Kruczyn

Kruczyn

wieś
Dworek w Kruczynie
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	średzki
Gmina	Nowe Miasto nad Wartą
Liczba ludności (2022)	355[1]
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	63-041[2]
Tablice rejestracyjne	PSR
SIMC	0590830
Położenie na mapie gminy Nowe Miasto nad Wartą Kruczyn
Położenie na mapie Polski Kruczyn
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Kruczyn
Położenie na mapie powiatu średzkiego Kruczyn
52°02′15″N 17°19′20″E/52,037500 17,322222[3]

Kruczyn – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie średzkim, w gminie Nowe Miasto nad Wartą. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku. Wieś miała kiedyś inną nazwę i notowano ją jako „Krotoczyno”. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1417 (według zachowanej kopii z 1546) gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Czotchczyno”, 1436 „Krothczyno”, 1481 „Croczino”, 1494 „Crothczino”, 1530 „Croczina”, 1530 „Croczyno” ^[4].

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była wsią szlachecką, należącą do polskiej szlachty z rodu Kolnickich, a później Kroczyńskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 tereny, na których powstało miasto leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1469 miejscowość leżała w powiecie kościańskim Korony Królestwa Polskiego. W 1564 leżała w parafii Kolniczki^[4].

Pierwszy zachowany zapis o wsi pochodzi z 1417 (według zachowanej kopii z 1546) i odnotowuje Gelę wdowę po Świeborze z Kolniczek, który zapisał altarii w kościele parafialnym we Włościejewkach jedną grzywnę czynszu we wsi Kruczyn, w której miała oprawione wiano. W latach 1436-1453 odnotowany został posiadacz Kruczyna Mikołaj Kolnicki z Kolniczek, który identyfikowany jest jako syn Świebora. W 1453 wspomniany został gdy zastąpił w sądzie kmiecia Piotra Wielgusa z Kruczyna^[4].

W latach 1469-1481 właścicielem we wsi był Paweł Pachota Kolnicki z Kolniczek. W latach 1469-1493 odnotowano Mikołaja i Jana synów Jana Chwałkowskiego z Chwałkowa, brata Pawła i Świebora. W 1469 Paweł Pachota z Kolniczek zapisał swej żonie Małgorzacie po 100 grzywien posagu oraz wiana na połowie dóbr należnych mu z działów z bratem Świeborem i bratankami synami zmarłego Jana, w Kolniczkach, Kruczynie, Mszczyczynie, opustoszałej Lgocie pod Książem, miejscowości, która obecnie już nie istnieje oraz w Chwałkowie. W 1469 Paweł Kolnicki sprzedał z zastrzeżeniem prawa odkupu Katarzynie wdowie po Janie Kolnickim 6 łanów osiadłych w Kruczynie za 60 grzywien. W 1470 sędziowie polubowni mieli dokonać podziału dóbr ojczystych i macierzystych pomiędzy Jadwigą żoną Jana ze Szkudły w pow. kaliskim, Katarzyną, Świeborem i Pawłem Pachotą Kolnickimi dziećmi Mikołaja Kolnickiego i ich bratankami synami zmarłego Jana Kolnickiego, we wsiach Mszczyczyn, Kolniczki, Chwałkowo i Kruczyn. W 1471 Katarzyna wdowa po Janie Kolnickim córka zmarłego Mikołaja Brodnickiego z Brodnicy w powiecie kościańskim, koło Śremu pozwała Pawła Pachotę ze wsi Kolniczki, Kruczyn, Chwałkowo i Mszczyczyn, o to, że ten ręczył z bratem Świeborem, iż będzie jej bronił od roszczeń innych osób i że odstąpi jej 6 łanów w Kruczynie, z których płynie po jedna grzywna czynszu od łanu, a które jej sprzedał z zastrzeżeniem prawa odkupu^[4].

