Kalendarium historii Torunia

Kalendarium historii Torunia – chronologiczne zestawienie najważniejszych faktów z dziejów miasta.

• 1231 – niewielki oddział zakonu krzyżackiego kierowana przez Hermana von Balka założyła gród Toruń^[1].
• 28 grudnia 1232 – Toruń i Chełmno otrzymały prawa miejskie. Kontrowersje wokół daty wzbudza hipoteza, jakoby podczas sporządzania dokumentu Nowy Rok zaczęto od Bożego Narodzenia 1232 roku, co mogłoby sugerować, że miasta otrzymały przywileje kilka dni później^[2].
• 1233 – prawdopodobna data rozpoczęcia budowy zamku krzyżackiego^[3].
• 1236 – translokacja Torunia na obecne miejsce^[4]
• 1239 – osadzenie franciszkanów w Toruniu^[5].
• 1242 – atak księcia Świętopełka na ziemię chełmińska, któremu Toruń się oparł
• 1243 – w klasztorze franciszkanów odbył się synod z udziałem legata papieskiego Wilhelma z Modeny^[6].
• 1243 – utworzono diecezję chełmińską dla całej ziemi chełmińskiej^[6]
• 1244-1247 – w Toruniu przebywa wielki mistrz krzyżacki Poppo von Osterna
• ok. 1251 – rozplanowano Rynek Staromiejski^[7].
• 1 października 1251 – wydano odnowiony przywilej chełmiński
• 1252–1259 – prawdopodobny okres poszerzenia obszaru miasta w stronę północną i zachodnią; wchłonięcie przez miasto zabudowań klasztoru franciszkanów
• 1259 – przywilej wicemistrza pruskiego Gerharda von Hirzberga, pozwalający na wzniesienie domu kupieckiego na Rynku Staromiejskim w zamian za zrzeczenie się przez miasto prawa do młyna w Trzeposzu
• 2 kwietnia 1263 – osadzenie przez wielkiego mistrza Anno von Sangerhausena zakonu dominikanów^[8]
• 13 sierpnia 1264 – ulokowano Nowe Miasto^[9].
• 1266 – przyznanie Nowemu Miastu wszystkich przywilejów, jakimi cieszyło się Stare Miasto
• 1280 – Toruń został członkiem Hanzy. Kilku torunian pełni funkcje starszych kantoru Hanzy w Brugii (m.in. burmistrz Johann von Soest)
• 1309 – rozpoczęcie budowy kościoła parafialnego Nowego Miasta pod wezwaniem św. Jakuba^[10].
• 1311 – zakon krzyżacki ufundował klasztor cysterek, które później przejęły zwyczaje benedyktyńskie^[11]
• ok. 1320 – rozpoczęcie budowy nowego kościoła dominikanów
• 1335 – wyłączenie komturów toruńskich spod władzy komturów Ziemi Chełmińskiej i poddanie ich bezpośredniemu zwierzchnictwu wielkiego mistrza
• 1345 – potwierdzenie prawa patronatu nad toruńskim kościołem św. Jakuba zakonowi żeńskiemu, prawdopodobnie cysterkom
• 1349 – wskutek wyczerpania się miejsca na cmentarzu przy kościele śś. Janów, przekazano pod zarząd tego kościoła dotychczasową kaplicę szpitalną na Przedmieściu Chełmińskim pw. św. Wawrzyńca, z prawem pochówku tam mieszczan toruńskich
• 10 sierpnia 1351 – pożar Starego Miasta
• ok. 1385 – zbudowanie pierwszego, gotyckiego Dworu Artusa w Toruniu^[12].
• 1389 – założenie Apteki Królewskiej, działającej do 2011 roku^[13]
• 1391-ok. 1399 – gruntowna przebudowa Ratusza Staromiejskiego^[14]
• XIV-XV wiek – okres największego rozwoju miasta, Toruń stał się jednym z największych miast w Polsce, był także dużym ośrodkiem handlowym. Ludność ok. 20000 mieszkańców
• 1403 – uzyskanie przez Toruń od wielkiego mistrza Konrada von Jungingen ograniczonego prawa składu, połączonego z przymusem drogowym
• 1 lutego 1411 – I pokój toruński^[15].
• 1424–1428 – budowa przez Władysława Jagiełłę Zamku Dybowskiego na zachodnim brzegu Wisły
• 1440 – przystąpienie do Związku Pruskiego

