Kiryskowate

Kiryskowate

Callichthyidae[1]
(Bonaparte, 1838)
Okres istnienia: miocen–dziś PreꞒ Ꞓ O S D C P T J K Pg N Q 23.04/0 23.04/0
Przedstawiciel podrodziny Callichthyinae – Callichthys callichthys
Przedstawiciel podrodziny Corydoradinae – Hoplisoma panda
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	promieniopłetwe
Infragromada	doskonałokostne
Nadrząd	otwartopęcherzowe
Rząd	sumokształtne
Podrząd	Loricarioidei
Rodzina	kiryskowate

Kiryskowate^[2], kiryski^[3] (Callichthyidae) – rodzina małych ryb sumokształtnych (Siluriformes), przez polskich akwarystów błędnie^[a] nazwana sumikowatymi^[4]. Obejmuje ponad 200 opisanych gatunków, w tym wiele popularnych słodkowodnych ryb akwariowych^[5]. Powszechnie nazywane są kiryskami (układ łusek na ich ciele przypomina budową kirys). Często mylone z rybami z rodziny kirysowatych (Doradidae), z którymi, choć nie są blisko spokrewnione, zaliczane są do nieformalnej grupy sumików pancernych. Niektóre gatunki potrafią pokonywać krótkie odcinki po lądzie. W zapisie kopalnym kiryskowate znane są z formacji La Venta ze środkowego miocenu (Hoplosternum sp.) i z formacji Maiz Gordo, z późnego paleocenu (†Hoplisoma revelatum)^[6][7].

Kiryskowate należą do podrzędu Loricarioidei. Rodzina uznawana jest za grupę siostrzaną wobec zbrojnikowatych (Loricariidae), Scoloplacidae oraz Astroblepidae^[8].

Kiryskowate są trzecią pod względem liczby gatunków rodziną sumokształtnych. Uznaje się ponad 220 gatunków tych ryb, przy czym każdego roku opisywane są nowe^[5][9]. Callichthyidae dzieli się na dwie podrodziny: Callichthyinae oraz Corydoradinae.

Niemal 90% wszystkich kiryskowatych należy do Corydoradinae, z czego większość, bo około 180 gatunków historycznie przypisywano do rodzaju Corydoras. Od momentu swojego wyodrębnienia w 1952 roku podrodzina Corydoradinae przechodziła przez liczne rewizje taksonomiczne. Rodzaje takie jak Brochis czy Scleromystax były przez jednych badaczy synonimizowane z Corydoras, a przez innych uznawane za odrębne taksony. W końcu, badania morfologiczne i molekularne, których wyniki opublikowano w 2024 roku wykazały istnienie siedmiu różnych rodzajów w ramach podrodziny. W ten sposób przywrócono nazwy Gastrodermus, Osteogaster i Hoplisoma, wcześniej uznawane za synonimy Corydoras. Część gatunków Corydoras przeniesiono także do rodzajów Scleromystax oraz Brochis^[9].

Podrodzina Callichthyinae zrzesza w sobie obecnie pięć rodzajów ryb: Callichthys, Dianema, Hoplosternum, Lepthoplosternum oraz Megalechis^[10].

Poniżej kladogram całej rodziny kiryskowatych (Callichthyidae)^[9][10].

Ciało kiryskowatych osłonięte jest pancerzem utworzonym z dwóch rzędów płytek kostnych biegnących wzdłuż ciała po obydwu jego bokach. Mały otwór gębowy znajduje się w położeniu dolnym, jest wyposażony w jedną lub dwie pary dobrze rozwiniętych wąsików. W płetwie grzbietowej i w płetwach piersiowych występuje twardy promień tworzący kolec. Płetwa tłuszczowa również wspiera się na kolcu. Jelito kiryskowatych okresowo funkcjonuje jako dodatkowy narząd oddechowy^[6].

Przedstawiciele podrodziny Corydoradinae mierzą od 3 do 12 cm długości. Ich ciała są zgarbione i bocznie spłaszczone, na ogół dość krępe, z wyjątkiem ryb z rodzajów Aspidoras, Scleromystax i Gastrodermus, które zazwyczaj są bardziej podłużne i smuklejsze. Pyszczki są zaokrąglone, a u niektórych gatunków wyraźnie wydłużone. Wąsiki krótkie^[10].

