Jan I Olbracht

Jan I Olbracht
Ilustracja
Rysunek Jana Matejki z cyklu Poczet królów i książąt polskich
Wizerunek herbu
Król Polski
Okres

od 23 września 1492
do 17 czerwca 1501

Koronacja

23 września 1492

Poprzednik

Kazimierz IV Jagiellończyk

Następca

Aleksander Jagiellończyk

Dane biograficzne
Dynastia

Jagiellonowie

Data i miejsce urodzenia

27 grudnia 1459
Kraków

Data i miejsce śmierci

17 czerwca 1501
Toruń

Ojciec

Kazimierz IV Jagiellończyk

Matka

Elżbieta Rakuszanka

Rodzeństwo
Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów pod koniec XV wieku
Jan Olbracht na nagrobku z lat 1502–1505
Portret Jana Olbrachta z około 1645 roku
Pieczęć Jana Olbrachta z 1493 roku
Pieczęcie Jana I Olbrachta
Jan Fredro ratuje króla Jana Olbrachta na Bukowinie, dzieło Juliusza Kossaka

Jan I Olbracht (Albrecht) (ur. 27 grudnia 1459 w Krakowie, zm. 17 czerwca 1501 w Toruniu) – król Polski w latach 1492–1501, książę głogowski 1491–1498.

Był trzecim synem, a czwartym z kolei dzieckiem Kazimierza Jagiellończyka i jego żony Elżbiety Rakuszanki z Habsburgów, której zawdzięczał prawdopodobnie drugie imię – Olbracht, chciała ona uczcić w ten sposób pamięć swego ojca, króla Niemiec, Czech i Węgier, Albrechta II Habsburga.

Młodość i droga do tronu

Dzieciństwo i początki kariery politycznej

Urodził się na Zamku Królewskim w Krakowie 27 grudnia 1459 roku[1]. Za bezpośrednią opiekę nad Olbrachtem odpowiedzialna była rodzina Szydłowieckich. Następnie od października 1467 roku zdobywał wiedzę pod okiem Jana Długosza. Dzięki odebranej edukacji królewicz był biegły w łacinie, w której umiał pisać teksty oraz wygłaszać mowy[2]. Na postępowanie młodego Jana Olbrachta wpłynął także przebywający w stolicy włoski humanista, Filip Kallimach[3]. Edukację zakończył w grudniu 1474 roku i rozpoczął aktywność w polityce u boku ojca, z którym uczestniczył w objazdach kraju i sejmach[4]. W latach 1486–1490 pełnił funkcję namiestnika królewskiego na Rusi, gdzie odznaczył się, pokonując w 1487 roku Tatarów pod Kopystrzyniem[5]. Na przełomie lat 80. XV wieku był dowódcą tzw. obrony potocznej, której zadaniem była obrona ziem Rusi i Podola przed najazdami Tatarów i Mołdawian[6].

Walki o tron węgierski

Po śmierci Macieja Korwina o tron węgierski współzawodniczyli Jan Olbracht oraz jego brat Władysław, król Czech[7]. Posiadał on poparcie magnata Stefana Batorego oraz średniej i wysokiej szlachty ze Słowacji[8]. W trakcie sejmu elekcyjnego na polu Rákos w czerwcu 1490 roku Olbracht został obwołany przez część szlachty królem Węgier[9]. Możnowładcy węgierscy unieważnili elekcję i obrali królem Władysława, co doprowadziło do wojny o sukcesję węgierską pomiędzy braćmi[10]. Działania wojenne prowadzono na terenie dzisiejszej Słowacji (zob. bitwa pod Koszycami)[11]. Na mocy pokoju w Koszycach z lutego 1491 roku Jan Olbracht miał zrezygnować ze starań o tron węgierski, w zamian za co miał otrzymać od brata księstwo głogowskie, Oleśnicę i Opawę na Śląsku[12]. Mimo to królewicz pozostał na Węgrzech i na wieść o chorobie Władysława w połowie 1491 roku zerwał pokój i wznowił walki[13]. Ostatecznie został pokonany 1 stycznia 1492 roku w bitwie pod Preszowem. Po zdobyciu miasta Jan Olbracht poddał się Władysławowi[14]. Po spełnieniu warunków traktatu koszyckiego, magnat Stefan Zápolya ugościł go w zamku spiskim i odesłał do granicy polskiej. Mimo wszystko Władysław pozostawił Olbrachtowi Głogów[15], który ten utrzymał do roku 1498, gdy przekazał księstwo bratu, Zygmuntowi[16].