• 24 stycznia 1793 – II rozbiór: wojska pruskie wkraczają do miasta. Ludność 6000 mieszkańców
• 7 kwietnia 1793 – oficjalne włączenie Torunia do Prus
• ok. 1797 – założenie ogrodu botanicznego przez dra Johanna Gottlieba Schultza^[46]
• 6 grudnia 1806 – zajęcie miasta przez wojska francuskie dowodzone przez marszałka Michela Neya^[47]

• 7 lipca 1807 – traktat w Tylży – Toruń w Księstwie Warszawskim
• 21 kwietnia 1809 – na niespełna trzy tygodnie Toruń staje się stolicą Księstwa Warszawskiego
• 2 czerwca 1812 – cesarz Francuzów Napoleon I przybywa do Torunia
• 22 stycznia 1813 – pojawił się patrole jazdy kozackiej pod Toruniem^[48]
• 10 lutego 1813 – wojska rosyjskie rozpoczęły bombardowanie miasta^[48]

• 22 września 1815 – na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wraca do Prus
• 1828–1833 – wybudowanie Fortu św. Jakuba^[49]
• 25 października 1853 – odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika autorstwa niemieckiego rzeźbiarza Christiana Friedricha Tiecka^[50]
• 1854 – zorganizowano towarzystwo naukowe Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst^[51]
• 10 kwietnia 1861 – zakończono budowę linii kolejowej Bydgoszcz-Toruń^[52].
• 1861 – otwarto Muzeum Miejskie^[53].
• 1867 – rozpoczęto wydawanie Gazety Toruńskiej^[54]
• 14 sierpnia 1873 – został otwarty pierwszy, kolejowo-drogowy most przez Wisłę^[55].
• 1873 – wybudowano linię kolejową do Olsztyna i Wystrucia^[56].
• 1873 – zmodernizowano dworzec kolejowy Toruń Główny^[57].
• 8 grudnia 1874 – konwencja konsularna między Rosją a Niemcami dotycząca utworzenia w Toruniu pierwszej placówki dyplomatycznej – Wicekonsulatu Rosji
• 16 grudnia 1875 – założono Towarzystwo Naukowe w Toruniu, jedno z pierwszych w Polsce^[58]
• 1877–1894 – wybudowanie twierdzy pierścieniowej, wchodzącej w skład Twierdzy Toruń^[59]
• 16 maja 1891 – na ulicach Torunia pojawiły się pierwsze tramwaje^[60].
• 30 września 1904 – otwarto Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu^[61]
• 1 kwietnia 1906 – wieś Mokre włączono do Torunia^[62].

• 18 stycznia 1920 – jednostki Wojska Polskiego wkroczyły do Torunia^[63].
• 7 kwietnia 1921 – założono Pomorskie Towarzystwo Muzyczne^[64][65].
• 1922 – otwarcie lotniska na Bielanach
• 6 listopada 1922 – utworzono Oficerską Szkołę Marynarki Wojennej (OSMW) w Toruniu do 1938 roku
• 19 lutego 1923 – uruchomiono Książnicę Miejską im. M. Kopernika^[66].
• 16 listopada 1924 – na ulicach Torunia pojawiły się pierwsze autobusy^[60].
• 1933 – otwarcie drugiego po kolejowym, a pierwszego drogowego mostu przez Wisłę
• 1934 – zamknięcie mostu kolejowego dla ruchu kołowego (położono drugi tor kolejowy)
• 1935 – uruchomiono Rozgłośnię Pomorską Polskiego Radia, drugą pod względem mocy w kraju
• 1936 – przez miasta Pomorza przetacza się fala strajków i demonstracji, w czerwcu 1936 roku dochodzi w Toruniu do starć demonstrantów z policją, kilkanaście osób jest rannych, ginie działacz robotniczy Julian Nowicki
• 1 kwietnia 1938 – Podgórz został przyłączony do Torunia^[67].