Sumy z podrodziny Callichthyinae osiągają od 9 do 24 cm długości. Są to podłużne ryby o opływowym kształcie ciałach. Otwór gębowy jest spłaszczony, wyposażony w długie wąsiki^[10].

Zasięg występowania kiryskowatych obejmuje Amerykę Południową. Poza tym kontynentem tylko Hoplosternum punctatum spotykany jest w kilku rzekach Panamy, a Hoplosternum littorale w rzekach i jeziorach Florydy w Stanach Zjednoczonych, gdzie został zawleczony^[11].

Callichthyidae zasiedlają większość środowisk słodkowodnych, w tym wody stojące lub wolno płynące, o różnym stopniu natlenienia. Spotykane są w dużych rzekach o słabym nurcie, w jeziorach, na terenach zalewowych, bagnach, ale też w zwartych i bogatych w tlen strumieniach czy potokach. Jeden gatunek, Aspidoras mephisto, został odnaleziony w wodach jaskinionwych systemu Anésio-Russão w środkowej Brazylii^[12]. Kiryskowate zajmują zazwyczaj dno zbiorników, przeszukując detrytus w poszukiwaniu pożywienia, choć niektóre gatunki, takie jak kirysek sierpoplamy (Gastrodermus hastatus) czy karłowaty (G. pygmaeus), aktywnie pływają w toni^[13].

Większość kiryskowatych z podrodziny Callichthyinae po osiągnięciu dojrzałości wiedzie samotniczy tryb życia. Jedynie młode osobniki przebywają w grupach. Składają jaja na roślinach w pobliżu powierzchni wody, kilka z nich buduje gniazda z pęcherzyków powietrza.

Przedstawiciele Corydoradinae preferują gromadne życie. Ikrę składają na podłożu, a w akwarium również na szybach.

Wiele gatunków kiryskowatych to popularne ryby akwariowe. Należy tu wspomnieć przede wszystkim o gatunkach z rodzajów Hoplisoma oraz Osteogaster, takich jak kirysek spiżowy (O. aenea), kirysek panda (H. panda), kirysek Sterby (H. sterbai) czy kirysek pstry (H. paleatum), które są powszechnymi mieszkańcami akwariów domowych, ze względu na nieduże wymagania środowiskowe. W handlu akwarystycznym funkcjonuje duża liczba kirysków reprezentujących jeszcze nieopisane gatunki. Do ich oznaczania służy specjalnie stworzona numeracja, nadająca każdemu niepoznanemu jeszcze przez naukę kiryskowi unikatowym kod cyfrowy poprzedzony literą C (od Corydoras) lub skrótem CW (od Corydoras World, strony internetowej, na której po raz pierwszy pojawił się ten typ numeracji)^[14]. Podobny system funkcjonuje w przypadku nieopisanych przedstawicieli zbrojnikowatych.

Większe gatunki z podrodziny Callichthyinae w rdzennym zasięgu swojego występowania są lokalnie hodowane i poławiane jako ryby konsumpcyjne.

• kiryśnik
• lista rodzin ryb

• Roberto E. Reis: Callichthyidae. Armored Catfishes. The Tree of Life Web Project, 1998. [dostęp 2009-07-26]. (ang.).
• Froese, R. & D. Pauly: Family Callichthyidae - Callichthyid armored catfishes. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org, 2009. [dostęp 2009-07-26]. (ang.).
• Ferraris Carl J. Jr.. Checklist of catfishes, recent and fossil (Osteichthyes, Siluriformes), and catalogue of siluriform primary types (format pdf). „Zootaxa”. 1418, s. 1–628, 2007. ISSN 1175-5334. (ang.). 
• Wally Kahl, Burkard Kahl, Dieter Vogt: Atlas ryb akwariowych. Przekład: Henryk Garbarczyk i Eligiusz Nowakowski. Warszawa: Delta W-Z, 2000. ISBN 83-7175-260-1.
• Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2.