Filozofia rosyjska

Trzej filozofowie: Nikołaj Fiodorow, Władimir Sołowjow i Lew Tołstoj. Rysunek Leonida Pasternaka (1903).

Filozofia rosyjska – filozofia uprawiana na terenie Rosji, przez Rosjan, lub w języku rosyjskim. Jako odrębna tradycja filozoficzna w ramach filozofii Zachodu wykazuje silne związki z rosyjską tożsamością narodową.

Charakterystyka

Twórcami filozofii rosyjskiej byli nie tylko Rosjanie, lecz również przedstawiciele innych narodów, związanych z Rosją: Grek Michał Triwolis, Chorwat Juraj Križanić, Ukraińcy Hryhorij Skoworoda i Teofan (Prokopowicz), Mołdawianin Antioch Kantemir, Żydzi Michaił Gerszenzon, Lew Szestow, Siemion Frank i in. Filozofia rosyjska powstawała nie tylko na terenie Rosji, ale i za granicą. Liczni filozofowie rosyjscy z różnych powodów, (przeważnie z przyczyn politycznych) udawali się na emigrację: Aleksandr Hercen, Nikołaj Ogariow, Michaił Bakunin, Piotr Ławrow, Nikołaj Bierdiajew, Iwan Iljin, Frank, Siergiej Bułgakow, Gieorgij Plechanow, Włodzimierz Lenin i in. Historiografia filozofii rosyjskiej (jej opis historyczny) jest znacznie młodsza niż sama filozofia i liczy sobie ok. 150 lat[1].

W toku badań nad dziejami filozofii rosyjskiej wśród historyków filozofii ujawniły się różne stanowiska wobec daty powstania i miejsca filozofii rosyjskiej w historii filozofii światowej. Niektórzy badacze są zdania, że filozofia rosyjska nie miała żadnych cech oryginalnych i była tylko czymś zapożyczonym. Na tym stanowisku stali Ernest Radłow, Gustaw Szpet[2] i Boris Jakowienko[3]. Autorzy ci, skoncentrowawszy się na filozofii uprawianej profesjonalnie i posługując się sformalizowanymi kryteriami „filozoficzności”, mocno krytycznie podchodzili do rosyjskiej myśli filozoficznej, a w ostatecznej konkluzji odmówił jej wszelkiej oryginalności[4].

Badacze, którzy uznają samodzielność filozofii rosyjskiej, nie są zgodni w datowaniu jej powstania, co uzależnione jest między innymi od podejścia metodologicznego. Istnieje tzw. „krótka wersja” historii filozofii, tzn. pogląd, że powstanie filozofii rosyjskiej przypada na XVIII w.[5] Tak na przykład Wasilij Zieńkowski w swej książce Historia filozofii rosyjskiej datuje początek filozofii rosyjskiej na XVIII w., ponieważ wcześniej nie było w Rosji samodzielnych dzieł filozoficznych[6][7]. Ten pogląd Zieńkowskiego do dziś spotyka się w słownikach filozoficznych[8]. Wwiedienski sądził, że filozofia rosyjska zaczyna się dopiero w 1755 roku, czyli od chwili założenia Uniwersytetu Moskiewskiego[9]. Analogiczne sądy wypowiadał później także Wilhelm Goerdt, gdy pisał, że pierwsze własne wysiłki filozofii rosyjskiej przypadają mniej więcej na połowę XVIII w.[10] Michaił Maslin w ślad za swoim kierownikiem naukowym Szczipanowem uważał, że tradycja filozofii w Rosji sięga średniowiecza. Według Maslina historia filozofii rosyjskiej dzieli się na pięć okresów:

  1. okres średniowieczny (XI–XVII w.);
  2. Filozofia nowożytna;
  3. Filozofia pierwszej połowy XIX w.;
  4. Filozofia drugiej połowy XIX w.;
  5. Współczesna filozofia rosyjska (XX–początek XXI w.)[1].

