Literatura norweska
Literatura norweska – zbiór tekstów literackich napisanych w Norwegii albo przez Norwegów.
Literatura staronordycka
Okres staronordycki datuje się od roku 700 do ok. roku 1350. Język staronordycki (norw. duń. norrønt, szwedz. fornnordiska) używany był wówczas na terenie Norwegii, Szwecji, Danii oraz na Islandii i Wyspach Owczych i Grenlandii.
Zanim około roku 1000 wprowadzono alfabet łaciński została spisana zaledwie niewielka część literatury staronordyckiej, czego powodem były trudności z użyciem pisma runicznego (fuþark), które wykorzystywano jedynie do krótkich inskrypcji. Większość utworów powstałych przed rokiem 1000 przetrwała w tradycji ustnej, a zostały one spisane później. Zbiór tych utworów nazywany jest Edda starszą.
Wiersze Eddy starszej (zwanej także Eddą poetycką) powstały najprawdopodobniej około roku 800, a ich autorzy pozostali anonimowi. Spisane zostały dopiero 400 lat później. Podzielić je można na kilka części, z których najważniejsze są trzy wiersze nazwane Håvamål, Trymskvida i Voluspå.
Na podstawie tych właśnie tekstów islandzki skald Snorri Sturluson stworzył w XIII wieku swoją Eddę młodszą (zwaną także Eddą prozaiczną). Wiele ze spisanych przez niego opowieści pochodziło z terenów Norwegii, dlatego Eddę młodszą zalicza się do dziedzictwa literackiego tego kraju. Zapisy Snorri Sturlusona wraz z sagami islandzkimi stanowią najważniejsze źródło wiedzy o kulturze i historii Norwegii z tego okresu.
Sagi islandzkie opowiadają o życiu zwykłych osób zamieszkujących Islandię około roku 1000. Autorzy tych opowieści również pozostali anonimowi, a opowieści bardzo długo przetrwały wyłącznie w tradycji ustnej. Sagi te opowiadają o losach mieszkańców wyspy, ale niektórzy z nich (tak jak np. Gunnlaug Ormstunge) podróżowali do Norwegii, stąd tak istotne znaczenie sag dla literatury norweskiej.
Innym ważnym elementem literatury staronordyckiej były pieśni skaldów, dworskich poetów na dworach skandynawskich z czasów wikingów. Skaldowie układali pieśni pochwalne poświęcone osobom żyjącym lub właśnie zmarłym. Ich utwory charakteryzowały się wysokim kunsztem poetyckim. Mimo dość dużej izolacji Norwegii w utworach norweskich skaldów odnaleźć można dość wpływy germańskiej tradycji ustnej. Do historii przeszło około 260 skaldów, z których część związana była w dworem króla Haralda Hårfagre (zwanego również Haraldem Pięknowłosym). Wśród najstarszych skaldów, których nazwiska przetrwały do naszych czasów, znaleźć można Brage Starszego (Bragi hinn gamli), który żył w IX wieku oraz Tjodolva z Knive (Þjóðolfr enn hvinverski), skalda na dworze Haralda Pięknowłosego, który w swoim dziele Ynglingatal chwalił władców z zachodniej Norwegii. Jednak za największego norweskiego skalda uważa się Øyvinda Skaldespillera z Hålogaland, który napisał poemat Håkonarmål poświęcony upadkowi króla Haakona Dobrego
Uważa się, że po wprowadzeniu około roku 1000 chrześcijaństwa w Norwegii sztuka skaldów zaczęła rozwijać się najbardziej intensywnie na terenie Islandii, gdzie wielu islandzkich skaldów wysławiało norweskich władców.
Wprowadzenie chrześcijaństwa około roku 1000 przyczyniło się do kontaktów Norwegii ze średniowieczną Europą, a co za tym idzie, wpłynęło na rozwój hagiografii i kronikarstwa. Silnie powiązania z tradycją ustną i liczne wpływy z Islandii począwszy od czasów króla Håkona Håkonssona (zwanego również Haakonem IV Starym) w XII wieku aż do początków XIV wieku zapoczątkowały aktywny okres dla literatury norweskiej. Ważnymi dziełami z tego okresu stały się Historia Norvegiæ i Kongespeilet (Konungs skuggsjá).
