Kutaisi

Kutaisi
ქუთაისი
Ilustracja
Panorama śródmieścia i Biały Most nad Rioni
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Gruzja

Region

Imeretia

Powierzchnia

70 km²

Wysokość

125–300 m n.p.m.

Populacja (2014)

 

• liczba ludności

147 635[1]

• gęstość

2109 os./km²

Nr kierunkowy

+995 431

Kod pocztowy

4600

Położenie na mapie Gruzji
Mapa konturowa Gruzji, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kutaisi”
Położenie na mapie Europy
Mapa konturowa Europy, blisko prawej krawiędzi nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Kutaisi”
Położenie na mapie Imeretii
Mapa konturowa Imeretii, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Kutaisi”
Ziemia42°15′00″N 42°42′00″E/42,250000 42,700000
Strona internetowa
Widok miasta z południa
Panorama Kutaisi
Rzeka Rioni i katedra Bagrata

Kutaisi (gruz. ქუთაისი) – miasto w zachodniej Gruzji, położone nad rzeką Rioni, stolica regionu Imeretia. Jest jednym z największych miast kraju oraz głównym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym, akademickim i kulturalnym zachodniej Gruzji. Według spisu powszechnego z 2014 roku liczyło 147 635 mieszkańców[1].

Miasto należy do najstarszych ośrodków miejskich na obszarze Gruzji. W starożytności znajdowało się na obszarze Kolchidy, a w średniowieczu pełniło funkcję stolicy kolejno Królestwa Abchazji, zjednoczonego Królestwa Gruzji oraz Królestwa Imeretii. W latach 2012–2018 w Kutaisi obradował Parlament Gruzji[2][3].

Nazwa

Gruzińska nazwa miasta zapisywana jest jako ქუთაისი. W źródłach i opracowaniach dotyczących starożytnej Kolchidy Kutaisi bywa utożsamiane z Aią lub Aeą, przedstawianą w greckiej tradycji mitologicznej jako siedziba króla Ajetesa. Identyfikacja ta ma charakter tradycyjny i wiąże się zarówno z przekazami literackimi, jak i znaczeniem osadnictwa rozwijającego się w dolinie Rioni[4].

Położenie

Kutaisi leży w środkowej części zachodniej Gruzji, we wschodniej części Niziny Kolchidzkiej, u podnóża Wielkiego Kaukazu. Miasto rozwinęło się na obu brzegach Rioni, w miejscu, w którym rzeka opuszcza bardziej urzeźbione obszary wyżynne i wpływa na równinę. Wysokość terenu w granicach miasta wynosi od około 125 do 300 m n.p.m.[5].

Historyczne centrum znajduje się w pobliżu lewego brzegu Rioni, wokół placu Dawida Budowniczego i przylegającego do niego parku miejskiego. Na prawym brzegu wznosi się wzgórze Ukimerioni z katedrą Bagrata i pozostałościami dawnego zespołu obronnego. Kutaisi jest oddalone o około 220 km na zachód od Tbilisi oraz około 150 km na północny wschód od Batumi[5].

Miasto stanowi odrębną jednostkę samorządu terytorialnego i jest administracyjną stolicą Imeretii. Otaczają je tereny gmin Ckaltubo, Terjola, Baghdati i Choni.

Klimat

Kutaisi znajduje się w strefie wilgotnego klimatu podzwrotnikowego, według klasyfikacji Köppena oznaczanego symbolem Cfa. Na warunki klimatyczne wpływają bliskość Morza Czarnego, położenie na Nizinie Kolchidzkiej oraz otaczające miasto pasma górskie. Lata są gorące i wilgotne, natomiast zimy stosunkowo łagodne i deszczowe[6].

Średnia roczna temperatura wynosi około 14–15 °C. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, a najcieplejszym lipiec lub sierpień. Roczna suma opadów przekracza zazwyczaj 1400 mm, przy czym opady występują przez cały rok. Charakterystycznym elementem pogody są także silne wiatry wschodnie, pojawiające się wskutek spływu mas powietrza z obszarów górskich[7].

Historia

Starożytność

Badania archeologiczne prowadzone na wzgórzach Ukimerioni, Gabaszwili i Dateszydze wykazały istnienie na terenie współczesnego Kutaisi osady o charakterze miejskim co najmniej w VI–V wieku p.n.e. Ośrodek znajdował się na obszarze Kolchidy i kontrolował ważny odcinek doliny Rioni, łączący wybrzeże Morza Czarnego z wnętrzem zachodniej Gruzji[4].

Kutaisi jest tradycyjnie utożsamiane z Aią, stolicą Kolchidy opisaną w micie o Argonautach. Według mitu do miasta króla Ajetesa przybyli Jazon i jego towarzysze w poszukiwaniu złotego runa. Literacką wersję opowieści przedstawił m.in. Apollonios z Rodos w poemacie Argonautika. Związek Kutaisi z mityczną Aią stał się trwałym elementem kulturowej identyfikacji miasta[8].

W późnej starożytności obszar Kutaisi należał do Lazyki, określanej również jako królestwo Egrisi. Ze względu na położenie na szlakach prowadzących z wybrzeża w głąb Kaukazu okolice miasta były przedmiotem rywalizacji Bizancjum i Persji, zwłaszcza podczas wojny lazyckiej w VI wieku[9].

Średniowiecze

Od końca VIII wieku Kutaisi było stolicą Królestwa Abchazji, które obejmowało znaczną część zachodniej Gruzji. Przeniesienie głównego ośrodka politycznego do Kutaisi wiązało się z uniezależnieniem władców Abchazji od Bizancjum oraz stopniowym rozszerzaniem ich panowania na ziemie gruzińskie[10].

W 978 roku w Kutaisi koronowano Bagrata III, pierwszego monarchę zjednoczonego Królestwa Gruzji. Miasto pełniło funkcję królewskiej stolicy do 1122 roku, kiedy po odzyskaniu Tbilisi przez Dawida IV Budowniczego główny ośrodek polityczny państwa został przeniesiony na wschód. Symbolem zjednoczenia kraju stała się katedra Bagrata, wzniesiona na przełomie X i XI wieku na wzgórzu Ukimerioni[10][11].

Pomimo utraty funkcji stołecznej Kutaisi pozostało ważnym ośrodkiem królewskim i kościelnym. W XII wieku Dawid IV ufundował w pobliżu miasta Monastyr Gelati, który stał się jednym z najważniejszych centrów religijnych, naukowych i artystycznych średniowiecznej Gruzji[12].

Po rozpadzie zjednoczonego państwa gruzińskiego w XV wieku Kutaisi zostało stolicą Królestwa Imeretii. Miasto i jego okolice były wielokrotnie niszczone podczas walk dynastycznych oraz najazdów osmańskich. W XVI–XVIII wieku władcy Imeretii prowadzili politykę balansowania między Imperium Osmańskim a Rosją, zabiegając o pomoc przeciwko ekspansji tureckiej[13].

W 1770 roku, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, wojska rosyjskie dowodzone przez Gottloba Heinricha von Totlebena wsparły króla Salomona I w odzyskaniu Kutaisi spod kontroli osmańskiej[14].

Pod panowaniem rosyjskim

W 1810 roku, po likwidacji Królestwa Imeretii, Kutaisi zostało zajęte przez Rosję i włączone do Imperium Rosyjskiego. Początkowo było siedzibą władz obwodu imeretyńskiego, a w 1846 roku zostało stolicą guberni kutaiskiej, obejmującej znaczną część zachodniej Gruzji[15].

W XIX wieku miasto rozwinęło się jako ośrodek administracyjny, handlowy i edukacyjny. Powstawały szkoły, drukarnie, instytucje kulturalne i organizacje społeczne. Kutaisi stało się jednym z głównych centrów gruzińskiego życia intelektualnego i narodowego[16].