Nie mniejsze rozbieżności powstały w różnych interpretacjach swoistości filozofii rosyjskiej. Zieńkowski hołdował poglądowi, że cechą charakterystyczną filozofii rosyjskiej jest "ontologizm" (ros. онтологизм), oznaczający centralność problematyki ontologicznej i przekonanie o istnieniu rzeczy samej w sobie (niezależnej od poznania)[11]. W odróżnieniu od Zieńkowskiego, Nikołaj Łosski w swej Historii filozofii rosyjskiej twierdził, że wśród zagadnień filozoficznych, którymi zajmowali się filozofowie rosyjscy, miejsce centralne zajmowała nie ontologia, lecz gnoseologia[12], czyli zagadnienia dotyczące procesu poznania. Kandydat nauk Anatolij Lebiedienko uważa, że przejawem swoistości filozofii rosyjskiej jest brak myślenia rozumowego, co wyraził Fiodor Tiutczew w słowach "Umysłem Rosji nie zrozumiesz". Filozofia rosyjska przeciwstawia opartej na rozsądku logice metafizykę serca[13]. Analogiczną opinię wyraża Michaił Gromow, który za cechę charakterystyczną filozofii rosyjskiej uznaje emocjonalny sposób filozofowania, w przeciwieństwie do dyskursywnego (rozumowego) formułowania poglądów na świat[14].

Początki filozofii rosyjskiej

Chrzest Kijowian (Kławdij Lebiediew)
Archimandryta Gawriił (Woskriesienski), pierwszy historyk filozofii rosyjskiej

Już w 1839 roku archimandryta Gawriił (Woskriesienski) w swej książce Historia filozofii zaproponował datować początek filozofii rosyjskiej na okres chrystianizacji[15]. Gawriił był pierwszym autorem upatrującym początek filozofii rosyjskiej nie w XVIII, lecz w XI–XII wieku[16]. Do tego stanowiska przychyla się wielu współczesnych badaczy, ujmując rozwój filozofii rosyjskiej od momentu przyjęcia chrześcijaństwa na ziemiach Rusi Kijowskiej[17].

W ciągu wielu wieków ludy słowiańskie prowadziły zaciętą walkę z Hunami, Awarami, Chazarami, Pieczeniegami, Połowcami i innymi stepowymi koczownikami. W wiekach VI–VIII zachodził proces formowania się staroruskiej narodowości, która ostatecznie ukształtowała się w wiekach IX–X, w wyniku zjednoczenia wschodniosłowiańskich plemion w jedno staroruskie państwo[18]. Religie ludów starosłowiańskich miały charakter politeistyczny, ludy te wierzyły w świat pozagrobowy, oddawały cześć przodkom i różnym bogom, z których szczególnie wyróżniali się bóg burzy – Perun, bóg Słońca – Dadźbóg, bóg ognia – Swarożyc, bóg witalnych sił przyrody – Jaryło, bóg bydła – Weles i in.[19].

Duże znaczenie dla Rosji miało też oficjalne przyjęcie chrześcijaństwa w X wieku, ponieważ zbliżyło ją do bardziej rozwiniętej kultury bizantyńskiej, a poprzez nią do kultury antycznej. Kościół i klasztory były wówczas ośrodkami kultury duchowej, krzewicielami piśmiennictwa[20]. Fakt przyjęcia przez Ruś chrześcijaństwa z Bizancjum, a nie z Rzymu, miał duże konsekwencje dla swoistości myśli rosyjskiej. Już dawni Rusowie, a następnie i myśliciele rosyjscy orientowali się na wschodniosłowiańskie tradycje, zakorzenione w Bizancjum. Stamtąd przede wszystkim czerpali idee teologiczno-filozoficzne i za ich pośrednictwem otrzymywali wiedzę o filozofii starogreckiej[21].

W wiekach XI–XII w kazaniach kościelnych oraz w świeckich księgach rękopiśmiennych zaczął się pojawiać termin „filozofia” w sensie umiłowania mądrości. W wiekach XI–XV w Rosji dobrze znane były idee Arystotelesa, Platona, Demokryta, Epikura, Homera, Hippokratesa, dzieła myślicieli bizantyjskich, a także liczne prace filozoficzne średniowiecznych myślicieli Europy zachodniej[20]. W średniowiecznej Rosji, podobnie jak i w średniowiecznej Europie Zachodniej, kultura ukształowana była w dużej mierze pod wpływem religii[22]. Ponieważ filozofia w tym okresie nie wyodrębniła się jeszcze spośród innych gałęzi wiedzy i połączona była z doktryną religijną. Nie ukształtowały się też odrębne gatunki piśmiennictwa filozoficznego, a problemy budowy świata, problemy człowieka oraz jego miejsca w przyrodzie i społeczeństwie, problemy psychologii i moralności roztrząsane były w kronikach, w opowieściach, przepowiedniach, kazaniach i modlitwach, gdzie zagadnienia te przeplatały się z różnego rodzaju wiadomościami historycznymi i występowały w szacie religijnej[20].