Wybór na króla Polski

Kazimierz Jagiellończyk jeszcze przed swoją śmiercią zalecił elekcję Olbrachta na króla Polski. Polska, w przeciwieństwie do Litwy, nie była monarchią dziedziczną Jagiellonów, więc Kazimierz nie mógł wyznaczyć swojego następcy w Polsce[17]. Po śmierci Jagiellończyka 7 czerwca 1492 roku, zorganizowano sejm elekcyjny w Piotrkowie[18]. O koronę po ojcu starali się także bracia Jana, Władysław i Zygmunt oraz książę mazowiecki Janusz II. Kandydaturę Jana Olbrachta wsparli jego bracia – Fryderyk i Aleksander oraz królowa matka[17]. Dodatkowo otrzymał wsparcie od miast i ziemiaństwa[19]. W opozycji do kandydatury stanęli m.in. arcybiskup gnieźnieński Zbigniew Oleśnicki oraz marszałek Królestwa Polskiego Rafał Jarosławski. Główny kontrkandydat Olbrachta, Władysław II Jagiellończyk, nie rozpoczął aktywniejszych starań o koronę polską[20]. Ostatecznie 27 sierpnia Jan Olbracht został wybrany królem Polski[17][21]. Głosowanie było imienne, a wynik niemal jednogłośny na jego korzyść[22]. Po głosowaniu marszałek sejmu Rafał Jarosławski wyszedł z sali obrad i stanąwszy przed ogółem szlacheckich posłów na sejm ogłosił wynik, po czym trzy razy zadał im pytanie, czy taka jest ich wola. Kiedy zgromadzeni trzykrotnie odpowiedzieli „Jest, jest, jest!”, wybór Olbrachta na króla został usankcjonowany[22][23]. 23 września odbyła się koronacja w Krakowie nowego monarchy, którą poprowadził arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Zbigniew Oleśnicki[24]. Ponieważ władcą Litwy został Aleksander, do śmierci Olbrachta formalnie zerwana została unia polsko-litewska, lecz oba państwa pozostawały w sojuszu[17][25].

Polityka wewnętrzna

Jan Olbracht podczas swoich rządów podejmował próby przekształcenia państwa w duchu renesansowym. Pomagał mu w tym Filip Kallimach. Reformy przewidywały ograniczenie wpływów arystokracji feudalnej oraz zawarcie sojuszu z szlachtą, kosztem mieszczaństwa i chłopstwa[26].

Początki parlamentu polskiego

Za pierwsze posiedzenie dwuizbowego parlamentu polskiego uznaje się sejm z roku 1468 w Piotrkowie[27]. Wtedy to przedstawiciele sejmików ziemskich obradowali na równi ze stanem szlacheckim. Za panowania Jana Olbrachta ich obecność na sejmach była niemal regułą[28]. Ostatecznie rada królewska za panowania Olbrachta przekształciła się w senat[29], a ogólnopolski zjazd stanu szlacheckiego, złożony z przedstawicieli sejmików, w izbę poselską Sejmu[28].

Przywileje szlacheckie i polityka wobec Kościoła

Zaraz po objęciu tronu Jan w 1493 roku na sejmie w Piotrkowie potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje szlachty[28], a także nadanie i potwierdzenie przywilejów dla poszczególnych miast (m.in. dla Krakowa i Lwowa)[30]. Kraków uzyskał te same prawa elekcyjne co szlachta oraz podwójnie zwiększono pobór podatków[31][28]. Poszerzając przywileje, jakie jego ojciec nadał szlachcie w statutach nieszawskich, Jan I Olbracht ogłosił w 1496 roku tzw. statut piotrkowski, który zwalniał szlachtę od cła, ograniczały wychodźstwo chłopów do jednego rocznie na wieś oraz zabraniały nabywania przez mieszczan majątków ziemskich i piastowania urzędów państwowych. Duchownym bez szlachectwa zakazano zasiadania w kapitułach i piastowania wysokich stanowisk kościelnych. Nieszlachcie ograniczono także prawo do zajmowania katedr akademickich[32][33][34]. Działając na korzyść Prus Królewskich zaskarbił sobie ich przychylność.