• 6 września 1939 – wysadzenie mostu kolejowego i drogowego na Wiśle przez wycofujące się wojska polskie
• 7 września 1939 – do miasta wkraczają oddziały Wehrmachtu – początek okupacji, Toruń wcielony do III Rzeszy w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie
• 5 listopada 1939 – utworzenie organizacji konspiracyjnej Grunwald z siedzibą w Toruniu (z inicjatywy członków lokalnej siatki dywersji)^[68]
• 1939 – w Forcie VII Niemcy założyli obóz dla internowanych osób cywilnych
• 28 października–prawdopodobnie 6 grudnia 1939 – w Barbarce Niemcy dokonali mordów ludności z Torunia. Łącznie zginęło ok. 600 Polaków^[69]
• 5 listopada 1939 – przy ul. Batorego 11 odbyło się pierwsze spotkanie polskiej cywilno-wojskowej organizacji wojskowej Grunwald^[68]
• koniec 1939 – powstanie organizacji konspiracyjnej pod nazwą Polska Akcja Niepodległościowa^[70]
• koniec 1940 – założono niemiecki obóz przesiedleńczy „Szmalcówka”^[71]
• 1945 – wysadzenie mostu kolejowego i drogowego przez uciekających Niemców
• 24 stycznia 1945 – na Podgórzu doszło do eksplozji wagonów kolejowych. W wypadku zginęło co najmniej 31 osób^[72]
• 1 lutego 1945 – oddziały Armii Czerwonej wkroczyły do Torunia^[73]

• 3 marca 1945 – podjęto decyzję o likwidacji w Toruniu Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego i przeniesienia go do Bydgoszczy. Toruń zniesiono do rangi powiatu^[74].
• 24 sierpnia 1945 – powołano Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu^[74].
• 1945 – Pomorska Rozgłośnia Polskiego Radia została przeniesiona do Bydgoszczy^[74].
• 1953 – rozpoczęto budowę Obserwatorium Astronomicznego UMK^[74].
• 1958-1966 – przeprowadzono prace archeologiczne na ruinach zamku krzyżackiego^[74].
• 1959 – zakończono budowę Obserwatorium Astronomicznego UMK^[74].
• lata 60. XX w. – rozwój przemysłu^[74].
• 18 lutego 1973 – miała miejsce inauguracja Roku Kopernikańskiego w 500. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika^[74].
• 1975 – rozpoczęto budowę Rubinkowa^[74].
• 1 czerwca 1975 – powołano województwo toruńskie^[74].
• grudzień 1991 – działalność rozpoczęła rozgłośnia katolicka Radio Maryja^[74].
• 25 marca 1992 – na mocy bulli papieskiej powołano diecezję toruńską^[74].
• 1993 – odbyła się pierwsza edycja festiwalu filmowego Camerimage^[74].
• 4 grudnia 1997 – średniowieczny zespół miejski Torunia wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO^[74].
• 1 stycznia 1999 – powstało województwo kujawsko-pomorskie z siedzibą wojewódzkich władz samorządowych w Toruniu^[74].
• 7 czerwca 1999 – wizyta papieża Jana Pawła II w Toruniu^[74].
• 9 grudnia 2013 – oddano do użytku Most gen. Elżbiety Zawackiej^[75].