W Powieści dorocznej wiele miejsca zajmuje sprawa kultury pogańskiej, problem krzewienia się i ugruntowania chrześcijaństwa w tym kraju. Bogom pogańskim przeciwstawiony zostaje Bóg chrześcijański jako stwórca wszystkiego, co istnieje. Określone znaczenie filozoficzne posiada List metropolity kijowskiego Nikifora do Władimira Monomacha (XII w.), w którym obok problemów religijnych rozważane są problemy dotyczące człowieka, miejsca, w którym znajduje się dusza, rozumu oraz zmysłów jako źródeł wiedzy ludzkiej[23]. Nikifor I podkreślał z naciskiem konieczność przestrzegania postów, bo ich wymaga prawo moralne[24].

W wiekach XIII–XIV na Rusi pojawiły się przerobione i uzupełnione bizantyjskie prace filozoficzne – Objaśniająca Paleja, Pszczoła, Dioptra i in.[25] Etyczne zasady epoki wyłożone zostały w Kazaniu Władimira Monomacha (1099[26]), w Słowie Daniła Zatocznika (XIII w.) i innych utworach[27].

W wiekach XIV–XVI w Rosji nadal trwała walka między tendencjami jednoczącymi państwo, które dzięki temu potrafiłoby odeprzeć obce najazdy, a zwolennikami bojarskiego rozdrobnienia feudalnego. Na czołowe miejsce zaczyna się wysuwać Wielkie Księstwo Moskiewskie jako centrum formującego się państwa rosyjskiego. Z początku XVI wieku pochodzi posłanie zakonnika Filoteusza do księcia Wasyla III, w którym w religijnej formie sformułowana została teoria „Moskwy jako Trzeciego Rzymu”. Teoria ta powstała w okresie, kiedy, z jednej strony, Turcy zagarnęli Konstantynopol, kładąc kres imperium bizantyjskiemu, z drugiej zaś zrzucono podległość władzy tatarsko-mongolskiej, a rosyjskie państwo umocniło się i zaczęło odgrywać istotną rolę międzynarodową[28].

Z potępieniem bojarów i udzielnych księżąt wystąpił w połowie XVI wieku wielki działacz społeczny i nieprzeciętny myśliciel Iwan Pierieswietow. Bojarstwu przeciwstawiał oddaną władzy państwowej szlachtę i opowiadał się za umocnieniem rosyjskiego scentralizowanego państwa pod wodzą Moskwy. Do grona wybitnych myślicieli XVI wieku należał duchowny Jermołaj (Erazm), który, podobnie jak Pierieswietow, opowiadał się za jedynowładztwem; uważał, że bojarzy nie są właścicielami zemi, jej właścicielem jest monarcha[29]. Na wiek XV i początek XVI przypada głośny spór między „osiflanami” pod wodzą Józefa Wołockiego i niezachłannymi na czele z Niłem Sorskim i Wassianem Patrikiejewem. Wołocki opowiedział się za silną władzą książęcą, dowodząc wyższości władzy świeckiej (książęcej) nad duchową oraz konieczności podporządkowania udzielnych księżąt w Moskwie wielkiemu księciu moskiewskiemu Wasylowi III. Utrzymywał przy tym, że władza carska pochodzi od Boga[30].

W wiekach XIV–XVI w Rosji zaczynają szerzyć się liczne religijne herezje wolnomyślicielstwo wymierzone przeciw oficjalnej religii. Głównymi przedstawicielami wolnomyślicielstwa w Rosji w wiekach XIV–XV byli strigolnicy. W końcu XV i na początku XVI wieku w Moskwie istniało kółko heretyckie F. Kuricyna. W XVI wieku idee heretyckie głosili Matwiej Baszkin i Fieodosij Kosoj[31].

XVII wiek to okres profesjonalizacji filozofii w Rosji i jej przekształcenia w szczególną formę świadomości społecznej[32]. Rozpoczyna się też instytucjonalna edukacja filozoficzna w związku z utworzeniem Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (1631) i Akademii Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej[1], powolanej z inicjatywy Symeona Połockiego w Moskwie w 1687 roku[33]. Znany pisarz i myśliciel Symeon Połocki postulował wprowadzenie „dobrego” ustawodawstwa i walczył o „dobrą” władzę, potępiał tyranów i ciemnotę. W Winnicy wielu kwiatów dawał on rady kupcom, mnichom, monarchom; głosił miłość do poddanych, trzeźwość w sądach, skromność w postępowaniu, sławił oświatę, przyjaźń i pracowitość. Połocki uważał, że świat materialny i duchowy został stworzony przez Boga[34].

