John B.S. Haldane

John B.S. Haldane
Ilustracja
Haldane w UCL (początek lat 40.)
Data i miejsce urodzenia

5 listopada 1892
Edynburg

Data i miejsce śmierci

1 grudnia 1964
Bhubaneswar

profesor
Specjalność: genetyka, biologia
Alma Mater

Dragon School, Eton College, Uniwersytet Oksfordzki

Uczelnia

Uniwersytet w Cambridge, Uniwersytet Kalifornijski

John Burdon Sanderson Haldane (ur. 5 listopada 1892 w Edynburgu, zm. 1 grudnia 1964 w Bhubaneśwar) – brytyjski genetyk i biolog. Był jednym z twórców genetyki populacyjnej (obok Rolanda Fishera i Sewalla Wrighta).

Życiorys

Pochodził ze szkockiej arystokracji. Był synem fizjologa Johna Scotta Haldane’a[1] i Louisy Kathleen Trotter. Jego młodszą siostrą była pisarka i poetka Naomi Mitchison. Studiował w Dragon School, Eton College i na Uniwersytecie Oksfordzkim.

J.B.S. Haldane w Oksfordzie (ok. 1914)

W latach 1922–1932 pracował na Uniwersytecie Cambridge, w 1932 roku na Uniwersytecie Kalifornijskim, a od 1933 do 1957 na University College London.

W czasie I wojny światowej służył w prestiżowym 42. Pułku Królewskiej Piechoty Szkockiej tzw. Czarnej Gwardii (Black Watch), stacjonującym wówczas we Francji i Iraku.

Po doświadczeniach wojennych głosił zdecydowanie lewicowe poglądy, popierał ówczesną politykę ZSRR, w 1937 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, której członkiem był do roku 1950.

Na zmianę jego poglądów w stosunku do ZSRR wpłynęły informacje o zbrodniach stalinizmu, a także uznanie przez KPZR prac Trofima Łysenki za oficjalną naukę państwa radzieckiego.

W 1957 opuścił Wielką Brytanię, protestując przeciwko kryzysowi sueskiemu i wyemigrował do Indii. W 1961 roku przyjął obywatelstwo indyjskie. Do Indii zaprosił go Prasanta Chandra Mahalanobis. Haldane kierował Laboratorium Genetyki i Biometrii (State Government Genetics and Biometry Laboratory) w Orisie.

Działalność naukowa

Zajmował się m.in. zagadnieniami genetyki populacyjnej, teorii działania enzymów i fizjologii człowieka.

W latach 1924–1934 wydał cykl publikacji A Mathematical Theory of Natural and Artificial Selection opisujących pierwsze matematyczne modele ilustrujące teorię ewolucji i doboru naturalnego.

W latach 1933–1937 współpracował z Julią Bell w pracach nad genetycznym podłożem ślepoty barw i hemofilii.

W opublikowanym w 1928 roku eseju On Being the Right Size poruszał zagadnienia istotnych zależności pomiędzy wielkością zwierząt a ich sposobem życia[2]. Jego obserwacje zostały nazwane przez urbanistkę Jane Jacobs zasadą Haldane’a i wykorzystywane w jej pracach.

W pracy Daedalus or Science and the Future z 1923 roku[3], Haldane po raz pierwszy użył pojęcia ektogeneza na opis rozwoju płodu poza organizmem matki. Motyw ten został wykorzystany przez (zaprzyjaźnionego z Haldane’em) Aldousa Huxleya w powieści Nowy wspaniały świat.

Był jednym z pomysłodawców terminu „telomer” (obok Hermanna Mullera i Cyrila Darlingtona, którzy zaproponowali ten termin niezależnie)[4] oraz współtwórcą nowoczesnej syntezy ewolucyjnej[5][6][7]. Ponadto sformułował termin nazwany później paradoksem Haldane'a, a także wprowadził jednostkę tempa ewolucji „darwin”[8].

Wspólnie z Lancelotem Hogbenem, Julianem Huxleyem i Francisem Crew założył czasopismo naukowe Journal of Experimental Biology oraz stowarzyszenie naukowe Society for Experimental Biology. Przedsięwzięcia te wspierał finansowo pisarz science-fiction i biolog Herbert George Wells.

Życie prywatne

Był dwukrotnie żonaty. W 1924 roku udzielał wywiadu, dla Daily Express, dziennikarce i pisarce Charlotte Burghes (z domu Franken). Dwa lata później zostali małżeństwem, czemu towarzyszył skandal związany z rozwodem Charlotte. W 1942 roku byli w separacji, a w 1945 wzięli rozwód. Drugą żona była Helen Spurway.

Przypisy

  1. ↑ Bryson 2006 ↓, cytat: „Od najmłodszych lat pomagał ojcu w eksperymentach. Jako nastolatek wspólnie z ojcem wykonywał próby z gazami i testował maski gazowe; zakładali je na zmianę, sprawdzając, po jakim czasie stracą przytomność.”, s. 253
  2. ↑ J.B.S. Haldane, On Being the Right Size [online], www.physlink.com [dostęp 2026-05-07] (ang.).
  3. ↑ J.B.S. Haldane, Daedalus or Science and the Future, A paper read to the Heretics, Cambridge, on February 4th, 1923, Center for the Study of Complex Systems, University of Michigan, 10 kwietnia 1993 [zarchiwizowane 2003-02-07] (ang.).
  4. ↑ Hermann Joseph Muller, The Remaking of Chromosomes, „Collecting Net”, 13 (8), 1938, s. 181–198 (patrz s. 192) [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  5. ↑ Sahotra Sarkar, Haldane’s The causes of evolution and the Modern Synthesis in evolutionary biology, „Journal of Genetics”, 96 (5), 2017, s. 753–763, DOI: 10.1007/s12041-017-0840-5 [dostęp 2026-05-07] (ang.).
  6. ↑ Anya Plutynski, Modern synthesis, the, [w:] Routledge Encyclopedia of Philosophy Online, Article Summary, London: Routledge, 2016, DOI: 10.4324/9780415249126-q132-1, ISBN 978-0-415-25069-6 (ang.).
  7. ↑ Cosma Shalizi, The Causes of Evolution by J. B. S. Haldane with a new afterword by Egbert G. Leigh, Jr. Princeton Science Library. Princeton University Press, 1990, [w:] The Bactra Review: Occasional and eclectic book reviews by Cosma Shalizi [online], Center for the Study of Complex Systems, University of Michigan, 1997 [zarchiwizowane 2006-04-29] (ang.).
  8. ↑ J.B.S. Haldane, Suggestions as to quantitative measurement of rates of evolution, „Evolution”, 3 (1), 1949, s. 51–56, DOI: 10.1111/j.1558-5646.1949.tb00004.x, PMID: 18115117, JSTOR: 2405451 [dostęp 2026-05-07] (ang.).

Bibliografia

  • Bill Bryson, Krótka historia prawie wszystkiego, Poznań: Zysk i S-ka, 2006, ISBN 978-83-7298-888-1.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.