Kacyk plamisty
| Icterus pectoralis[1] | |||
| (Wagler, 1829) | |||
 | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
kacyk plamisty | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Podgatunki | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 | |||
Kacyk plamisty[4] (Icterus pectoralis) – gatunek średniej wielkości ptaka z podrodziny kacyków w rodzinie kacykowatych (Icteridae). Zamieszkuje tereny Ameryki Centralnej; introdukowany na Florydę. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia
Gatunek ten został opisany naukowo w 1829 roku przez Johanna Georga Waglera[2][5]. Holotyp pochodził najprawdopodobniej z Totolapán w stanie Oaxaca w Meksyku[2]. Rezultaty kilku badań filogenetycznych wskazują, że z kacykiem plamistym najbliżej spokrewniony jest kacyk białoskrzydły (I. graceannae)[6][7][8][9]. Barierą geograficzną mógł dla nich być Przesmyk Panamski[6].
Według Jetz et al. (2012) te dwa gatunki siostrzane rozdzieliły się około 3,44 mln lat temu[8], a według Barker et al. (2015) – blisko 2,36 mln lat temu[9]; ich wspólna linia rozwojowa miała się natomiast wyodrębnić odpowiednio 4,39 mln[8] lub 3,07 mln lat temu[9]. Amei i Smith (2014) wykorzystując dwie różne metody, otrzymali wyniki określające moment rozdzielenia się tych gatunków: 1,88 mln (przedział bayesowski, tu odpowiadający przedziałowi ufności 95%: 1,01–3,71 mln) oraz 2,19 mln (przedział ufności 95%: 1,15–3,19 mln) lat temu[6]. Wspomniane trzy badania dotyczyły szerszej grupy ptaków; po raz pierwszy na wzajemnych relacjach wszystkich kacykowatych skupili się Powell et al. (2014). Wykorzystano różne odcinki genomu mitochondrialnego, od całego do sekwencji pojedynczych genów. W przypadku kacyka plamistego i białoskrzydłego użyto sekwencji genu cytochromu b oraz ND2 obydwu tych gatunków oraz sekwencji COX1 kacyka plamistego. Poniższy kladogram jest uproszczeniem obejmującego rodzaj Icterus fragmentu, uzyskanego przez nich drzewa filogenetycznego[7]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Pod względem schematu upierzenia i konstrukcji pieśni, kacyki plamiste są niezwykle podobne do kacyków dużych (I. gularis). Wynika to jednak z konwergencji, jako że pod względem genetycznym są to jedne z najbardziej sobie odległych gatunków kacyków[10]. IOC wyróżnia dla kacyka plamistego 4 podgatunki[11]:
- I. p. carolynae Dickerman, 1981
- I. p. pectoralis (Wagler, 1829) – nominatywny
- I. p. guttulatus Lafresnaye, 1844
- I. p. espinachi Ridgway, 1882
W starszych publikacjach niektóre podgatunki, np. guttulatus, były uznawane za synonimy podgatunku nominatywnego[12]. Podgatunek anthonyi opisany w 1930 z Gwatemali przez Griscoma zsynonimizowano z guttulatus[12].
Zasięg występowania i środowisko
Gatunek ten występuje na terenach Ameryki Centralnej, po pacyficznej stronie Meksyku, w Gwatemali, Hondurasie, Salwadorze, Nikaragui i Kostaryce[13][14]. Izolowana populacja (najprawdopodobniej introdukowana lub zalatująca[14], pierwsze obserwacje z 1949 roku[13]) występuje na Florydzie (Miami), na obszarze ok. 60 km²[13], gdzie była bardzo liczna, dziś sporadyczna, zaobserwowano nawet drastyczny spadek liczebności tej populacji[13]. Odwrotnie opisują to autorzy HBW, wedle których na początku XXI wieku populacja kacyków plamistych na Florydzie miała zwiększać swoją liczebność[15]. Introdukowane zostały też na Wyspę Kokosową (terytorium Kostaryki)[13].