I w Kijowie, i w Moskwie filozofię wykładano w duchu scholastycznym, opierając się na autorytecie Arystotelesa, preparowanego w duchu teologii chrześcijańskiej. Filozofia scholastyczna na Rusi, podobnie jak i w Europie Zachodniej, była jeszcze podporządkowana teologii i z jej pozycji ujmowała i krytykowała zarówno antycznych myślicieli, jak i współczesnych, na przykład Kartezjusza. Pojawiają się takie traktaty, jak Wielka i prawdziwa nauka Biełobockiego, komentarz do utworu scholastyka Rajmunda Lulla Ars generalis ultima[33]. Komentarz Andrzeja Biełobockiego był oryginalnym dziełem filozoficznym. Biełobocki uważał, że świat został stworzony przez Boga i rządzi nim boska Opatrzność[34].

W XVII wieku w Rosji zaczął się rozpowszechniać heliocentryczna teoria Kopernika. Pierwszym jej zwolennikiem był Epifaniusz Sławiniecki. Przeniknięcie do Rosji heliocentrycznej teorii Kopernika miało olbrzymie znaczenie dla rozwoju opartej na nauce filozofii przyrody[35].

Oryginalny charakter ma też praca Juraja Križanića z zakresu filozofii społeczno-politycznej pt. Polityka, w której autor apeluje o podnoszenie dobrobytu w państwie, rozwijanie rolnictwa jako podstawy bogactwa, a także zaleca doskonalenie rzemiosła i handlu. Mędrzec powinien, zdaniem Križanića, poznać takie „najważniejsze i najwyższe rzeczy”, jak Bóg, niebo, Ziemia, obyczaje ludzkie, porządek prawny. Wiedza powinna umożliwić ludziom zrozumienie przyczyn rzeczy. W swej Polityce Križanić wiele uwagi poświęcał poszczególnym faktom historycznym, opisywał moralność, obyczaje i ubory ludzi, postulował umocnienie granic państwa i in.[36]

Przenikające poprzez Bizancjum idee filozoficzne i poszczególne dzieła starożytnych, bizantyńskich i zachodnioeuropejskich myślicieli średniowiecznych uległy przekształceniu tworząc odrębną tradycję filozoficzną. Przyjmowała ona początkowo formę religijną, a dużo miejsca zajmowały w niej problemy etyczne. Przodujący myśliciele rosyjscy w wiekach IX—XVII usiłowali nadto zrozumieć proces historyczny, zajmowały ich losy kraju. Pragnęli swymi wystąpieniami przyczynić się do powstania scentralizowanego państwa rosyjskiego. Niektórzy z tych myślicieli zabierali głos w obronie uciskanego ludu, potępiali niewolnictwo i serwilizm[37].

Wiek oświecenia w Rosji

Teofan (Prokopowicz), wódz tzw. „uczonej drużyny”

Na przełomie XVII i XVIII wieku rozpoczął się nowy etap w dziejach Rosji. W XVIII w. Rosja znalazła się pod wpływem idei oświeceniowych[38]. Było to pod wieloma względami związane z reformami Piotra Wielkiego[39][40]. Inicjatorami ruchu oświeceniowego byli działacze państwowi, uczeni, pisarze, tworzący „uczoną drużynę” Piotra I[41]. Myślicielem, uosabiającym przejściowy charakter filozofii rosyjskiej XVIII w., jest Hryhorij Skoworoda. Filozoficzne idee oświecenia europejskiego XVIII w. znalazły odzwierciedlenie w twórczości Radiszczewa[38], którego Tomáš Masaryk nazwał typowym przedstawicielem przodującej myśli rosyjskiej za czasów rewolucji francuskiej[42].