Czterystuletnia noc 1380-1814
Literatura okresu baroku
Rozwój literatury norweskiej w znaczeniu odrębnej tradycji narodowej był w okresie Unii Kalmarskiej oraz późniejszej unii duńsko-norweskiej (1387–1814) silnie ograniczony. Henryk Ibsen określił ten czas mianem „czterystuletniej nocy”. W XVI wieku język staronorweski jako język pisany wymarł[1]. W ciągu kolejnych stuleci język duński wyparł norweski z piśmiennictwa i administracji, a politycznym i kulturalnym centrum państwa stała się Kopenhaga, dokąd Norwegowie wyjeżdżali na studia. W 1537 roku do Norwegii dotarła reformacja, która dodatkowo umocniła wpływy duńskiej kultury. Norwescy duchowni kształcili się bowiem w Kopenhadze, a swoją działalność pisarską prowadzili głównie w języku duńskim.
Mimo to XVII wiek przyniósł kilka ważnych osiągnięć literackich. Do najważniejszych przedstawicieli norweskiej literatury baroku należy Petter Dass (1647–1707), który jest autorem Nordlands Trompet (Trąbka Norlandii), utworu poetyckiego napisanego około 1680 roku przedstawiającego krajobraz, warunki życia oraz charakter mieszkańców północnej Norwegii. Dorothe Engelbretsdotter (1634–1716), pierwsza znana z imienia poetka i pisarka norweska, zasłynęła twórczością religijną, na którą składają się psalmu, hymny oraz wiersze religijne. Jej debiutancki zbiór Siælens Sang-Offer (Pieśni duszy w ofierze) ukazał się w 1678 roku, natomiast Taare-Offer (Ofiara łez), drugi zbiór jej utworów, został opublikowany po raz pierwszy w 1685 roku.
Oświecenie
Z Norwegii pochodziło wielu ważnych pisarzy, którzy wprawdzie swój wkład do literatury królestwa Danii i Norwegii, ale tak naprawdę uważa się ich bardziej za pisarzy duńskich niż norweskich. Należy tutaj wspomnieć o Pederze Claussønie Friisie (1545–1614) oraz pochodzącym z Bergen Ludvigu Holbergu (1684–1754), autorze komedii, filozofie, historyku. Jego twórczość wywarła ogromny wpływ zarówno na czasy mu współczesne, jak i na kolejne pokolenia.
Pośród norweskich studentów w Kopenhadze w 1772 roku zrodziło się Towarzystwo Norweskie (duń. Norske Selskab), założone przez Ove Gjerløwa Meyera. W czasach swojej świetności liczyło ono około 120 członków, a około 10-12 z nich zajmowało się twórczością literacką. Towarzystwo nawiązywało do francuskiej i angielskiej tradycji literackiej, zwłaszcza klasycyzmu, w opozucji do niemieckich wpływów kulturalnych w ówczesnej Danii-Norwegii[2].
Dziewiętnasty wiek
Przebudzenie narodowe
W następstwie rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich Norwegia została odłączona od Danii i w 1814 roku weszła w unię personalną ze Szwecją. Uchwalenie norweskiej konstytucji w tym samym roku, przyznającej jej dużą autonomię mimo zależności od Szwecji, oraz utworzenie Uniwersytetu Królewskiego Fryderyka w Christianii (obecnie w Oslo) stworzyły podstawy dla rozwoju nowoczesnej norweskiej kultury i tożsamości narodowej w XIX wieku.
