Konrad Adenauer

Konrad Adenauer był trzecim z pięciorga dzieci sekretarza Sądu Apelacyjnego w Kolonii (obecnie Oberlandesgericht Köln) i późniejszego radcy kanclerskiego Johanna Konrada Adenauera i jego małżonki Heleny z d. Scharfenberg^[2]. 5 marca 1894 Adenauer zdał maturę w Apostelgymnasium w Kolonii, potem studiował nauki prawnicze i wiedzę o państwie na uniwersytetach we Fryburgu Bryzgowijskim, Bonn i Monachium^[2], był członkiem katolickich organizacji studenckich, z którymi utrzymywał związki w ciągu całego swojego życia.

W latach 1897 i 1901 zdał egzaminy państwowe kwalifikujące do wykonywania zawodu prawnika. Ze względów zdrowotnych nie musiał odbywać służby wojskowej. W latach 1901–1906 był asesorem sądowym przy prokuraturze w Kolonii, przedstawicielem kancelarii adwokackiej radcy prawnego Hermanna Kausena przy Krajowym Sądzie Najwyższym w Kolonii, sędzią pomocniczym Sądu Krajowego w Kolonii. W 1901 przystąpił do Partii Centrum^[3]. W 1906 roku został wybrany na radnego miasta Kolonii^[4]. W 1909 r. został wybrany na stanowisko pierwszego radnego^[4] i tym samym zastępcę nadburmistrza Kolonii.

W 1905 r. ożenił się z Emmą Weyer, wchodząc w ten sposób do wyższych sfer Kolonii. Jego pierwsza żona zmarła przedwcześnie w 1916 r. w wieku 36 lat. W 1919 r. ożenił się ponownie. Jego drugą żoną była Augusta Zinser. Z obu małżeństw miał ośmioro dzieci. Swoją drugą żonę przeżył o wiele lat – zmarła w 1948 r. w Rhöndorf wskutek choroby po pobycie w więzieniach Gestapo.

Nie walczył w pierwszej wojnie światowej, ponieważ był w złym stanie zdrowia, i został ciężko ranny w wypadku samochodowym latem 1917 roku^[5][6].

W październiku 1917 r. został wybrany na burmistrza Kolonii^[7], cesarz Wilhelm II nadał mu tytuł nadburmistrza^[4], sprawował ten urząd do 1933 r. Pod koniec I wojny światowej w Kolonii nastąpiły problemy z zaopatrzeniem w żywność, co wymagało zdecydowanych działań ze strony władz miasta^[7]. Podczas wojny ściśle współpracował z armią w celu zmaksymalizowania roli miasta jako tylnej bazy zaopatrzenia i transportu dla Frontu Zachodniego. Zwrócił szczególną uwagę na zaopatrzenie cywilne w żywność^[5].

W okresie powojennym jako burmistrz podjął się modernizacji Kolonii. Na mocy traktatu wersalskiego fortyfikacje dookoła miasta miały być zburzone^[8]. Zburzenie fortyfikacji umożliwiło rozbudowę i modernizację miasta^[8]. Doprowadził do reaktywacji i rozbudowy Targów Kolońskich i Uniwersytetu Kolońskiego^[9]. Podczas jego kadencji odbudowano Uniwersytet w Kolonii^[5]. Znaczący był jego udział w utworzeniu zakładów Forda i w budowie obiektów transportowych, jak np. mostu w Mühlheim i autostrady Kolonia – Bonn w 1932 r., pierwszej autostrady niemieckiej (obecnie A555). W razie konieczności negocjował także ze skrajnymi politycznymi przeciwnikami (np. z KPD), aby przeforsować swoje projekty w radzie miejskiej. W 1928 r. otworzył pierwszą światową wystawę prasową „Pressa” w Kolonii.

W przemówieniu z 1 lutego 1919 roku Adenauer wezwał do rozpadu Prus oraz utworzenia Nadrenii jako autonomicznego regionu w Rzeszy. Był przekonany, że jest to jedyny sposób uniemożliwiający Francji aneksję Nadrenii^[10]. Rządy Rzeszy i Prus były całkowicie przeciwne planom Adenauera^[11]. W czerwcu 1919 roku ponownie zasugerował Berlinowi swój plan na rzecz autonomicznego państwa Nadrenia i ponownie jego plany zostały odrzucone przez rząd Rzeszy^[12].