Poszczególne podgatunki zamieszkują[2][11][14]:
- I. p. carolynae – południowo-zachodni Meksyk
- I. p. pectoralis – południowo-wschodni Meksyk
- I. p. guttulatus – południowo-wschodni Meksyk, na południe przez Gwatemalę, Honduras, do północno-zachodniej Nikaragui
- I. p. espinachi – południowo-zachodnia Nikaragua do północno-zachodniej Kostaryki
Kacyk plamisty występuje w lasach, na łąkach, polanach, w zakrzewieniach, wśród roślin takich jak mimoza, akacja czy jadłoszyn, gdzie może zakładać swoje gniazda[13][14]. Ptak jest też częsty w miastach, w ogrodach i parkach, na trawnikach, gdzie także dobrze sobie radzi i pożywia się[13]. Występuje głównie na nizinach, odnotowywany do 900 m n.p.m. (I. p. guttulatus)[15].
Morfologia
Ptak średniej wielkości, osiąga długość ciała do 24 cm[13]. Masa ciała wynosi u samców średnio 52,6 g, u samic – 44,9 g (liczby zbadanych osobników nie podano)[15].
W upierzeniu kacyka plamistego dominuje czerwień, żółć i pomarańcz, z czego na głowie dominują barwy jaskrawsze[12][13][14]. Czarna plama rozciąga się od nozdrzy, przez oczy i przechodzi ona na gardełko oraz górną część piersi[13][14]. Obok niej znajdują się czarne kropki[12][13]. Czarne są także pióra ogona i skrzydeł[14]. Na tarczach skrzydeł występują białe pióra[14]. Brak dymorfizmu płciowego, samice jedynie czasem mają ciemniejsze ubarwienie ciała ze spodem ogona w odcieniu oliwkowozielonego[14]. Osobniki juwenalne mają grzbiet oliwkowobrązowy, pozbawiony plamkowania[13]. Dziób jest lekko zakrzywiony[16].
Ekologia i zachowanie
Odżywianie się
Pokarmem kacyka plamistego są owoce (jagody), bezkręgowce, nasiona i nektar kwiatów drzew – brezylek (Caesalpinia), Gliricidia, ketmii (Hibiscus)[13], koralodrzewi (Erythrina)[15]. Podczas szukania pożywienia podskakuje na ziemi i przeczesuje podłoże w poszukiwaniu owadów, czasem też niszczy kwiatostany, ażeby dostać się do nektaru[14].
Śpiew i zachowania społeczne
Podobnie jak inne ptaki tropikalne, kacyk plamisty śpiewa cały rok, zarówno samiec, jak i samica[14]. Pomimo iż obie płcie śpiewają, to samiec ma bardziej złożone zwrotki[13]. Ich śpiew jest opisywany jako złożony z gwizdów i treli (niektórzy porównują śpiew tego gatunku do śpiewu wcześniej wspomnianego kacyka dużego)[14]. Gatunek ten przebywa w parach lub małych grupkach, w towarzystwie innych kacykowatych np. kacyków pąsowogłowych (I. pustulatus) czy kacyków dużych[16].
Rozmnażanie
Okres lęgowy trwa od kwietnia do lipca[15]. Ptaki te tworzą monogamiczne pary i po połączeniu się chronią swe terytorium przed innymi ptakami[14]. Parka buduje gniazdo w kształcie worka, zbudowane z traw, korzonków, o długości pół metra, typowe dla przedstawicieli kacykowatych (wyjątkiem jest I. icterus)[13]. Jego budową zajmuje się głównie samica; ma być nieco mocniej splecione niż u innych kacyków, jednak nie zostało to w pełni potwierdzone. Umieszczone zostaje od 6 do 18 m nad podłożem[15]. Gniazdo plecione jest często na gałęziach mimoz i akacji, gdyż kolce tych drzew chronią przed drapieżnikami. Dodatkowo specyficzny kształt workowatego gniazda utrudnia wejście doń m.in. wężom (Serpentes)[13]. Nie chroni to wszystko jednak gniazd przed pasożytnictwem innych ptaków, takich jak: starzyk brunatnogłowy (Molothrus ater), starzyk czarny (Molothrus aeneus) czy starzyk wielki (Molothrus oryzivorus)[13][14]. Zniesienie składa się z trzech jaj o niebieskawej skorupce pokrytej czarniawymi i fioletowymi plamami oraz kreskami; wymiary średnie (nie podano dla jakiej liczby jaj): 22,8 na 17,8 mm. Wysiaduje wyłącznie samica, pisklęta karmią obydwoje rodzice. Przynajmniej do 2011 roku czas wysiadywania i przebywania młodych w gnieździe były nieznane[15].