Filozofia oświeceniowa w Rosji rozwijała się w kilku kierunkach, orientując się na myśl filozoficzną w Niemczech i we Francji[43]. Myśliciele Zachodu wywarli poważny wpływ na takich działaczy oświeceniowych drugiej połowy XVIII wieku, jak Dmitrij Aniczkow, Siemion Diesnicki, Iwan Trietiakow, Aleksiej Polenow, Jakow Kozielski, Dienis Fonwizin, Pafnutij Baturin, Nikołaj Nowikow. W swych pracach działacze ci poddali ostrej krytyce liczne strony ówczesnej feudalno-pańszczyźnianej rzeczywistości: sprzedajność carskich urzędników i sądów, nieuctwo i pasożytnictwo duchowieństwa[44]. Postawiwszy problem zadań filozofii, Kozielski, Aniczkow, Baturin, Diesnicki, Trietiakow usiłowali uwolnić ją spod opieki teologii, traktowali ją jako naukę w pełni samodzielną, dowodząc, że filozofia powinna być „nauką nauk”. W zakres nauki filozoficznej działacze oświeceniowi włączali logikę, metafizykę, psychologię, etykę, idee prawne, wyłączając z niej teologię, astrologię, kabalistykę[45].

XIX–XX w.

Przedstawiciele rosyjskiego renesansu religijnego: Pawieł Fłorienski i Siergiej Bułgakow (malarz Michaił Niestierow, 1917).

Okres na początku XIX w. nazywany jest "wiosną aleksandrowską". Był to krótkotrwały okres reform liberalnych pod przewodnictwem Michaiła Spieranskiego[46]. Również w filozofii otwierało to nową epokę. Coraz większego znaczenia nabiera filozofia profesjonalna[38]. Najbardziej znanymi prądami ideowymi lat 30.–40. były słowianofilstwo i okcydentalizm[47]. W drugiej połowie XIX w. ukształtowało się kilka prądów filozoficznych i socjologicznych, powstała polifonia myśli: anarchizm (Michaił Bakunin, Piotr Kropotkin), narodnictwo, materializm rewolucyjnych demokratów (Nikołaj Czernyszewski, Nikołaj Dobrolubow, Dmitrij Pisariew), marksizm (Gieorgij Plechanow, Włodzimierz Lenin, Aleksandr Bogdanow)[48], poczwiennictwo i in.[38] W walce ideologicznej lat trzydziestych–czterdziestych wybitną rolę odegrali Piotr Czaadajew, Nikołaj Stankiewicz i Timofiej Granowski[49]. W końcu XIX i na początku XX wieku do najwybitniejszych przedstawicieli filozofii rosyjskiej należeli Włodzimierz Sołowjow, Lew Łopatin, Aleksiej Kozłow, Dmitrij Mereżkowski, a także myśliciele, którzy ze stanowiska „legalnego marksizmu” przeszli na pozycje idealizmu (Nikołaj Bierdiajew, Siergiej Bułgakow, Piotr Struwe i in.)[50]. Sołowjow stworzył swoisty system teozoficzny[51], w którym kluczową ideą jest pojęcie bogoczłowieczeństwa (przebóstwienie)[52]. Rozwijały się również inne nurty: neokantyzm (Aleksandr Wwiedienski, Gieorgij Czełpanow[53], Iwan Łapszyn, Pawieł Nowgorodcew[54]) egzystencjalizm (Bierdiajew)[55], personalizm (L. M. Łopatin, A. A. Kozłow)[56], intuicjonizm (Nikołaj Łosski[57][54]), neoheglizm (Boris Cziczerin, Nikołaj Debolski, Iwan Iljin)[58], pozytywizm (Konstantin Kawielin, Władimir Lesiewicz, Nikołaj Michajłowski)[59], fenomenologia (Boris Jakowienko, Gustaw Szpet[54][60][61]) i in.

Myśl filozoficzna rozwijała się nie tylko w odrębnych dziełach literatury filozoficznej, lecz pojawiała się również w prozie i poezji. Filozoficzne idee stanowią istotną część dzieła Nikołaja Gogola, Fiodora Dostojewskiego i Lwa Tołstoja, poetów Gawriiła Dierżawina, Jewgienija Baratynskiego, Fiodora Tiutczewa oraz Aleksandra Puszkina[62]. Wśród filozofujących literatów oryginalnością i głębią myśli wyróżniali się Dostojewski i Tołstoj[48]. Tołstoj był nie tylko wybitnym pisarzem, ale i istotnym myślicielem[63], twórcą nowej doktryny religijno-etycznej (tołstoizm)[64].

Przełom XIX i XX określa się w historii kultury rosyjskiej jako renesans religijno-filozoficzny, którego przejawami były m.in. bogoiskatielstwo i wiechowstwo[65].