W 1879 roku przed sądem w Kutaisi odbył się proces dziewięciu gruzińskich Żydów z okolic Sacchere, oskarżonych o dokonanie mordu rytualnego. Po trwającym dziesięć dni postępowaniu wszyscy oskarżeni zostali uniewinnieni. Proces należał do najważniejszych spraw dotyczących oskarżeń o mord rytualny w późnym Imperium Rosyjskim i był szeroko komentowany w prasie[17].

XX wiek

Po rozpadzie Imperium Rosyjskiego Kutaisi znalazło się w granicach Demokratycznej Republiki Gruzji, istniejącej w latach 1918–1921. Po zajęciu Gruzji przez Armię Czerwoną miasto zostało włączone do Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[18].

W okresie radzieckim Kutaisi stało się drugim po Tbilisi ośrodkiem przemysłowym Gruzji. Rozwinęły się zakłady przemysłu maszynowego, samochodowego, elektrotechnicznego, chemicznego, lekkiego i spożywczego. Szczególne znaczenie miała uruchomiona po II wojnie światowej Kutaiska Fabryka Samochodów, produkująca m.in. samochody ciężarowe marki Kolchida[5].

W latach 1945–1947 w Kutaisi działał obóz kontrolno-filtracyjny NKWD nr 0331, w którym przetrzymywano obywateli różnych państw, w tym Polaków. Znaczną część polskich więźniów stanowili żołnierze Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej, zatrzymani przez władze radzieckie na Wileńszczyźnie i deportowani do Gruzji. Więźniowie pracowali m.in. przy budowie Kutaiskiej Fabryki Samochodów i związanych z nią zakładów przemysłowych. Według Instytutu Pamięci Narodowej wskutek głodu, chorób i wycieńczenia w obozie zmarło kilkuset Polaków[19].

W maju 1947 roku grupa 467 Polaków przetrzymywanych wcześniej w Kutaisi została przewieziona do obozu w Borowiczach. Osoby te były aresztowane na przełomie 1944 i 1945 roku w Wilnie i na Wileńszczyźnie pod zarzutem przynależności do Armii Krajowej[20]. W 2022 roku w Kutaisi odsłonięto tablicę upamiętniającą Polaków więzionych w obozie nr 0331[21].

W ostatnich dekadach istnienia Związku Radzieckiego liczba mieszkańców miasta przekraczała 200 tys. Kryzys gospodarczy i polityczny po odzyskaniu przez Gruzję niepodległości w 1991 roku doprowadził do upadku lub ograniczenia działalności wielu zakładów przemysłowych, wzrostu bezrobocia oraz emigracji części mieszkańców[5].

Po 1991 roku

Po odzyskaniu przez Gruzję niepodległości Kutaisi zachowało rolę głównego ośrodka zachodniej części kraju, lecz jego gospodarka stopniowo przesuwała się od przemysłu ciężkiego ku handlowi, usługom, szkolnictwu wyższemu, turystyce oraz mniejszym przedsiębiorstwom produkcyjnym[5].

W 2011 roku przyjęto zmianę konstytucji przewidującą przeniesienie siedziby parlamentu z Tbilisi do Kutaisi. Nowy gmach parlamentu otwarto 26 maja 2012 roku. Decyzję uzasadniano decentralizacją instytucji państwowych i gospodarczym wzmocnieniem zachodniej Gruzji, lecz była ona również krytykowana ze względu na utrudnienie współpracy parlamentu z organami władzy wykonawczej znajdującymi się w Tbilisi[2].

Na mocy kolejnej zmiany konstytucji siedziba parlamentu została ponownie przeniesiona do Tbilisi. Przepisy weszły w życie w grudniu 2018 roku, po zaprzysiężeniu prezydent Salome Zurabiszwili[3].

Ludność

Według spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 roku Kutaisi liczyło 32 476 mieszkańców. Największą grupę językową stanowili użytkownicy języka gruzińskiego – 22 017 osób. W mieście mieszkali również Rosjanie, Żydzi, Ormianie, Ukraińcy, Polacy, Grecy i przedstawiciele innych społeczności[22].

Liczba ludności miasta wzrastała szczególnie szybko w okresie radzieckiej industrializacji. W 1989 roku w Kutaisi mieszkało ponad 230 tys. osób. Po rozpadzie Związku Radzieckiego liczba mieszkańców zmniejszyła się w następstwie kryzysu gospodarczego i emigracji. Spis z 2014 roku wykazał 147 635 mieszkańców[1].

Ustrój i administracja

Kutaisi posiada status samorządnego miasta i jednocześnie jest siedzibą administracji państwowej regionu Imeretia. Organem stanowiącym samorządu jest rada miejska, natomiast organem wykonawczym – burmistrz wybierany w wyborach powszechnych[23].

Miasto dzieli się na jednostki administracyjne obejmujące zarówno historyczne dzielnice śródmiejskie, jak i rozległe osiedla mieszkaniowe oraz przemysłowe powstałe w XX wieku. Do części miasta należą m.in. Ukimerioni, Sapiczchia, Dzelkwiani, Muchnari, Nikea i Wakisutbani.

Gospodarka

Kutaisi było w okresie radzieckim jednym z największych ośrodków przemysłowych Zakaukazia. Działały tu zakłady przemysłu samochodowego, maszynowego, elektrotechnicznego, chemicznego, włókienniczego, obuwniczego i spożywczego. Po 1991 roku wiele przedsiębiorstw ograniczyło produkcję lub zakończyło działalność, a znaczenie przemysłu ciężkiego w gospodarce miasta spadło[5].

W gospodarce miasta dominują handel i usługi. Do ważnych dziedzin należą również transport, budownictwo, przetwórstwo spożywcze, produkcja materiałów budowlanych, turystyka i szkolnictwo wyższe. Według miejskiego planu rozwoju gospodarczego władze samorządowe uznały bezrobocie, odpływ mieszkańców i ograniczony dostęp małych przedsiębiorstw do finansowania za najważniejsze problemy lokalnej gospodarki[5].

W Kutaisi i jego sąsiedztwie utworzono Kutaiską Wolną Strefę Przemysłową oraz Hualing Free Industrial Zone. Działające w nich przedsiębiorstwa prowadzą m.in. produkcję wyrobów elektrotechnicznych, urządzeń gospodarstwa domowego, materiałów budowlanych i komponentów przemysłowych przeznaczonych na eksport[24].

Transport

Transport drogowy

Kutaisi leży przy głównej trasie drogowej łączącej Tbilisi z zachodnią Gruzją i wybrzeżem Morza Czarnego. Na południe od miasta przebiega droga międzynarodowa S1, stanowiąca część europejskiej trasy E60. Zapewnia ona połączenie z Tbilisi, Samtredią, Senaki, Poti i Batumi.

Główny dworzec autobusowy znajduje się w południowo-zachodniej części miasta, w pobliżu stacji Kutaisi II. Z Kutaisi kursują autobusy i marszrutki do największych miast Gruzji oraz miejscowości Imeretii.

Transport kolejowy

W mieście funkcjonują stacje kolejowe Kutaisi I i Kutaisi II. Kutaisi I jest stacją czołową położoną w pobliżu centrum miasta, obsługującą głównie połączenia regionalne. Kutaisi II znajduje się przy głównej magistrali kolejowej łączącej wschodnią i zachodnią Gruzję[25].

Transport lotniczy

Około 18 km na zachód od miasta, w pobliżu miejscowości Kopitnari, znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy im. Dawida Budowniczego. Lotnisko zostało przebudowane i ponownie otwarte w 2012 roku. Pełni funkcję głównego gruzińskiego portu obsługującego tanie linie lotnicze i połączenia z miastami europejskimi oraz bliskowschodnimi[26].