Status zagrożenia
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje kacyka plamistego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność populacji w 2019 roku szacowano między 500 000 a 4 999 000 osobników, czyli uchodzi za ptaka pospolitego. Trend liczebności populacji uznaje się za lekko spadkowy[3].
Przypisy
- ↑ Icterus pectoralis, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- 1 2 3 4 Spot-breasted Oriole (Icterus pectoralis). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2016-05-07]. (ang.).
- 1 2 Icterus pectoralis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Icterinae (Vigors, 1825) – kacyki. Kompletna lista ptaków świata (Wersja: 2021-05-26). [dostęp 2021-10-09]. (pol.).
- ↑ J.G. Wagler, Beyträge und Bemerkungen zu dem erſten Bande feines Systema Avium. Fortſetzung III, „Isis”, 22 (7), 1829, s. 755 (łac.).
- 1 2 3 Amei Amei, Brian Tilston Smith, Robust Estimates of Divergence Times and Selection with a Poisson Random Field Model: A Case Study of Comparative Phylogeographic Data, „Genetics”, 196 (1), 2014, s. 225–233, DOI: 10.1534/genetics.113.157776, ISSN 1943-2631, PMID: 24142896, PMCID: PMC3872187 (ang.).
- 1 2 Alexis F.L.A. Powell, F. Keith Barker, Scott M. Lanyon, Kevin J. Burns, John Klicka, A comprehensive species-level molecular phylogeny of the New World blackbirds (Icteridae), „Molecular Phylogenetics and Evolution”, 71, 2014, s. 94–112, DOI: 10.1016/j.ympev.2013.11.009 (ang.).
- 1 2 3 W. Jetz, G.H. Thomas, J.B. Joy, K. Hartmann, A.O. Mooers, The global diversity of birds in space and time, „Nature”, 491 (7424), 2012, s. 444–448, DOI: 10.1038/nature11631, ISSN 0028-0836 (ang.). (drzewo filogenetyczne dostępne w bazie timetree.org).
- 1 2 3 F. Keith Barker, Kevin J. Burns, John Klicka, Scott M. Lanyon, Irby J. Lovette, New insights into New World biogeography: An integrated view from the phylogeny of blackbirds, cardinals, sparrows, tanagers, warblers, and allies, „The Auk”, 132 (2), 2015, s. 333–348, DOI: 10.1642/AUK-14-110.1, ISSN 0004-8038 (ang.).
(drzewo filogenetyczne dostępne również w bazie timetree.org). - ↑ Price, J. & Friedman, Nicholas & Omland, Kevin, Song and plumage evolution in the New World orioles (Icterus) show similar lability and convergence in patterns, „Evolution; international journal of organic evolution”, 61, 2007, s. 850–863, DOI: 10.1111/j.1558-5646.2007.00082.x.
- 1 2 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen: IOC World Bird List (v.11.2). IOC. [dostęp 2021-10-10]. (ang.).
- 1 2 3 4 Robert W. Dickerman. A taxonomic review of the Spotted-breasted Oriole. „Nemouria”. 26, s. 1–10, 1981. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Wilgowrony i kacyki, [w:] David Alderton, Encyklopedia ptaków świata, Peter Barrett, Wydawnictwo Dragon, 2020, s. 179, ISBN 978-83-8172-650-4 [dostęp 2021-10-10].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Ian Realo: Icterus pectoralis. [w:] Animal Diversity Web [on-line]. 2013. [dostęp 2021-10-10]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Josep del Hoyo, Andrew Elliott, David A. Christie (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 16. Tanagers to New World Blackbirds, Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 766, ISBN 978-84-96553-78-1 (ang.).
- 1 2 Kacyk plamisty Icterus pectoralis. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2021-10-10]. (ang.).
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy (ang.). W: eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology.