Józef Rotstadt

Był synem żydowskiego fabrykanta Jakuba (Jakowa) Rotstadta i Rozalii (Rajzli) z domu Blumenthal (zm. 1925)^[3][4]. Od 1900 publikował w Przeglądzie Tygodniowym, Niwie Polskiej i Gońcu Łódzkim. Od 1901 członek Stowarzyszenia Pracowników Handlowych wyznania mojżeszowego w Warszawie, w którym kierował frakcją lewicowo-rewolucyjną. W latach 1904–1905 redaktor wydawnictwa informacyjnego Rocznik Warszawski. 2 maja 1905 wstąpił do Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. Podczas rewolucji 1905 został aresztowany i uwięziony za udział w politycznej demonstracji. Organizator i członek trzyosobowego zarządu organizacji warszawskich handlowców, w 1906 był kierownikiem lubelskiej, a następnie łódzkiej organizacji SDKPiL. Potem został sekretarzem centralnej redakcji SDKPiL w Warszawie i współredaktorem nielegalnego pisma Czerwony Sztandar. Pod koniec grudnia 1906 został aresztowany podczas wspólnej konferencji SDKPiL i Bundu i osadzony na Pawiaku. W partii współpracował z Feliksem Dzierżyńskim i razem z nim był sądzony^[1]. Jesienią 1908 skazany na 6 lat katorgi. Był więziony w Kielcach i w Smoleńsku, a w 1913 zesłany do guberni irkuckiej (przebywał w Biriulce i Manzurce)^[5].

W 1914 zbiegł za granicę^[5]. Ukrywał się na Śląsku i w Austrii^[1]. Działał m.in. w Wiedniu i Genewie, gdzie był członkiem kolegium redakcyjnego Gazety Robotniczej – formalnego organu Komitetu Warszawskiego SDKPiL. Znał osobiście Lenina. Od jesieni 1915 działał ponownie w Warszawie, będąc jednym z czołowych propagandystów partii. W czerwcu 1916 został członkiem zarządu Towarzystwa „Wiedza Robotnicza” oraz redaktorem i czołowym publicystą Naszej Trybuny. Od jesieni 1916 więziony w obozie w Havelbergu. W listopadzie 1918 był współorganizatorem Warszawskiej Rady Delegatów Robotniczych. Zredagował jedyny numer Wiadomości Rady Delegatów Robotniczych m. Warszawy. 16 grudnia wziął udział w I (założycielskim) Zjeździe KPRP/KPP w Warszawie^[1].

Od końca grudnia 1918 działał w Zagłębiu Dąbrowskim, w Zagłębiowskim Komitecie Okręgowym KPRP. 27 stycznia 1919 został przedstawicielem KPRP w Komitecie Wykonawczym Rady Delegatów Robotniczych Zagłębia Dąbrowskiego. Odpowiadał za Wydział Kulturalno-Oświatowy tej rady. Współredaktor Wiadomości Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego i pisma Komunista. W maju 1919 został delegatem KPRP na Węgry, w Budapeszcie organizował polskich robotników i żołnierzy do walki w obronie Węgierskiej Republiki Rad. Redaktor i wydawca polskiego pisma Gazeta Czerwona i autor broszury Węgry i Polska. W sierpniu 1919, po upadku Węgierskiej Republiki Rad, przeniósł się do Wiednia, gdzie redagował polskojęzyczny tygodnik komunistyczny Świt i wydawał propagandowe broszury. Od 1919 kierował Południowo-Wschodnim Biurem Kominternu w Wiedniu^[5]. Od 1921 działacz Komunistycznej Partii Górnego Śląska i współpracownik jej pism Czerwony Sztandar i Oberschlesiche Rote Fahne. Od 1921 pełnił funkcję rezydenta połączonej rezydentury w krajach Europy Wschodniej i na Bałkanach, kierował rezydenturą wywiadu w Wiedniu, gdzie pracował wraz z żoną Lilą Rotstadt. W 1922 Rotstadtowie zostali aresztowani w Czechosłowacji i na krótko osadzeni^[5]. Po wypuszczeniu na wolność wyjechali do ZSRR.

Planowano wysłać Rotstadta do placówki dyplomatycznej w Londynie, jednak rząd brytyjski odmówił przyznania mu wizy (byłby pierwszym legalnym rezydentem radzieckiego wywiadu)^[1][5]. Wstąpił do RKP(b) z zaliczeniem stażu partyjnego od 1904. Pracował w Ludowym Komisariacie Spraw Zagranicznych Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, potem został kierownikiem Biblioteki Akademii Socjalistycznej w Moskwie. Pełnił również funkcję sekretarza organizacyjnego Międzynarodówki Chłopskiej. Z jej ramienia potajemnie jeździł na Bałkany. Współpracownik Biura Polskiego przy Komitecie Centralnym RKP(b) i pisma Trybuna Komunistyczna. Uczestnik IV Kongresu Kominternu jesienią 1922. 18 października 1923 wstąpił do Wszechzwiązkowego Stowarzyszenia Starych Bolszewików. Działał w Centralnym Wydawnictwie Ludów ZSRR. Był również członkiem Wszechzwiązkowego Stowarzyszenia Byłych Katorżników i Zesłańców Politycznych. 23 stycznia 1925 został sekretarzem odpowiedzialnym Polskiej Komisji Historii Partii KC WKP(b) i kierownikiem Polskiego Archiwum Komunistycznego. W listopadzie-grudniu 1925 brał udział w IV Konferencji KPP w Moskwie. W wydawnictwie Sowietskaja Enciklopedija kierował redakcją dwutomowego słownika polsko-rosyjskiego i rosyjsko-polskiego. Tom polsko-rosyjski został wydany w 1931, a rosyjsko-polski już po jego śmierci, w 1933^[6][7]. Słownik zawiera ok. 65 tysięcy haseł i nigdy nie został wznowiony^[6]. Publikacja ta jest obecnie przedmiotem badań językoznawców nad polszczyzną radziecką^[8].

Po śmierci został skremowany, a urna z jego prochami znajduje się w kolumbarium nr 6 na Cmentarzu Dońskim w Moskwie^[9]. Na urnie znajduje się medalion z jego wizerunkiem oraz inskrypcja Józef Krasny stary bolszewik^[9].