• Historia Torunia

• Marian Arszyński: Kościół pw. Ducha Świętego w Toruniu – zarys dziejów i problematyki artystycznej. W: Kazimierz Maliszewski, Waldemar Rozynkowski (red.): Jezuici w Toruniu 1596-1996. Materiały konferencji zorganizowanej w Toruniu 17–23 listopada 1996 r. z okazji Jubileuszu 400 lecia przybycia Jezuitów do miasta. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Scriptor, 1997. ISBN 83-905595-1-X.
• Tomasz Sylwiusz Ceran: „Szmalcówka”. Historia niemieckiego obozu w Toruniu (1940–1943) na tle ideologii nazistowskiej. Bydgoszcz, Gdańsk: Instytut Pamięci Narodowej, 2011. ISBN 978-83-7629-294-6.
• Karola Ciesielska, Tadeusz Zakrzewski: 450 lat toruńskiego Podgórza 1555-2005. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2005. ISBN 83-900852-9-1.
• Krystyna Dąbrowska. Polichromia w sieni Dworu Artusa w Toruniu jako jeden z elementów pruskiej polityki kulturalne. „Rocznik Toruński”. 44, 2017. 
• Włodzimierz Ignacy Deczyński. Germanizacja i nazyfikacja nazw topograficznych Torunia dokonana przez niemieckie władze okupacyjne w 1939 roku. „Rocznik Toruński”. 48, 2021. 
• Jerzy Domasłowski: Zarys dziejów. W: Jerzy Domasłowski, Jarosław Jarzewicz: Kościół Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Toruń: 1998. ISBN 83-87639-06-0.
• Jerzy Domasłowski: Wyposażenie wnętrza. W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1.
• Eugeniusz Gąsiorowski: Ratusz Staromiejski w Toruniu. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 2004. ISBN 83-87083-78-X.
• Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1.
• Tomasz Grala. Organizacja administracji państwa zakonnego w Prusach do końca XIII wieku. „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”. 97, 2012. 
• Sylwia Grochowina: Barbarka jako jedno z miejsc niemieckich zbrodni na Pomorzu Gdańskim w 1939 roku. W: Sylwia Grochowina, Waldemar Rozynkowski (red.): Barbarka. Miejsce kultu, męczeństwa i pamięci. Toruń: 2019. ISBN 978-83-952086-2-1.
• Iwona Imańska. Z badań nad księgozbiorem prywatnym toruńskiego burmistrza Jana Gotfryda Rösnera. „Folia Toruniensia”. 12, 2012. 
• Katarzyna Kluczwajd: Podgórz. Toruńskie przedmieścia sprzed lat. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2018. ISBN 978-83-7729-452-9.
• Krzysztof Komorowski: Konspiracja pomorska 1939–1947. Leksykon. Gdańsk: Novus orbis, 1993. ISBN 83-85560-06-08.
• Witold Konopka. Konferencja naukowa „Nowe Miasto Toruń. 750 lat od fundacji miasta”. „Rocznik Toruński”. 41, 2014. 
• Adam Kucharski. Tumult i konfederacja, Konfesyjne znaczenie wydarzeń toruńskich z lat 1724 i 1767 w ujęciu gazet pisanych. „Studia Historyczne”. 62.1, 2019. 
• Joanna Kucharzewska: Architektura i urbanistyka Torunia w latach 1871-1920. Warszawa: Neriton, 2004. ISBN 83-88973-69-X. [dostęp 2023-09-05].
• Janusz Małłek. Prusy Polskie w XV–XVIII w. Dążenia unifikacyjne a partykularyzm pruski. „Studia Iuridica Toruniensia”. X, 2012. 
• Krzysztof Mikulski. Przestrzenny i społeczny rozwój Torunia do końca X V III wieku. „Rocznik Toruński”. 25, 1998. 
• Zbigniew Nawrocki: Kościół Mariacki w Toruniu – budowa i przebudowy w świetle odkryć w ostatnim ćwierćwieczu. W: Katarzyna Kluczwajd (red.): Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki przy współpracy Instytutu Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Toruń 14–16 kwietnia 2005 roku). Toruń: 2005. ISBN 83-7285-259-6.