W 1475 Paweł Pachota dziedzic w Kolniczkach zapisał swej żonie Małgorzacie po 100 grzywien posagu i wiana na połowie dóbr należnych mu z działów z bratem Świeborem i bratankami synami zmarłego Jana Chwałkowskiego, w Kolniczkach, Kruczynie, opustoszałej Lgocie i Chwałkowie. W 1480 Katarzyna żona Jana Niemierzyckiego, wdowa po Janie Kolnickim alias Chwałkowskim, sprzedała z zastrzeżeniem prawa odkupu Andrzejowi Świączyńskiemu 3 łany osiadłe i 3. łany opuszczone w Kruczynie. W 1480 Paweł i Świebor bracia sprzedali z zastrzeżeniem prawa odkupu od Andrzeja Świączyńskiego ze Świączyna w powiecie kościańskim 6 łanów w Kruczynie, 3 łany były opustoszałe, a na 3 łanach osiadłych siedzieli trzej kmiecie: Trawicz, Krzczek i Kasin. W 1493 Mikołaj Kolnicki z Kolnic zapisał swej żonie Helenie córce Andrzeja Świączyńskiego po 115 grzywien posagu oraz wiana na połowie dóbr należnych mu z działów ze stryjem Świeborem w Kolnicach, Kruczynie, Chwałkowie, Lgocie oraz na połowie dóbr, jakie przypadły mu po zmarłym stryju Pawle Pachocie. W 1494 Andrzej Świączyński dopuścił Małgorzatę wdowę po Pawle Pachocie do jej posagu i wiana w Kolniczkach, Kruczynie, Chwałkowie i Lgocie. W 1497 Świebor Kolnicki zapisał swej żonie Dorocie córce Bartosza Jutroskiego z Jutrosina w powiecie pyzdrskim po 200 grzywien posagu i wiana we wsiach Kolniczki i Kruczyn oraz na inwentarzu w Chwałkowie^[4].

W 1530 Tomasz Skoraszewski ze Skoraszewic w powiecie kościańskim, dziedzic Kruczyna rościł pretensje do prawa patronatu kościoła w Kolniczkach. W 1531 Tomasz Skoraszewski, który od nazwy wsi przyjął odmiejscowe nazwisko Kroczyński, wraz ze swoją żoną Jadwigą Świeborówną sprzedał z zastrzeżeniem prawa odkupu Jadwidze Nowomiejskiej, żonie Hieronima Rozdrażewskiego, dwie grzywny czynszu od sumy głównej 24 grzywien na całej swej części wsi Kruczyn^[4].

W 1535 Marcin Kroczyński z Kolniczek dał Piotrowi Manieckiemu z Manieczek, który pisał się też z Krajkowa, swoje części wsi Kruczyn wraz z opustoszałą Lgotą koło Książa, które przypadły mu w podziałach majątkowych z braćmi, a otrzymał w zamian wsie Koryta, Walendowice i Nowa Wieś w powiecie kaliskim. W 1545 Anna Maniecka alias Krajkowska wdowa po Marcinie Masłku Kolnickim, wówczas żona Marcina Sobiepańskiego oraz jej córka Anna sprzedali z zastrzeżeniem prawa odkupu Janowi, Stanisławowi, Sebastianowi i Krzysztofowi Pierzchleńskim z Pierzchna w powiecie pyzdrskim synom zmarłego Wojciecha Pierzchleńskiego swoje części w Kruczynie i Lgocie. W 1582 dziedzicem w Nowym Mieście nad Wartą, Kruczynie i Lgocie był Hieronim Rozdrażewski^[4].

Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XVI wieku. W 1510 wieś płaciła kopę groszy czynszu plebanowi w Nowym Mieście. W 1564 odnotowano, że wieś Kruczyn w parafii Kolniczki ma 6 łanów. W 1610 miała miejsce wizytacja parafii Kolniczki w Kruczynie w czasie której odnotowano 4 kmieci płacących plebanowi w Kolniczkach po jednej miarze (łac. „metreta”) pszenicy i owsa, dziesięcina z folwarku nie była płacona. Odnotowano także, że niegdyś we wsi tej było 11 kmieci. W 1530 pobrano podatki od 3 łanów. W 1564 od 1 i 3/4 łana oraz od karczmy. W 1566 od 1,5 łana, karczmy i 3 zagrodników. W 1581 od 2 łanów, 5 zagrodników oraz od owczarza wypasającego 40 owiec^[4].

We wsi znajduje się dworek szlachecki, który jest częściowo wyremontowany przez właściciela. Dużą rolę w promocji wsi odgrywa znana ferma drobiu Mariusza Pachury^[5].

We wsi znajduje się boisko, na którym swoje mecze rozgrywała drużyna Kruki Kruczyn. Drużyna grała w gminnej lidze Nowego Miasta Nad Wartą.

Miejscowości sąsiednie to: Chromiec, Kruczynek, Boguszyn, Chwalęcin, Skoraczew.

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł), hasło: „Kruczyn jako Krotoczyno”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 468-469.

• Kruczyn jako Krotoczyno, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Kruczyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 722 .