Konstantin Leontjew

Konstantin Leontjew
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

31 stycznia 1831
Kudinowo

Data i miejsce śmierci

12 listopada 1891
Siergijew Posad

Narodowość

rosyjska

Język

rosyjski

Dziedzina sztuki

medycyna, literatura

Konstantin Nikołajewicz Leontjew, ros. Константин Николаевич Леонтьев (ur. 19 stycznia?/31 stycznia 1831 w Kudinowie, zm. 31 października?/12 listopada 1891 w Sergijewym Posadzie) – rosyjski filozof, pisarz, lekarz i dyplomata.

Życiorys

Urodził się w rodzinie szlacheckej[1][2]. W latach 1850–1854 studiował na wydziale medycznym Uniwersytetu Moskiewskiego. W latach 1854–1856 służył jako lekarz polowy na wojnie krymskiej. W 1857 roku podjął również aktywność literacką. Do roku 1863 był już autorem kilku nowel i powieści[3][4]. Debiutował jako beletrysta w liberalnych periodykach. Jego artykuły, napisane w latach 1873–1883, zostały wydane w dwóch tomach (1885–1886) pt. Wschód, Rosja i Słowiańszczyzna (ros. Восток, Россия и славянство)[5]. Leontjew rozwija w nich swoje kulturowo-filozoficzne, historiozoficzne i społeczno-polityczne poglądy[6].

W 1863 został mianowany sekretarzem ambasady rosyjskiej na Krecie[3]. Służbę dyplomatyczną porzucił w 1871 r. wskutek kryzysu duchowego: ciężko chory, w modlitwie obiecał poświęcić w razie wyzdrowienia życie Bogu. Po odzyskaniu zdrowia przebywał kolejno w klasztorach Athosu, monasterze św. Mikołaja na Ugrieszy, monasterze św. Jerzego w Mieszczowsku oraz w Pustelni Optyńskiej[7]. Starcy w klasztorze wyperswadowali mu chęć natychmiastowego zostania mnichem, ale od tego czasu żarliwe prawosławie stało się zasadą określającą jego światopogląd[8]. W 1880 roku był pracownikiem gazety w Warszawie, potem pracował jako cenzor w Moskwie[5].

W Pustelni Optyńskiej 23 sierpnia 1891, ponownie ciężko chory, złożył w tajemnicy śluby mnisze. 30 sierpnia przeniósł się do Ławry Troicko-Siergijewskiej, by mieć lepszy dostęp do pomocy lekarskiej; tam zmarł na zapalenie płuc[7].

Poglądy

Niektóre źródła zaliczają Leontjewa do późnych słowianofilów[9][10][11][12] lub przedstawicieli neosłowianofilów[13]. Zdaniem Nikołaja Łosskiego, Leontjew nie należał do słowianofilów. Tym niemniej to właśnie on stał się wyrazicielem idei degenerującego się słowianofilstwa[14]. Głosił bizantynizm jako organizującą zasadę życia społecznego i państwowego[15]. W latach 1872–1873 pisał artykuł Bizantyzm i słowiańszczyzna (ros. Византизм и славянство), gdzie twierdził, że Rosja jest nosicielką idei bizantynizmu[16]. Praca ta zawiera oryginalną teorię kultury i rozwoju społeczeństw, antycypującą teorię Spenglera o przechodzeniu „kultury” w „cywilizację”. Pewne podobieństwo łączy ją również z koncepcjami Ortegi y Gasseta i innych elitarnych krytyków „kultury masowej”[17]. Wielkie wrażenie wywarła na Leontjewie książka Nikołaja Danilewskiego Rosja a Europa, w której przedsięwzięto próbę przedstawienia historii jako całokształtu rozmaitych typów kulturowo-historycznych. Modyfikując i poddając korekcie koncepcję Danilewskiego, Leontjew formułuje „prawo trójjedynego procesu rozwojowego” (ros. триединый закон развития), odnoszącego zarówno do przyrody, jak i do społeczeństwa. Zgodnie z tym prawem organizmy państwowe i całe kultury świata przeżywają trzy okresy:

  1. pierwotnego piękna,
  2. kwitnącej złożoności i
  3. wtórnego spaczonego uproszczenia[18][19].

Konserwatysta[12], choć niezwiązany z rządem carskim[20], Leontjew krytykował cywilizację zachodnią, w szczególności liberalizm, któremu przeciwstawiał cywilizację bizantyjską. Przewidywał rychły upadek cywilizacji zachodniej. Sprzeciwiał się wszelkim reformom w Rosji, sugerując powrót do bizantyjskiej dyscypliny i rytuałów. Potępiał nasilające się w Europie zachodniej tendencje do uniformizacji, chwaląc minione epoki, w których dominowały heroiczne i twórcze postawy[2]. Twierdził, że przemoc i nierówność społeczna muszą funkcjonować w społeczeństwie, by mogło równocześnie istnieć piękno. Komentując bieżącą sytuację w Rosji twierdził, że umysłowość jej mieszkańców została nieodwracalnie zmieniona przez "liberalny nihilizm", przez co powrót do wcześniejszego (doskonalszego) stanu rzeczy mógłby nastąpić tylko dzięki długiej wojnie wewnętrznej. Jako doraźny środek sugerował "zamrożenie życia społecznego"[2]. Bez wahania bronił despotyzmu państwowego[21]. Boris Jakowienko określał poglądy Leontjewa jako naturalistyczno-estetyczną teorię despotyzmu[12].

Wpływ i recepcja

Leontjew wywarł znaczny wpływ na rosyjską filozofię. W jego ideach odnajdywali bodziec do własnych konstrukcji filozoficznych tacy myśliciele, jak Władimir Sołowjow, Nikołaj Bierdiajew, Siergiej Bułgakow, Pawieł Fłorienski i in.[22] Jan Kucharzewski w swoim opus vitae (Od białego caratu do czerwonego) w 1931 roku dostrzegał w stanowisku Leontjewa jedną z wersji rosyjskiego nacjonalizmu, wyprzedzającą ideologię euroazjatyzmu[23]. George Kline uważał Leontjewa za jednego z najgłębszych myślicieli rosyjskich obok Rozanowa i Szestowa[24].

Odbiór w Polsce

Pierwszym z polskich badaczy i myślicieli, jacy zwrócili uwagę na doniosłość myśli Konstantego Leontjewa był Marian Zdziechowski[23]. W okresie międzywojennym praca Zdziechowskiego była jedyną filozoficzną próbą uchwycenia specyfiki i znaczenia dzieła rosyjskiego myśliciela. W okresie współczesnym badania nad tradycją intelektualną w Rosji nabrali większego rozmachu. Szczególną zasługą w tej materii położył Andrzej Walicki. Filozofia Leontjewa została przez tego badacza ujęta i mocno osadzona w kontekście rozwoju myśli filozoficzno-społecznej w Rosji[25]. Grzegorz Przebinda w swym artykule „Bizantyjski” estetyzm Konstantego Leontjewa („Roczniki Humanistyczne”. Słowianoznawstwo, t. XLIII, z. 7, 1995, s. 177–196) postrzega rosyjskiego myśliciela, z jednej strony, jako krytyka liberalizmu i demokracji konstytucyjnej, a z drugiej, jako krytyka słowianofilstwa i pansławizmu liberalnego, czyli N. Danilewskiego[26]. Osobne miejsce w polskiej recepcji myśli Leontjewa zajmują studia Mariana Brody i Michała Bohuna, autorów obszernych monografii[27].

Przypisy

Bibliografia

po polsku
w językach obcych

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.