Gjergja Kastriotiego Skanderbega), proklamował powstanie suwerennego państwa albańskiego. Zgromadzenie powołało Rząd Tymczasowy (Qeveria e Përkohshme) z Qemalim na czele jako premierem i ministrem spraw zagranicznych^[2][12]. Akt ten miał miejsce pomimo okupacji znacznych obszarów etnicznie albańskich przez wojska serbskie, greckie i czarnogórskie. Qemali natychmiast wysłał telegramy do wielkich mocarstw, prosząc o uznanie niepodległości i ochronę integralności terytorialnej nowego państwa^[8][12].

Rząd Qemalego we Wlorze stanął przed ogromnymi wyzwaniami:

• Zabezpieczenie uznania międzynarodowego i granic przed roszczeniami sąsiadów. Konferencja Ambasadorów w Londynie uznała niepodległość Albanii w lipcu 1913 roku, ale jednocześnie narzuciła wybór obcego księcia na władcę (Wilhelm zu Wied)^[13].
• Integracja wewnętrzna głęboko podzielonego kraju (podziały regionalne, klanowe, religijne). Władza rządu była ograniczona głównie do regionu Wlory.
• Zwalczanie zagrożeń zewnętrznych (okupacja) i wewnętrznych, szczególnie ze strony Esada Paszy Toptaniego, wpływowego feudała z Tirany, który współpracował z Serbią i dążył do obalenia rządu^[11].
• Skrajny brak funduszy i infrastruktury państwowej.

Rząd Qemalego, działający w atmosferze ciągłego kryzysu i intryg (zwłaszcza Toptaniego wspieranego przez Włochy), był bardzo kruchy. W styczniu 1914 roku, na kilka tygodni przed przybyciem księcia Wilhelma, Qemali został zmuszony do rezygnacji pod presją międzynarodową i wewnętrzną^[14].

Po rezygnacji Qemali opuścił Albanię. Próbował angażować się w politykę z emigracji, sprzeciwiając się okupacji albańskiej podczas I wojny światowej. Ostatecznie osiadł we Włoszech, w Perugii, gdzie zmarł 24 stycznia 1919 roku, krótko przed rozpoczęciem konferencji pokojowej w Paryżu^[2]. Jego prochy zostały sprowadzone do Wlory i pochowane z honorami państwowymi w 2002 roku.

Ismail Qemali jest powszechnie czczony w Albanii jako "Ojciec Niepodległości". Jego największym osiągnięciem było doprowadzenie do proklamacji niepodległości 28 listopada 1912 roku i stworzenie podstaw albańskiej państwowości w kluczowym momencie historycznym. Uosabiał dążenia Rilindji Kombëtare (Odrodzenia Narodowego) i stał się symbolem jedności narodowej, mimo głębokich podziałów w albańskim społeczeństwie. Jego wizja Albanii jako nowoczesnego, niepodległego państwa europejskiego pozostaje fundamentalna dla albańskiej tożsamości. Budynek we Wlorze, gdzie ogłoszono niepodległość, jest dziś Muzeum Niepodległości, a 28 listopada jest świętem narodowym^[1][2][15].

Krytyka dotyczy głównie jego zależności od wsparcia Austro-Węgier, autorytarnych tendencji i niepowodzeń w integracji kraju oraz konfrontacji z Esadem Paszą Toptanim. Skład Zgromadzenia we Wlorze bywał też kwestionowany pod względem reprezentatywności^[15].

• Peter Bartl: Albanien: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 1995. ISBN 3-7917-1451-1.
• Isa Blumi: Reinstating the Ottomans: Alternative Balkan Modernities, 1800-1912. New York: Palgrave Macmillan, 2011. ISBN 978-0-230-11908-6.
• Isa Blumi: Ottoman Refugees, 1878-1939: Migration in a Post-Imperial World. London: Bloomsbury Academic, 2013. ISBN 978-1-4725-1536-0.
• Nathalie Clayer: Aux origines du nationalisme albanais: La naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe. Wyd. 2. Paris: Karthala Éditions, 2020. ISBN 978-2-8111-2235-9.
• Pierre Drapier: Albanie: Histoire, société, culture. Paris: Editions Karthala, 2021. ISBN 978-2-8111-2806-1.
• Kristo Frashëri: Historia e Shqipërisë: 1839-1944. Wyd. 10. Tirana: Toena, 2021. ISBN 978-9928-339-75-7.
• George W. Gawrych: The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: I.B. Tauris, 2006. ISBN 1-84511-287-3.
• Richard C. Hall: The Balkan Wars, 1912-1913: Prelude to the First World War. London: Routledge, 2000. ISBN 0-415-22946-4.
• M. Şükrü Hanioğlu: A Brief History of the Late Ottoman Empire. Princeton: Princeton University Press, 2008. ISBN 978-0-691-13452-9.
• E.C. Helmreich: The Diplomacy of the Balkan Wars, 1912-1913. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1938. OCLC 1072611271.
• Owen Pearson: Albania in the Twentieth Century, A History: Volume I: Albania and King Zog, 1908–39. London: I.B. Tauris, 2004. ISBN 1-84511-013-7.
• Artan Puto: L'indépendance albanaise et la diplomatie des grandes puissances: 1912-1914. Tirana: Editions "8 Nëntori", 1982. OCLC 165805120.
• Qemali, Ismail: Vepra. Tom 3: Korespondenca dhe Dokumente 1912-1914. Tirana: Instituti i Historisë, 2018. ISBN 978-9928-168-65-0.
• Stavro Skendi: The Albanian National Awakening, 1878–1912. Princeton: Princeton University Press, 1967. ISBN 978-1-4008-4776-1.
• J. Swire: Albania: The Rise of a Kingdom. Wyd. reprint. New York: Arno Press, 1971. ISBN 0-405-02771-8.

• Tekst Deklaracji Niepodległości (język albański) (archiwum)
• Biografia Ismaila Qemalego na Encyclopædia Britannica (ang.)