Jan Olbracht ograniczył także rolę Kościoła w państwie, dotąd bardzo uprzywilejowaną. Zakazał m.in. sprzedaży oraz darowizn dóbr ziemskich na rzecz zakonów i duchowieństwa świeckiego.

Sprawa Fryderyka Jagiellończyka

Po śmierci Zbigniewa Oleśnickiego w 1493 roku, Olbracht udał się do do Gniezna i doprowadził do wyboru swego brata Fryderyka na arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa polski. Następnie, dzięki działaniom poselstwa polskiego w Rzymie, Fryderyk został kardynałem[35].

Mazowsze i księstwo zatorskie

W 1494 roku Janowi Olbrachtowi udało się wykupić położone między ziemią krakowską a oświęcimską księstwo zatorskie za 80 tysięcy złotych węgierskich. Po śmierci księcia zatorskiego Jana V miało być ono inkorporowane do Korony[36]. Rok później, po śmierci księcia Janusza II w 1495 roku do Polski włączono księstwo płockie[25].

W 1496 roku Olbracht nadał Konradowi III tereny Mazowsza w lenno, a sam przyjął tytuł „pana i dziedzica Mazowsza”[37].

Polityka zagraniczna

Relacje z Węgrami

5 grudnia 1492 roku w Budzie Olbracht i Władysław II zawiązali sojusz, który miał na celu rozbicie opozycji wobec rządów Władysława na Węgrzech[38][39].

Zjazd w Lewoczy

Na przełomie kwietnia i maja 1494 roku odbył się zjazd Jagiellonów w Lewoczy, na którym obecni byli bracia Jan Olbracht, Władysław, Zygmunt, Fryderyk oraz ich szwagier Fryderyk Hohenzollern[40]. Najważniejszymi tematami rozmów były obrona przed Imperium Osmańskim, sprawa Mołdawii oraz relacje z Habsburgami. Olbracht wysunął propozycję usunięcia Hospodara Mołdawskiego Stefana III i wsadzenie na tron Zygmunta. Na to jednak nie zgodził się Władysław II, który nie chciał pogarszać stosunków z Mołdawią[40][41]. W trakcie rozmów pojawiła się również koncepcja przeniesienia zakonu na tereny Podola, a władzę w Prusach Zakonnych miałby przejąć Zygmunt[42][43].

Skutkami zjazdu było zawarcie przez Polskę (w 1495) i Węgry (w 1496) trzyletniego rozejmu z Turkami[40], a także utworzenie wspólnego frontu przeciwko Habsburgom. Dodatkowo Władysław wzmocnił swoją pozycję na Węgrzech, eliminując magnacką opozycję[44].

Wojna z Turkami i jej następstwa

Sprawa turecka była za panowania Jana Olbrachta główną kwestią polityki zagranicznej. Król planował wielką wyprawę zbrojną do Mołdawii w celu odbicia od Turków ważnych czarnomorskich portów: Kilii i Białogrodu, przywrócenia polskiego zwierzchnictwa nad Mołdawią, pomszczenia klęski warneńskiej, a być może także osadzenie młodszego brata króla, Zygmunta, na tronie hospodarskim. W 1497 roku 40 tys. pospolitego ruszenia ruszyło na południowy wschód. Mimo że od 1387 roku Mołdawia była lennem Polski, jej hospodar, Stefan III Wielki, opowiedział się po stronie Turcji. Oblężenie Suczawy nie powiodło się i wyprawa zakończyła się wielkimi stratami polskich wojsk w bitwie pod Koźminem, w której Turcy, Tatarzy i Wołosi wybili ok. 5 tysięcy polskiego rycerstwa, zaskoczonego w czasie odwrotu w wąwozie. Klęskę na wieki utrwaliło mocno przesadzone powiedzenie: Za króla Olbrachta wyginęła szlachta.