Nawiązał dobre stosunki z powojennymi brytyjskimi władzami wojskowymi. Wykorzystywał je do zneutralizowania rady robotniczej i żołnierskiej, która stała się alternatywnym ośrodkiem władzy dla lewej strony^[5].

W połowie października 1923 roku kanclerz Gustav Stresemann ogłosił, że nowa waluta nie będzie wprowadzana do obiegu w Nadrenii^[13]. Pod koniec października 1923 roku Adenauer podjął rozmowy z francuskim wysokim komisarzem Paulem Tirardem na temat utworzenia Republiki Nadreńskiej. Nowe państwo miało być powiązane z Francją unią gospodarczą. Jednak kanclerz zdołał samodzielnie doprowadzić do zakończenia kryzysu^[14].

Kolonia, tak jak inne miasta i gminy Nadrenii, należała wtedy do kraju związkowego Prusy, tzw. Prowincji Nadreńskiej Prusy. W latach 1921–1933 Adenauer był prezydentem Pruskiej Rady Stanu^[15]. Stanowisko wymagało od niego częstych kontaktów z władzami centralnymi Republiki Weimarskiej^[15].

W 1921 roku został zasugerowany jako potencjalny kandydat na kanclerza. Jednak jego naleganie na rząd większościowy uniemożliwiło to^[5]. W 1926 roku partia Centrum zaproponowała Adenauerowi objęcie urzędu kanclerza. Poczatkowo był on zainteresowany tą propozycją. Jednak Niemiecka Partia Ludowa postawiła warunek, by Gustav Stresemann pozostał na stanowisku ministra spraw zagranicznych^[16]. Adenauer odrzucił ten warunek^[17].

Adenauer uważał, że na podstawie wyników wyborów naziści powinni wejść w skład rządów Prus i Rzeszy^[18].

Negatywnie oceniał nazizm^[19]. W 1932 roku jako prezydent Pruskiej Rady Stanu przeciwstawił się rozwiązaniu parlamentu krajowego Prus^[19]. W lutym 1933 odmówił powitania na lotnisku przybywającego do Kolonii Adolfa Hitlera^[19]. Zakazał wieszania swastyk na budynkach należących do administracji miasta, nakazał również zdjąć z mostu wywieszone tam sztandary nazistowskie^[19]. Wywołało to wściekłość nazistów^[19]. W dniu 4 kwietnia 1933 roku został oficjalnie odwołany z funkcji burmistrza. Natomiast jego konta bankowe zostały zamrożone^[20]. Wytoczono mu proces o korupcję, nie znaleziono jednak żadnych dowodów, sprawa została umorzona w 1934 roku^[21].

Na krótki czas schronił się w opactwie Maria Laach w górach Eifel^[4], gdzie był gościem kolegi szkolnego, opata Herwegena^[22]. W 1934 r. wprowadził się z rodziną do domu w Neubabelsbergu, na przedmieściach Poczdamu^[21]. 30 czerwca 1934 został aresztowany, w związku z puczem Röhma, jednak zwolniono go po 2 dniach^[23]. W następnych latach często zmieniał miejsce pobytu i ukrywał się okazjonalnie u przyjaciół. W 1937 r. uzyskał, po upartej walce, emeryturę i odszkodowanie za swój zarekwirowany przez nazistów dom w Kolonii^[22], dzięki temu zbudował dom w Rhöndorfie.

Utrzymywał kontakt z działaczami różnych grup ruchu oporu wobec nazizmu, głównie katolickich, nie brał jednak udziału w działaniach opozycji antyhitlerowskiej^[24].

W sierpniu 1944 został aresztowany wspólnie z żoną^[4]. Spędził w areszcie w Kolonii 3 miesiące^[4]. Z końcem września udało mu się zbiec, ale wkrótce potem został ponownie ujęty i jako pojedynczy więzień został zamknięty w więzieniu Gestapo w Brauweiler koło Kolonii, ale traktowano go tam stosunkowo łagodnie. Jego syn Max uzyskał umorzenie aresztu ojca, ponieważ w Berlinie nie było żadnych dowodów przeciwko niemu. O jego dossier po prostu zapomniano, o jego uwolnieniu też. 26 listopada 1944 opuścił więzienie Gestapo, nie wolno mu jednak było przebywać w Kolonii. Koniec wojny zastał go wraz z, już wcześniej zwolnioną i ciężko chorą, żoną w domu w Rhöndorfie, który to dom znalazł się pod ostrzałem artyleryjskim i został poważnie uszkodzony.