Komunikacja miejska

Podstawę transportu publicznego w Kutaisi stanowią autobusy miejskie i marszrutki. Sieć komunikacyjna łączy centrum z dzielnicami mieszkaniowymi, obszarami przemysłowymi, dworcami kolejowymi i przedmieściami. W 2020 roku Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju wsparł zakup niskoemisyjnych autobusów oraz modernizację miejskiego systemu transportowego[27].

Oświata i nauka

Kutaisi jest jednym z głównych ośrodków akademickich zachodniej Gruzji. Największą uczelnią jest Państwowy Uniwersytet im. Akakiego Ceretelego w Kutaisi, którego tradycje sięgają utworzonego w 1933 roku instytutu pedagogicznego. Uczelnia prowadzi kształcenie i badania m.in. w dziedzinie nauk humanistycznych, społecznych, przyrodniczych, technicznych, medycznych i rolniczych[28].

W 2020 roku rozpoczął działalność Międzynarodowy Uniwersytet w Kutaisi, utworzony jako państwowa uczelnia badawcza. Jego kampus powstał na obrzeżach miasta, a programy kształcenia obejmują m.in. matematykę, informatykę i zarządzanie[29].

W 2022 roku przy Państwowym Uniwersytecie im. Akakiego Ceretelego utworzono Polsko-Gruzińskie Interdyscyplinarne Centrum Badawcze im. Stefana Krukowskiego. Placówka została powołana w celu prowadzenia współpracy naukowej i dokumentowania związków polsko-gruzińskich[30].

Kultura

Kutaisi od XIX wieku należy do najważniejszych ośrodków gruzińskiego życia teatralnego, literackiego i muzycznego. Z miastem związani byli liczni gruzińscy pisarze, poeci, kompozytorzy i działacze społeczni, m.in. Akaki Cereteli, Władimir Majakowski, Zakaria Paliaszwili i Meliton Balancziwadze.

Ważną instytucją teatralną jest Państwowy Teatr Dramatyczny im. Lado Meschiszwilego w Kutaisi, którego tradycje sięgają XIX wieku. W mieście działają również Państwowy Teatr Opery i Baletu im. Melitona Balancziwadzego w Kutaisi, teatr lalek, galerie i domy kultury.

Państwowe Muzeum Historyczne im. Niko Berdzeniszwilego w Kutaisi powstało w latach 1921–1922. Jego zbiory obejmują zabytki związane z archeologią, numizmatyką, etnografią, sztuką sakralną i historią zachodniej Gruzji. W kolekcji znajdują się m.in. obiekty od epoki brązu do późnego średniowiecza, rękopisy, ikony i wyroby złotnicze[31].

W 2023 roku Kutaisi zostało przyjęte do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie literatury. UNESCO wskazało m.in. działalność środowisk literackich, bibliotek, uczelni i instytucji kultury oraz organizowane w mieście wydarzenia literackie[32].

Zabytki i architektura

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Kutaisi jest Katedra Bagrata, wzniesiona na początku XI wieku za panowania Bagrata III. Świątynia została poważnie uszkodzona w XVII wieku i przez długi czas pozostawała w ruinie. W XX i XXI wieku prowadzono prace zabezpieczające i rekonstrukcyjne. Sposób przeprowadzenia rekonstrukcji wzbudził zastrzeżenia UNESCO i ICOMOS ze względu na skalę ingerencji w autentyczną substancję zabytku[33].

Katedra Bagrata i monastyr Gelati zostały wspólnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1994 roku. W 2017 roku granice obiektu zmieniono, wyłączając z wpisu katedrę Bagrata; od tego czasu obiekt światowego dziedzictwa nosi nazwę „Monastyr Gelati”[12][34].

Na wzgórzu Ukimerioni zachowały się pozostałości dawnych fortyfikacji i zabudowy rezydencjonalnej. Obszar ten był jednym z głównych centrów osadniczych miasta w starożytności i średniowieczu.