Jeszcze gorsze od wojennej klęski były skutki polityczne nieudanej wyprawy mołdawskiej. W jej następstwie zawiązał się cały szereg przymierzy i koalicji państw ościennych przeciwko Królestwu Polskiemu i Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. W walkach przeciwko wojskom koronnym Wołochów wsparła Turcja, a nawet Węgry, rządzone przez brata króla, Władysława II. Wiosną 1498 roku Tatarzy najechali południowo-wschodnie terytoria Litwy, a wielki książę moskiewski Iwan III Srogi próbował opanować Kijów i Smoleńsk, w 1500 rozgramiając armię polsko-litewską w bitwie nad Wiedroszą. Natomiast cesarz rzymski, Maksymilian I Habsburg, przejął część Śląska z Głogowem i zażądał zwrócenia zakonowi krzyżackiemu Prus Królewskich, w związku z czym wielki mistrz krzyżacki odmówił złożenia należnego hołdu królowi polskiemu. Wówczas, wiosną 1501 roku, Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych w Toruniu, gdzie sam pojechał, ale złożony ciężką chorobą zakaźną (najprawdopodobniej syfilisem) zmarł wkrótce i wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie doszła do skutku. Sprawa odmowy hołdu lennego została rozwiązana przez następcę Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka.

Życie prywatne

Olbracht był sybarytą rozkochanym w luksusie. Prowadził wybujałe życie erotyczne, jednak nigdy się nie ożenił. Istnieje podejrzenie, że zmarł na morbus gallicus (łac. choroba francuska), czyli kiłę. Ze względu na swój niestabilny charakter i wady osobowościowe, które odstręczały od niego ludzi, nie cieszył się uznaniem ani magnaterii, ani szlachty, które uważały go za człowieka nieprzewidywalnego i obawiały się jego rządów[23].

Śmierć

Jan I Olbracht zmarł 17 czerwca 1501 w Toruniu, jego zwłoki złożono uroczyście w katedrze wawelskiej, a serce wmurowano w jedną z kolumn bazyliki św. Jana w Toruniu. Nie zostawił po sobie żadnego potomka. Po śmierci Jana Olbrachta tron po nim przejął jego młodszy brat, Aleksander (panował 1501–1506). W 2022 r. odkryto jego komorę grobową pod posadzką kaplicy jemu poświęconej[45].

Charakterystyka króla według Macieja z Miechowa

Był wysokiego wzrostu, oczu piwnych, na twarzy z pewnym wyrzutem i wysiękiem. (...) W ruchach szybki, często u boku z mieczykiem przypasanym występował, namiętnościom i chuciom jako człowiek wojskowy folgował.

Genealogia

Władysław II
Jagiełło
ur. ok. 1351
zm. 1 VI 1434		 Zofia
Holszańska
ur. ok. 1405
zm. 21 IX 1461		 Albrecht II
Habsburg
ur. 16 VIII 1397
zm. 27 X 1439		 Elżbieta
Luksemburska[46]
ur. 1409
zm. 1442
         
     
  Kazimierz IV
Jagiellończyk
ur. 30 XI 1427
zm. 7 VI 1492		 Elżbieta
Rakuszanka
ur. 1436
zm. 30 VIII 1505
     