• Magdalena Niedzielska. Dzieje toruńskiego towarzystwa Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst (1853–1945). „Rocznik Toruński”. 16, 1983. 
• Magdalena Niedzielska: Życie polityczne i kulturalne Torunia (1815–1914). W: Historia Torunia. Marian Biskup (red.). T. III: Część I W czasach zaboru pruskiego (1793–1920). Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-58-3.
• Magdalena Niedzielska. Pomnik Kopernika w Toruniu. Historia jego powstania. „Rocznik Toruński”. 33, 2006. 
• Janusz Pokrzywnicki: Fort Jakuba. Geneza powstania Fortu. W: Marian Biskup, Lech Narębski (red.): Atlas Twierdzy Toruń Zeszyt 3. Fort Jakuba (Jacobsfort). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2007. ISBN 978-83-87639-92-1.
• Jarosław Poraziński. Oblężenie Torunia w 1703 r.: uwagi i refleksje w związku z 300 rocznicą. „Rocznik Toruński”. 30, 2003. 
• Katarzyna Przeworska. Historia i dzieje pierwszych aptek w Toruniu. „Rocznik Toruński”. 40, 2013. 
• Anna Przybyszewska, Kazimierz Przybyszewski. Konserwatorium Muzyczne Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego w Toruniu za dyrekcji Piotra Perkowskiego w latach 1936-1939. „Rocznik Toruński”. 38, 2011. 
• Andrzej Radzimiński: Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w topografii sakralnej średniowiecznego Torunia. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak (red.): Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej pod patronatem Biskupa Toruńskiego oraz Prezydenta Miasta Torunia [22-23 marca 2002]. Toruń: 2002. ISBN 83-7285-116-6.
• Andrzej Radzimiński. Mikołaj Kopernik – duchowny w czasach przełomu. „Zapiski Historyczne”. LXXXII, 2017. 
• Waldemar Rozynkowski. Kilka uwag o sakralnej funkcji dzwonów w średniowieczu. „Nasza Przeszłość”. 97, 2002. 
• Waldemar Rozynkowski: Rozwój sieci parafialnej w Toruniu od średniowiecza do czasów współczesnych. W: Jarosław Kłaczkow, Piotr Oliński, Waldemar Rozynkowski (red.): Toruń. Miasto wielu wyznań. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2017. ISBN 978-83-927097-9-4.
• Stanisław Salmonowicz. O toruńskim tumulcie z roku 1724. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”. 28, 1983. 
• Alicja Sumowska, Marcin Sumowski. Toruński dzwon Tuba Dei ulany dnia 27 września 1522 roku. Nowa datacja w świetle źródeł pisanych. „Zapiski Historyczne”. 88, 2023. 
• Mateusz Superczyński. Wilkierz dla przedmieść Torunia z 1637 roku. „Rocznik Toruński”. 44, 2017. 
• Marcin Swobodziński. Narodziny mitu „toruńskiej krwawej łaźni” i „krwawego sądu”. „Rocznik Toruński”. 38, 2011. 
• Adam Szweda. Zakon krzyżacki wobec Polski i Litwy w latach 1411–1414. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”. 141, 2014. 
• Michał Targowski: Ruch protestancki w Toruniu do końca 1558 roku. W: Jarosław Kłaczkow (red.): Ewangelicy w Toruniu (XVI-XX w.). Toruń: Adam Marszałek, 2011. ISBN 978-83-7780-051-5.
• Martina Thomsen. „...i tak zostanie toruńska Niniwa zburzona”. Pismo Daniela Ernesta Jabłońskiego „Das Betrübte Thorn” z 1725 r.. „Rocznik Toruński”. 33, 2006. 
• Andrzej Urbański: Mikołaj Kopernik. Osobliwości Kujaw i Pomorza. Toruń: 2003. ISBN 83-88219-07-3.