Filozofia w ZSRR

Materializm a empiriokrytycyzm Włodzimierza Lenina, podwaliny filozofii radzieckiej

Rozwój myśli filozoficznej po rewolucji październikowej uległ radykalnym zmianom. Liczni przedstawiciele kierunków filozoficznych, panujących na przełomie XIX–XX w., wyemigrowali lub zostali deportowani z Rosji bolszewickiej na tzw. statku filozofów. Władze radzieckie ustanowiły nadzór partyjny nad badaniami filozoficznymi, przejawy samodzielności myślenia podlegały prześladowaniom, i w końcu ideolodzy radzieccy doprowadziły filozofię marksizmu do wprost dogmatyzmu i fideizmu[66][67]. W okresie radzieckim filozofia podzieliła się na trzy kierunki: implicytny (Aleksiej Łosiew), dysydencki (Aleksandr Zinowjew) i emigracyjny[48].

Historiografia filozofii rosyjskiej

Historia filozofii narodów ZSRR, w tym historia filozofii rosyjskiej, ukształtowała się jako osobna dyscyplina historyczno-filozoficzna w latach 30. XX w.[68] Prace z historii filozofii rosyjskiej zajęły szczególne miejsce w radzeckich publikacjach lat 1943–1944. Władimir Krużkow, Piotr Fiedosiejew, Michaił Iowczuk sformułowali koncepcję "klasycznej filozofii rosyjskiej XIX w." Zgodnie z tą koncepcją filozofia Bielinskiego, Hercena, Czernyszewskiego i Dobrolubowa pod względem swego bogactwa ideowego góruje nad filozofią G.W.F. Hegla i Ludwiga Feuerbacha, wyszła poza ramy kontemplacyjności materializmu przedmarksowskiego, zaczęło się w nej połączenie materializmu i dialektyki i w tym sensie jest ona najwyższą formą materializmu przedmarksowskiego[69].

W połowie XX w. doszło do instytucjonalizacji badań nad rosyjską filozofią. W 1943 roku z inicjatywy Michaiła Iowczuka na wydziale filozofii Uniwersytetu Moskiewskiego założona została katedra historii filozofii rosyjskiej[70], którą w 1955 przemianowano na katedrę Historii Filozofii Narodów ZSRR. W latach 1947–1983 kierownikiem tej katedry był Iwan Szczipanow. Na tym stanowisku zastąpił go prof. Witalij Bogatow, który kierował katedrą w latach 1983–1985. Od 1988 do 1991 roku katedra nosiła nazwę katedry historii filozofii ojczystej (ros. кафедра истории отечественной философии). W 1991 Walerij Kuwakin, który pełnił funkcję kierownika katedry w latach 1986–1992, przywrócił nazwę „Katedra historii filozofii rosyjskiej”. W latach 1992–2025 kierownikiem katedry był Zasłużony Profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Michaił Maslin[71][72]. Obecnie kierownikiem katedry jest Aleksiej Kozyriew. W 1974 roku Wilhelm Goerdt założył pierwszą i jedyną w Niemczech katedrę filozofii rosyjskiej na Uniwersytecie Ruhry w Bochum. Katedra ta została jednak zamknięta po przejściu Goerdta na emeryturę w 1987 roku[73].

W 1948 ukazał się pierwszy, a w 1950 drugi, tom Historii filozofii rosyjskiej Zieńkowskiego. W pierwszej połowie XX w. była to największe dzieło poświęcone historii rosyjskiej filozofii. W 1953 George Kline przetłumaczył książkę Zieńkowskiego na język angielski, która od tego czasu stała się autorytatywnym poradnikiem filozofii rosyjskiej w Europie Zachodniej i USA obok monografii Łosskiego[74]. Inne monografie z tego okresu cieszyły się słabą popularnością. Zdaniem Walickiego, prace Radłowa (Zarys historii filozofii rosyjskiej, 1912[9]), Szpeta (Zarys rozwoju filozofii rosyjskiej, 1922[2]) i Jakowienki (Historia filozofii rosyjskiej, 1939[75]) są obecnie mało użyteczne, podczas gdy klasyczne dzieło Masaryka Rosja a Europa, ujmujące dzieje myśli rosyjskiej pod kątem problemów historiozofii i filozofii religii, zachowało do dziś sporą wartość[4].