W maju 1945 69-letni Adenauer został wyznaczony przez amerykański rząd wojskowy na stanowisko burmistrza Kolonii^[25]. Znajdował się na amerykańskiej, tzw. Białej Liście (dla całych Niemiec) na pierwszym miejscu. Po przejęciu Kolonii przez brytyjskie władze okupacyjne został jednak zwolniony 6 października 1945 z urzędu burmistrza^[25]. 2 września został założycielem i członkiem zarządu Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDP) w Nadrenii^[25]. Partia została założona przez byłych działaczy Partii Centrum^[25].

Po odsunięciu od władzy Adenauer poświęcił się tworzeniu nowej partii politycznej – Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej – która w jego zamierzeniu miała skupiać protestantów i katolików. Zdaniem Adenauera partia zrzeszająca wyłącznie katolików doprowadziłaby do sytuacji, w której na niemieckiej scenie politycznej ponownie dominowałyby ugrupowania antydemokratyczne^[26]/ W styczniu 1946 roku Adenauer zainicjował polityczne spotkanie przyszłej partii w strefie brytyjskiej w roli doyena i został nieformalnie naznaczony jako jej przywódca^[27].

Adenauer uważał, że Prusy są podstawową przyczyną nacjonalizmu i tylko poprzez wypędzenie pruskiego socjalizmu Niemcy mogą stać się demokracją. Niechęć Adenauera do Prus doprowadziły go nawet do przeciwstawienia się Berlinowi jako przyszłej stolicy^[28].

Adenauer postrzegał najważniejszą bitwę powojennego świata jako starcie między siłami chrześcijaństwa i marksizmu – zwłaszcza komunizmu^[29]. Te same antymarksistowskie punkty widzenia doprowadziły Adenauera do potępienia socjaldemokratów jako spadkobierców pruskiego i narodowego socjalizmu^[30]. Ideologia Adenauera była sprzeczna z frakcjami partii chcącymi zjednoczyć socjalizm i chrześcijaństwo^[31].

W okresie powojennym Adenauer uważał, że największym zagrożeniem dla Niemiec jest ZSRR i komunizm^[32]. Uznawał zacieśnienie współpracy z państwami Europy zachodniej i sojusz z USA za skuteczną formę obrony przed wpływami ZSRR^[32]. Za największego sojusznika Niemiec uważał Francję^[32]. W odróżnieniu od ówczesnych polityków SPD sądził, że zjednoczenie Niemiec nie jest możliwe dopóki ZSRR pozostaje supermocarstwem^[33]. Sprawę rewizji granic Niemiec z Polską uważał za drugorzędną, nie poświęcał jej uwagi^[33].

W 1948 roku powstała Rada Parlamentarna, której celem było stworzenie nowej konstytucji Niemiec^[34]. Dzięki kompromisowi z SPD Adenauer został jej przewodniczącym i odgrywał decydującą rolę w pracach nad konstytucją^[34]. Dzięki temu stanowisku udało mu się zyskać dużą popularność w niemieckim społeczeństwie^[35]. Konstytucja została uchwalona 8 maja 1949 roku^[35].

14 sierpnia 1949 miały miejsce wybory do Bundestagu. Koalicja CDU/CSU zdobyła 31% głosów i okazała się najsilniejszym ugrupowaniem w parlamencie, nie miała jednak samodzielnej większości^[36]. Większość posłów CDU i CSU chciała wielkiej koalicji z SPD^[37]. Adenauer utworzył jednak koalicję z FDP i DP^[37]. 15 września 1949 roku został wybrany kanclerzem Niemiec, w głosowaniu miał przewagę tylko jednego głosu^[37]. W 1953 roku CDU/CSU ponownie wygrała wybory. Adenauer utworzył koalicję z partią zrzeszającą niemieckich uchodźców ze wschodu i DP, co dało mu większość 2/3, umożliwiającą zmianę konstytucji. Pragnął zmienić konstytucję, by umożliwić budowę armii^[38]. W 1957 r. CDU/CSU wygrała wybory po raz kolejny, zdobywając 50,2% głosów, co dawało bardzo mocną większość bezwzględną^[38]. W 1961 roku ponownie stanął na czele rządu po wygranych wyborach. W październiku 1963 roku podał się do dymisji z urzędu kanclerza, aż do 1966 roku pozostał jednak szefem CDU i deputowanym do Bundestagu^[39].