   
Jan I
Olbracht
ur. 27 XII 1459
zm. 17 VI 1501


Jan Olbracht w kulturze

Literatura piękna

Przypisy

  1. ↑ Papée 2006 ↓, s. 8.
  2. ↑ Papée 2006 ↓, s. 12–13.
  3. ↑ Papée 2006 ↓, s. 14–15.
  4. ↑ Papée 2006 ↓, s. 15–16.
  5. ↑ Papée 2006 ↓, s. 19–20.
  6. ↑ Clifford J. Rogers: The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology. Oxford University Press, 2026, s. 74–75. ISBN 978-0-19-533403-6.
  7. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 53.
  8. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 59.
  9. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 65.
  10. ↑ Sroka 2000 ↓, s. 112.
  11. ↑ Sroka 2000 ↓, s. 115.
  12. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 126–127.
  13. ↑ Sroka 2000 ↓, s. 115–116.
  14. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 165–166.
  15. ↑ Baczkowski 2014 ↓, s. 166–167.
  16. ↑ Jarosław Kuczer: Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej 1526-1740. Zielona Góra: Uniwersytet Zielonogórski, 2007, s. 33. ISBN 978-83-7481-076-0.
  17. 1 2 3 4 Baczkowski 1999 ↓, s. 277.
  18. ↑ Papée 2006 ↓, s. 28–29.
  19. ↑ Papée 2006 ↓, s. 36.
  20. ↑ Papée 2006 ↓, s. 30, 33–35.
  21. ↑ Papée 2006 ↓, s. 37.
  22. 1 2 Papée 2006 ↓, s. 38.
  23. 1 2 Mirosław Maciorowski, Beata Maciejewska, Jerzy Strzelczyk, Wladcy Polski : historia na nowo opowiedziana, ISBN 978-83-268-2720-4, OCLC 1088872310 [dostęp 2022-05-13].
  24. ↑ Papée 2006 ↓, s. 38–39.
  25. 1 2 Jasienica 2007 ↓, s. 312.
  26. ↑ Baczkowski 1999 ↓, s. 277–279.
  27. ↑ Wacław Uruszczak, Sejm koronacyjny w 1507 roku w Krakowie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2002, s. 111–121, DOI: 10.18778/7171-529-3.08 [dostęp 2022-08-15].
  28. 1 2 3 4 Baczkowski 1999 ↓, s. 279.
  29. ↑ Jasienica 2007 ↓, s. 311.
  30. ↑ Papée 2006 ↓, s. 45.
  31. ↑ Jasienica 2007 ↓, s. 309.
  32. ↑ Jasienica 2007 ↓, s. 310–311.
  33. ↑ Baczkowski 1999 ↓, s. 279–280.
  34. ↑ Papée 2006 ↓, s. 103–109.
  35. ↑ Papée 2006 ↓, s. 53.
  36. ↑ Papée 2006 ↓, s. 49–50.
  37. ↑ Baczkowski 1999 ↓, s. 288.
  38. ↑ Baczkowski 1999 ↓, s. 285–286.
  39. ↑ Baczkowski 2015 ↓, s. 42–43.
  40. 1 2 3 Baczkowski 1999 ↓, s. 287.
  41. ↑ Papée 2006 ↓, s. 66.
  42. ↑ Baczkowski 1999 ↓, s. 287–288.
  43. ↑ Papée 2006 ↓, s. 67.
  44. ↑ Baczkowski 2015 ↓, s. 44.
  45. ↑ Radosław Biel, W kaplicy Jana I Olbrachta w katedrze na Wawelu odkryto komorę grobową [online], Archeologia Żywa, 7 sierpnia 2022 [dostęp 2023-09-08] (pol.).
  46. ↑ Córka Zygmunta Luksemburskiego.
  47. ↑ Kraszewski 1929 ↓.
  48. ↑ Ewa Janeczek. Postać króla Jana Olbrachta w historiografii i literaturze pięknej. „Wieki Stare i Nowe”. 1(6), s. 101–121, 2009.

Bibliografia

  • Krzysztof Baczkowski: Dzieje Polski Późnośredniowiecznej. Kraków: Fogra, 1999. ISBN 83-85719-40-7.
  • Krzysztof Baczkowski: Habsburgowie i Jagiellonowie w walce o Węgry w latach 1490-1492. Oświęcim: Napoleon V, 2014. ISBN 978-83-7889-131-4.
  • Krzysztof Baczkowski: Kongres wiedeński 1515 roku. Oświęcim: Napoleon V, 2015. ISBN 978-83-7889-221-2.
  • T. Biber, A. i M. Leszczyńscy, Poczet Władców Polski.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.