Wybitnym wkładem w historiografię filozofii rosyjskiej była sześciotomowa Historia filozofii pod redakcją M.A. Dynnika i jego kolegów z Instytutu Filozofii AN ZSRR (1957–1961), gdzie dużo rozdziałów napisano o myśli filozoficznej w Rosji. W latach 1968–1988 w Związku Radzieckim ukazała się pięciotomowa praca zbiorowa Historia filozofii w ZSRR (ros. История философии в СССР)[76], stanowiąca pełniejszy wykład rosyjskich kierunków i szkół filozoficznych niż monografia pod redakcją M.A. Dynnika[77]. Do chwili ukazania się Historii filozofii w ZSRR w pięciu tomach najbardziej szczegółową rozprawą było wyżej wymienione dzieło Zieńkowskiego[74]. Obecnie za najpełniejszy i ostateczny zarys filozofii rosyjskiej uznawany jest podręcznik akademicki Historia filozofii rosyjskiej[78] pod redakcją prof. Michaiła Maslina, napisany przez wykładowców katedry filozofii rosyjskiej Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Do najbardziej znanych poradników należy m.in. książka Filozofia rosyjska. Encyklopedia (ros. Русская философия. Энциклопедия) pod redakcją Maslina[79], która doczekała się kilku wydań.

W Europie pierwsze prace, poświęcone filozofii rosyjskiej, ukazały się dopiero w drugiej i trzeciej dekadzie XX w.[80] Pierwszą monografię w zachodniej historiografii filozofii rosyjskiej była książka Tomasza Masaryka Rosja a Europa (1913)[4][81]. Masowe zainteresowanie filozofia rosyjska zyskała dopiero po II wojnie światowej, zwycięstwu ZSRR nad III Rzeszą i zwłaszcza po wyniesieniu przez ZSRR pierwszego sztucznego satelity Ziemi[82].

Recepcja w Polsce

W Polsce badania nad myślą rosyjską sięgają przełomu XIX i XX w. i związane są z nazwiskami takich znawców kultury intelektualnej Rosji jak Stanisław Brzozowski, Marian Zdziechowski czy Wacław Lednicki[83][84][85]. Szczególne miejsce wśród dokonań polskich rosjoznawców zajmują książki Andrzeja Walickiego[86], który po dzień dzisiejszy cieszy się największym autorytetem w tej dziedzinie[87][88]. Coraz więcej jest w Polsce naukowców zajmujących się badaniami nad filozofią rosyjską i myślą społeczną. Ostatnio dołączyli do nich adjunkci i doktoranci z Poznania, Warszawy, Łodzi, Krakowa, Zielonej Góry. W Uniwersytecie Zielonogórskim jest na razie dwoje: Lilianna Kiejzik – analizująca filozofię Sołowjowa i Bułgakowa, oraz Jacek Uglik – autor monografii o filozofii Michaiła Bakunina[89]. Ośrodek krakowski to przede wszystkim Uniwersytet Jagielloński, z którym związane są filozofowie z wykształcenia: Michał Bohun – autor monografii o Włodzimierzu Ernie i młodszych słowianofilach, Leszek Augustyn – znawca Borysa Wyszesławcewa, oraz Paweł Rojek, piszący o Pawle Florenskim i Aleksym Łosiewie[90].