Integracja europejska

W polityce zagranicznej Adenauer był zwolennikiem integracji europejskiej i sojuszu z Francją^[44]. W maju 1950 roku z entuzjazmem przyjął propozycje Roberta Schumana, francuskiego ministra spraw zagranicznych, który postulował stworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali^[44]. W kwietniu 1951 Adenauer był jednym z sygnatariuszy traktatu paryskiego, który powoływał do życia wspólnotę^[45]. Traktat był postrzegany jako francuska próba przejęcia niemieckiego przemysłu^[46]. Adenauer był zwolennikiem przystąpienia aby Wielka Brytania do Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali^[47].

Umowa z Izraelem

Adenauer uznał zobowiązanie Niemiec Zachodnich względem Izraela, jako głównego przedstawiciela Żydów, do rekompensaty za Holocaust^[48]. 10 września 1952 oba państwa zawarły Luksemburską Umowę Reparacyjną, na mocy której Niemcy Zachodnie zgodziły się na wypłatę odszkodowań^[49]. Kanclerz RFN dążył do porozumienia zarówno w imię moralnego obowiązku, jak i politycznego pragmatyzmu^[50][51]. Uregulowanie sprawy odszkodowań dla ofiar Holocaustu było dla Niemiec warunkiem uznania na arenie międzynarodowej, jak i dobrych stosunków z USA^[52][53].

W przemówieniu z 20 września 1949 roku Adenauer potępił cały proces denazyfikacji prowadzony przez alianckie rządy wojskowe i poinformował o planach wprowadzenia ustawy o amnestii dla nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Planował także wystąpienie do wysokich komisarzy o odpowiednią amnestię za kary nałożone przez alianckie sądy wojskowe^[59]. Polityk uważał, że kontynuacja denazyfikacji sprzyjałaby nacjonalizmowi, ponieważ osoby dawniej wspierające reżim nazistowski zostałyby wykluczone z niemieckiego życia^[60].

W listopadzie 1954 roku wysiłki lobbingowe Adenauera w imieniu więźniów w końcu przyniosły owoce wraz z uwolnieniem Konstantina von Neuratha^[61]. Adenauer pogratulował politykowi uwolnienia i wzbudził kontrowersje na całym świecie^[62]. Brytyjski sekretarz w Ministerstwie Spraw Zagranicznych potępił wysiłki Adenauera na rzecz uzyskania wolności dla admirała Karla Dönitza. Polityk był przekonany, że admirał będzie aktywnym niebezpieczeństwem dla niemieckiej demokracji^[63]. Następnie Adenauer uzgodnił z sekretarzem, że w zamian za wcześniejsze zwolnienie admirała Ericha Raedera ze względów zdrowotnych nie dojdzie do wcześniejszego zwolnienia admirała Dönitza^[64].

Rząd Adenauera odmówił uznania linii Odry i Nysy za wschodnią granicę Niemiec^[65]. Odmowa ta wynikała w dużej mierze z chęci pozyskania dla partii głosów osób wysiedlonych oraz prawicowych nacjonalistów. Dlatego też popierał prawo wysiedlonych do powrotu do swoich dawnych domów. Miało to również stanowić przeszkodę nie do pokonania w przypadku ewentualnego rozpoczęcia negocjacji w sprawie zjednoczenia Niemiec na warunkach uznawanych przez Adenauera za niekorzystne – takich jak neutralizacja Niemiec – gdyż doskonale zdawał on sobie sprawę, że Sowieci nigdy nie zmienią przebiegu granicy na Odrze i Nysie^[66]. Prywatnie Adenauer uważał wschodnie prowincje Niemiec za bezpowrotnie utracone^[28].