Do ważnych obiektów sakralnych należą Cerkiew św. Jerzego w Kutaisi, Cerkiew Archaniołów w Kutaisi, Cerkiew Zwiastowania w Kutaisi, zespół sakralny Mtswane Kwawila oraz Wielka Synagoga w Kutaisi, wzniesiona w XIX wieku dla miejscowej społeczności żydowskiej.

Zabudowa śródmieścia pochodzi głównie z XIX i początku XX wieku. Obejmuje kamienice z drewnianymi i metalowymi balkonami, budynki administracyjne, obiekty handlowe i rezydencje powstałe w okresie, gdy Kutaisi było stolicą guberni.

Do charakterystycznych elementów krajobrazu miasta należą mosty na Rioni, w tym Biały Most w Kutaisi, Czerwony Most w Kutaisi i Most Łańcuchowy w Kutaisi. Biały Most, którego nazwa pochodzi od koloru konstrukcji, łączy historyczne centrum z dzielnicami położonymi na lewym brzegu rzeki.

Centralny plac Dawida Budowniczego otaczają gmach teatru dramatycznego, budynki administracyjne i park miejski. Na placu znajduje się Fontanna Kolchidzka w Kutaisi, której dekorację tworzą powiększone kopie złotych figur i innych zabytków archeologicznych związanych z kulturą Kolchidy.

Kilka kilometrów na północny wschód od centrum znajduje się Monastyr Gelati, ufundowany w 1106 roku przez Dawida IV Budowniczego. Zespół klasztorny, choć położony poza ścisłymi granicami miasta, pozostaje jednym z najważniejszych obiektów historycznych związanych z Kutaisi i zachodnią Gruzją[12].

Sport

Najbardziej znanym klubem sportowym miasta jest Torpedo Kutaisi, założony w 1946 roku. Drużyna piłkarska wielokrotnie zdobywała mistrzostwo i Puchar Gruzji oraz reprezentowała kraj w europejskich rozgrywkach klubowych. Mecze rozgrywa na stadionie im. Ramaza Szengelii.

Kutaisi jest również ważnym ośrodkiem gruzińskiego rugby. Klub Aia Kutaisi należy do najbardziej utytułowanych drużyn rugby union w Gruzji. W mieście działają ponadto kluby koszykarskie, lekkoatletyczne, szachowe i sportów walki.

Osoby urodzone w Kutaisi

Miasta partnerskie

Kutaisi utrzymuje współpracę partnerską z miastami w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Należą do nich m.in.:

[35]