Przypisy

  1. 1 2 3 Маслин 2020b ↓, s. 598.
  2. 1 2 Шпет 2008 ↓.
  3. ↑ Яковенко 2003 ↓, s. 16.
  4. 1 2 3 Walicki 2005 ↓, s. 16.
  5. ↑ Малинов i Пешперова 2014 ↓, s. 41.
  6. ↑ Зеньковский 2001 ↓, s. 35.
  7. ↑ ЧАСТЬ I. НА ПОРОГЕ ФИЛОСОФИИ. ГЛАВА I. ДО ЭПОХИ ПЕТРА ВЕЛИКОГО
  8. ↑ Filozoficzny Słownik Encyklopedyczny 1997 ↓, s. 400.
  9. 1 2 Радлов 1912 ↓.
  10. ↑ Goerdt 2012 ↓, s. 10.
  11. ↑ F. Tremblay, Russian Ontologism: An Overview, „Studies in East European Thought”, 73, 2021, s. 123–140.}
  12. ↑ Маслин 2020a ↓, s. 287.
  13. ↑ Лебеденко 2006 ↓.
  14. ↑ Громов 2001 ↓, s. 93.
  15. ↑ Historia filozofii rosyjskiej 2001 ↓, s. 7.
  16. ↑ Громов i Козлов 1990 ↓, s. 6.
  17. ↑ Громов 2004 ↓, s. 739.
  18. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 122.
  19. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 122–123.
  20. 1 2 3 Szczipanow 1969b ↓, s. 123.
  21. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 17–18.
  22. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 18.
  23. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 124.
  24. ↑ Шпидлик 2006 ↓, s. 269.
  25. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 125.
  26. ↑ Шпидлик 2006 ↓, s. 173.
  27. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 128.
  28. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 128–129.
  29. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 129–130.
  30. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 130.
  31. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 132.
  32. ↑ Громов 2020 ↓, s. 799.
  33. 1 2 Stołowicz 2008 ↓, s. 28.
  34. 1 2 Szczipanow 1969b ↓, s. 133.
  35. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 133–134.
  36. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 134–135.
  37. ↑ Szczipanow 1969b ↓, s. 135.
  38. 1 2 3 4 Маслин 2020b ↓, s. 599.
  39. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 37.
  40. ↑ Лебеденко 2010 ↓, s. 101.
  41. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 39.
  42. ↑ Масарик 2000 ↓, s. 75.
  43. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 52.
  44. ↑ Rozwój myśli filozoficznej w Rosji XVII–XIX 1969 ↓, s. 231.
  45. ↑ Rozwój myśli filozoficznej w Rosji XVII–XIX 1969 ↓, s. 232.
  46. ↑ Громов 2004 ↓, s. 740.
  47. ↑ Маслин 2020b ↓, s. 600.
  48. 1 2 3 Громов 2004 ↓, s. 741.
  49. ↑ Szczipanow 1969c ↓, s. 320.
  50. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 538.
  51. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 545.
  52. ↑ Шпидлик 2006 ↓, s. 42.
  53. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 548.
  54. 1 2 3 Кувакин 1980 ↓, s. 14.
  55. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 552.
  56. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 553.
  57. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 554.
  58. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 555.
  59. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 557.
  60. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 368.
  61. ↑ Historia filozofii rosyjskiej 2001 ↓, s. 314.
  62. ↑ Stołowicz 2008 ↓, s. 12–13.
  63. ↑ Szczipanow 1969a ↓, s. 541.
  64. ↑ Гусейнов 2001 ↓, s. 494.
  65. ↑ Кувакин 1980 ↓.
  66. ↑ Мысливченко 2020 ↓, s. 770–771.
  67. ↑ Kiejzik 2009 ↓.
  68. ↑ Historia filozofii rosyjskiej 2001 ↓, s. 591.
  69. ↑ Historia filozofii rosyjskiej 2001 ↓, s. 595.
  70. ↑ Павлов 2020 ↓, s. 254.
  71. ↑ Katedra historii filozofii rosyjskiej ↓.
  72. ↑ Философский факультет. [dostęp 2026-05-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-07)]. (ros.).
  73. ↑ Russian Philosophy Abroad: History and Modernity 2017 ↓, s. 207.
  74. 1 2 Маслин 2020a ↓, s. 286.
  75. ↑ Яковенко 2003 ↓.
  76. ↑ Historia filozofii w ZSRR, 5 tomów
  77. ↑ Емельянов i Маслин 2020b ↓, s. 278.
  78. ↑ Historia filozofii rosyjskiej 2001 ↓.
  79. ↑ Емельянов i Маслин 2020b ↓, s. 279.
  80. ↑ Russian Philosophy Abroad: History and Modernity 2017 ↓, s. 10.
  81. ↑ Маслин 2020c ↓, s. 416.
  82. ↑ Russian Philosophy Abroad: History and Modernity 2017 ↓, s. 11.
  83. ↑ Kurczak 2012 ↓, s. 13.
  84. ↑ Киейзик 2014 ↓, s. 21.
  85. ↑ Kiejzik 2009b ↓, s. 13.
  86. ↑ Kurczak 2012 ↓, s. 15.
  87. ↑ Киейзик 2014 ↓, s. 29.
  88. ↑ Kiejzik 2009b ↓, s. 16.
  89. ↑ Kiejzik i Uglik 2012 ↓, s. 7.
  90. ↑ Kiejzik i Uglik 2012 ↓, s. 8.

Bibliografia

po polsku

w językach obcych

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.