Pierwsza połowa XIX wieku w norweskiej kulturze to początek tzw. konfliktu językowego (norw. språkstriden), jeden z najważniejszych sporów kulturowych w dziejach nowożytnej Norwegii. Przedmiotem debaty było to, czy język nowego państwa powinien wywodzić się z duńskiego, czy też należy stworzyć nowy standard językowy oparty na rodzimych dialektach. Nurt kulturowy opowiadający się za stopniową norwegizacją języka duńskiego rozwinął język pisany riksmål, który stał się podstawą współczesnego bokmålu. Przeciwne stanowisko reprezentował Ivar Aasen (1813–1896), językoznawca, poeta i badacz dialektów, dążący do stworzenia odrębnego języka narodowego niezależnego od wpływów duńskich. Na podstawie badań dialektów zachodniej i środkowej Norwegii, opracował on standard językowy nazwany przez niego landsmål, który w XX wieku przyjął nazwę nynorsk. Oba warianty języka pisanego funkcjonują w Norwegii do dziś jako równorzędne formy języka urzędowego.
Do Norwegii docierały idee romantyzmu rozwijającego się w Europie. Lata od 1830 do 1870 roku uważa się za czas tak zwanego przełomu narodowego (norw. det nasjonale gjennombrudd), lub tez narodowego romantyzmu (norw. nasjonalromantikk) stanowiącego kulminację zainteresowania rodzimą kulturą i dziedzictwem, dożącego do wykształcenia norweskiej tożsamości narodowej. Zjawisko to przejawiało się nie tylko w literaturze, lecz także w sztukach plastycznych (Johan Christian Dahl, Adolph Tidemand), muzyce (Halfdan Kjerulf, Ole Bull, Edvard Grieg), językoznawstwie i historiografii.
Norweski romantyzm wiązał się ze zwrotem ku kulturze ludowej. Podobnie jak w innych krajach europejskich, wzrosło zainteresowanie folklorem – baśniami, legendami, pieśniami, tańcem, budownictwem, rzemiosłem. Dla norweskiej literatury i tożsamości do dziś ogromne znaczenie ma zbiór baśni ludowych Norske Folkeeventyr, zbieranych i publikowanych w latach 40. XIX wieku przez Petera Christena Asbjørnsena i Jørgena Moe.
Za czołowego przedstawiciela romantyzmu narodowego w literaturze norweskiej uznaje się Henrika Wergelanda (1808-1845), poetę i działacza społecznego, powszechnie uważanego za ojca nowoczesnej literatury norweskiej. Przypisuje mu się przynależność do stronnictwa nastawionego patriotycznie. W swojej twórczości propagował nową estetykę romantyczną oraz wyrażał silne przywiązanie do niezależnej norweskiej rożsamości. Jego głównym literackim oponentem był poeta Johan Sebastian Welhaven (1807-1873), reprezentant stronnictwa „inteligencji”, opowiadający się za utrzymaniem związków kulturowych z Danią i reprezentujący w literaturze idealistyczny nurt romantyzmu, oparty na harmonii, przejrzystości i formalnej dyscyplinie.
Od romantyzmu do realizmu
Czołowymi przedstawicielami nowego pokolenia romantyków debiutujących po 1850 roku w literaturze norweskiej byli Bjørnstjerne Bjørnson i Henrik Ibsen, którzy od początku wykazali zainteresowanie norweską historią i tożsamością w swojej twórczości.
Twórczość Bjørnsona koncentrowała się na tematyce chłopskiej i współczesnym życiu na norweskiej wsi. Jego powieść Synnøve Solbakken (1857) uznawana jest za jedno z dzieł, które przyczyniły się do odnowienia norweskiej prozy i umocnienia nurtu narodowego w literaturze.
Istotną rolę w rozwoju norweskiej powieści odegrała również Camilla Collett (1813-1895), młodsza siostra Wergelanda, uznawana za pionierkę norweskiego ruchu kobiecego i jedną z prekursorek literatury realistycznej. Jej powieść Córki wojewody (1854–1855, norw. Amtmandens døttre) stanowi krytykę ograniczonej pozycji kobiet w społeczeństwie oraz konwencji regulujących małżeństwo i życie rodzinne. Collett była pierwszą przedstawicielką realizmu krytycznego w literaturze norweskiej.
Do najważniejszych dzieł literackich tego okresu należą również dramaty Henrika Ibsena Brand (1866) oraz Peer Gynt (1867). Oba utwory polemizują z wyolbrzymionym romantyzmem narodowym, jednocześnie nawiązując do jego estetyki i tematów. Zapowiadają one zwrot ku realizmowi i problematyce społecznej, które w kolejnych dekadach zdominowały twórczość Ibsena oraz literaturę norweską.
Przełom nowoczesny
Za początek przełomu nowoczesnego (norw. det moderne gjennombrudd) w literaturze skandynawskiej uznaje się wykład duńskiego krytyka literackiego Georga Brandesa wygłoszony w 1871 roku. Brandes postulował, aby literatura współczesna podejmowała aktualne problemy społeczne i poddawała je pod dyskusję. Program ten wywarł znaczący wpływ na literaturę norweską drugiej połowy XIX wieku. Twórcy przełomy nowoczesnego szczególnie interesowali się nierównościami społecznymi, pozycją kobiet, małżeństwem, religią oraz moralnością mieszczańską.
Do najważniejszych dramatów przełomu nowoczesnego należą Nowy system (norw. Det ny system) z 1879, Rękawiczka (norw. En hanske) z 1883, oraz Ponad siły (norw. Over Ævne) z 1883–1895 autorstwa Bjørnstjernego Bjørnsona. Natomiast za najważniejsze dzieła Ibsena napisane w tym nurcie uznaje się Dom lalki (norw. Et dukkehjem) z 1879 roku i Upiory (norw. Gengangere) z 1881 roku. W kolejnych latach twórczość Ibsena ewoluowała w kierunku dramatu psychologicznego i symbolicznego, czego przykładem są jego kolene dzieła m.in. Dzika kaczka (norw. Vildanden) z 1884 roku, Rosmersholm (1886) oraz Hedda Gabler (1890).
Podobny zwrot ku problematyce społecznej nastąpił również w norweskiej prozie. Ważnymi przedstawicielami realizmu i naturalizmu byli Jonas Lie (1833-1908), Alexander Kielland (1849-1906) oraz Arne Garborg (1851-1924), piszący w języku landsmål. Szczególne miejsce w historii literatury norweskiej i skandynawskiej zajmuje Amalie Skram (1846-1905), której cykl powieściowy Ludzie z Hellemyr (norw. Hellemyrsfolket) z 1887–1898, uchodzi za jedno z najwybitniejszych osiągnięć skandynawskiego naturalizmu.
Dwudziesty wiek
Po uzyskaniu niepodległości w 1905 norweska literatura rozwinęła skrzydła, wydając laureatów literackiej Nagrody Nobla takich jak Knut Hamsun, Sigrid Undset czy Jon Fosse (ten ostatni w języku nynorsk).
Zobacz też
Grupy i kierunki literackie
- „Mot Dag” (norw. „Na Spotkanie Dnia”) – lewicowe czasopismo wydawane w latach 1921–1936, skupiające także pisarzy[3]
- Profil – neoawangardowa grupa artystyczna, skupiona wokół założonego w 1966 pisma „Profil”[4]
Przypisy
- ↑ Øystein Rottem, Hans H. Skei, Erik Bjerck Hagen, Børge Nordbø, Norges litteraturhistorie [online], Store norske leksikon, 20 maja 2026 [dostęp 2026-06-21] (norw.).
- ↑ Morten O. Haugen, Norske Selskab [online], Store norske leksikon, 5 lutego 2026 [dostęp 2026-06-22] (norw.).
- ↑ Gazda 2009 ↓, s. 346.
- ↑ Gazda 2009 ↓, s. 565.
Bibliografia
- Słownik pisarzy skandynawskich, red. Zenon Ciesielski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1991.
- Grzegorz Gazda: Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-15724-1.
- Stefan Kaszyński, Maria Krysztofiak, Przewodnik po literaturach skandynawskich. Wydawnictwo Naukowe UAM.