Galeria

Przypisy

  1. 1 2 3 2014 General Population Census. Main Results. National Statistics Office of Georgia, 2016-04-28. s. 7–8. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  2. 1 2 Georgia Opens New Parliament Building in Kutaisi. Civil Georgia, 2012-05-26. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  3. 1 2 New Constitution of Georgia Comes into Play. Civil Georgia, 2018-12-17. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  4. 1 2 Gela Gamkrelidze: Researches in Iberia-Colchology. David Braund (red.). Tbilisi: Otar Lordkipanidze Centre of Archaeology, Georgian National Museum, 2012, s. 42–44. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Local Economic Development Plan of Kutaisi Municipality 2019–2020. Kutaisi Municipality, 2019. s. 8–10. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  6. ↑ Paul E. Lydolph: Climates of the Soviet Union. Amsterdam: Elsevier Scientific Publishing Company, 1977, s. 152–157. ISBN 978-0-444-41516-5. (ang.).
  7. ↑ Georgia – Climate Data Historical. World Bank Climate Change Knowledge Portal. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  8. ↑ David Braund: Georgia in Antiquity. A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC–AD 562. Oxford: Clarendon Press, 1994, s. 8–12. ISBN 978-0-19-814473-1. (ang.).
  9. ↑ David Braund: Georgia in Antiquity. A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC–AD 562. Oxford: Clarendon Press, 1994, s. 268–307. ISBN 978-0-19-814473-1. (ang.).
  10. 1 2 Kutaisi. The State Representative Administration in Imereti. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  11. ↑ Gelati Monastery – Documents. UNESCO World Heritage Centre. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  12. 1 2 3 Gelati Monastery. UNESCO World Heritage Centre. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  13. ↑ Donald Rayfield: Edge of Empires. A History of Georgia. London: Reaktion Books, 2012, s. 193–241. ISBN 978-1-78023-030-6. (ang.).
  14. ↑ Donald Rayfield: Edge of Empires. A History of Georgia. London: Reaktion Books, 2012, s. 246–249. ISBN 978-1-78023-030-6. (ang.).
  15. ↑ Ronald Grigor Suny: The Making of the Georgian Nation. Bloomington: Indiana University Press, 1994, s. 70–96. ISBN 978-0-253-20915-3. (ang.).
  16. ↑ Ronald Grigor Suny: The Making of the Georgian Nation. Bloomington: Indiana University Press, 1994, s. 121–159. ISBN 978-0-253-20915-3. (ang.).
  17. ↑ Stefan B. Kirmse. Russian imperial borderlands, Georgian Jews, and the struggle for „justice” and „legality”: blood libel in Kutaisi, 1878–80. „Central Asian Survey”. 43 (3), s. 441–463, 2024. DOI: 10.1080/02634937.2024.2312470. (ang.).
  18. ↑ Donald Rayfield: Edge of Empires. A History of Georgia. London: Reaktion Books, 2012, s. 331–343. ISBN 978-1-78023-030-6. (ang.).
  19. ↑ Spotkanie robocze w sprawie upamiętnienia miejsca męczeństwa i śmierci Polaków w Kutaisi. Instytut Pamięci Narodowej, 2019-03-05. [dostęp 2026-08-05].
  20. ↑ Dariusz Rogut. Polacy internowani w obozie NKWD-MWD nr 270 w Borowiczach w latach 1944–1949. „Pamięć i Sprawiedliwość”, s. 273–274, 2014. [dostęp 2026-08-05].
  21. ↑ Uroczyste otwarcie Polsko-Gruzińskiego Interdyscyplinarnego Centrum Badawczego w Kutaisi oraz odsłonięcie tablicy pamiątkowej. Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Tbilisi, 2022-11-10. [dostęp 2026-08-05].
  22. ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. – Кутаис. Демоскоп Weekly. [dostęp 2026-08-05]. (ros.).
  23. ↑ Oficjalna strona gminy miejskiej Kutaisi. Kutaisi Municipality. [dostęp 2026-08-05]. (gruz.).
  24. ↑ Free Industrial Zones. Enterprise Georgia. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  25. ↑ Passenger Train Schedule. Georgian Railway. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  26. ↑ About Kutaisi International Airport. United Airports of Georgia. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  27. ↑ EBRD and E5P Support Greener Public Transport in Kutaisi. European Bank for Reconstruction and Development, 2020-11-26. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  28. ↑ History of Akaki Tsereteli State University. Akaki Tsereteli State University. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  29. ↑ About Kutaisi International University. Kutaisi International University. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  30. ↑ Uroczyste otwarcie Polsko-Gruzińskiego Interdyscyplinarnego Centrum Badawczego w Kutaisi oraz odsłonięcie tablicy pamiątkowej. Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Tbilisi, 2022-11-10. [dostęp 2026-08-05].
  31. ↑ Kutaisi State Historical Museum. Destination Management Organization of Imereti. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  32. ↑ 55 New Cities Join the UNESCO Creative Cities Network on World Cities Day. UNESCO, 2023-10-31. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  33. ↑ Report on the Joint World Heritage Centre–ICOMOS Reactive Monitoring Mission to Bagrati Cathedral and Gelati Monastery. UNESCO World Heritage Centre, 2012. s. 6–17. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  34. ↑ Significant Boundary Modification of Bagrati Cathedral and Gelati Monastery. UNESCO World Heritage Centre, 2017. [dostęp 2026-08-05]. (ang.).
  35. ↑ Sister Cities. Kutaisi Municipality. [dostęp 2026-08-05]. (gruz.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.