Lubawka

Położenie Lubawki w pobliżu jednego z najniższych przejść przez Sudety, którędy biegła niegdyś jedna z dróg łączących ziemie Europy północnej i południowej, miało bardzo duży wpływ na losy miasta. Nie wiadomo dokładnie, kiedy na terenie dzisiejszej Lubawki osiedlili się pierwsi ludzie. Najstarsze odkrycia śladów działalności człowieka na tych terenach sięgają epoki neolitu. Przypuszcza się, że pierwsza osada istniała tu już w X wieku (plemię Bobrzan), ale fakt ten nie ma potwierdzenia w dokumentach. Najstarsza wzmianka historyczna, w której pojawia się nazwa Lubavia, pochodzi z roku 1284. Najprawdopodobniej osada istniała tu dużo wcześniej, a w roku 1293 odnotowano w niej siedzibę wójta, co potwierdza lokowanie miasta na prawie niemieckim. Stąd, za przypuszczalną datę nadania praw miejskich, zwykło się przyjmować rok 1292. Wtedy to książę świdnicko-jaworski Bolko I przekazał okoliczne tereny cystersom z Krzeszowa. Miasto pozostało własnością zakonu aż do jego sekularyzacji w roku 1810.

Nazwa miejscowości zapisywana była początkowo Lubavia i wywodzi się od słowa „lubić” w języku słowiańskim. Analiza nazw miejscowości i gmin dowodzi, że Lubawka miała w historii wiele nazw: Lubavia (1284-1290), Civitas Lubavia (1292), Lubavia (1301-1328), Lobow (1355), Lubow (1367), Lubau (1563), Libau (1561), Liebau (1576), Liebenau (1743) w XIX w. zastąpiona została spolszczoną nazwą Lubawa, Libawa. Zgermanizowaną nazwę Liebau in Schlesien próbowano wyjaśnić jako „miłą dolinę” (Liebe Aue) nad Bobrem i potokiem Czarnuszka. Stąd nasuwa się przypuszczenie, że pierwotna słowiańska nazwa odnosiła się zapewne do rzeki, a wtórnie została przeniesiona na osadę. Lubawa była więc topograficzną nazwą z przyrostkiem -awa, często używanym do tworzenia nazw wodnych. Możliwe było również jej przeniesienie z innych okolic, na przykład: czeska wieś Libava, miasto Lubawa w północno-wschodniej Polsce, łużyckie Lubij (Lubaw – 1221, Libaw – 1397, Löbau).

Ponieważ w owym czasie podróż z Kamiennej Góry do granicy Czech trwała nawet dwa dni, rolą miasta, które powstało przy handlowym szlaku było m.in. udzielanie schronienia licznie przemierzającym te tereny kupcom oraz ochrona ich towarów przed grabieżą. Tę ważną funkcję pełniła Lubawka na długo przed otrzymaniem praw miejskich i przekazaniem jej cystersom z Krzeszowa. Księstwo Świdnickie, w skład którego wchodziła także Lubawka, było wierne koronie polskiej do roku 1392, po czym przeszło we władanie czeskie. Wojny husyckie (1425, 1431) zniszczyły i spustoszyły miasto, nieposiadające murów obronnych. Cały XV wiek był dla tych terenów niezbyt szczęśliwy. Wojny, najazdy, klęski żywiołowe i epidemie, dziesiątkowały mieszkańców i rujnowały miasto, uniemożliwiając jego rozwój gospodarczy.

W 1526 roku w Czechach obejmuje władzę austriacka dynastia Habsburgów (Ferdynand I). W ten sposób Śląsk, a co za tym idzie, także Lubawka, staje się częścią monarchii habsburskiej. Wiek XVI był względnie spokojny i szczęśliwy dla miasta, które zaczęło rozwijać się gospodarczo dzięki tkactwu lnu. Ten pomyślny okres rozwoju, przerwała wojna trzydziestoletnia. Wprawdzie na jej początku życie gospodarcze toczyło się w miejscowości bez zakłóceń, niemniej jednak kryzys gospodarczy, spowodowany m.in. biciem bezwartościowego pieniądza (co prowadziło do wzrostu cen i ograniczenia handlu), zahamował rozwój miasta. Na domiar złego, w roku 1646 wojska szwedzkie, pod dowództwem gen. Arvida Wittenberga, obrały sobie Lubawkę za miejsce kwaterunku. Szwedzi splądrowali miasto. To, czego nie zrobiły wojska szwedzkie, dokończyli żołnierze cesarscy. Skutkiem tego Lubawkę opuścili wszyscy mieszkańcy i miasto przez ponad pół roku było zupełnie wyludnione.

Po zakończeniu wojny zaczęła się rozwijać na tym terenie produkcja płótna i handel nim. Pozwoliło to na podźwignięcie się Lubawki ze zniszczeń wojennych. Prawdziwe ożywienie gospodarcze miasta i jego rozwój miały miejsce dopiero w XVIII wieku. Otwarcie wolnego portu w Trieście spowodowało, że Lubawka znalazła się na drodze tranzytowej ze Śląska do krajów naddunajskich. Rozwijały się rzemiosło i handel, rosły w siłę cechy rzemieślników. Niestety, miasta nie opuszczały klęski żywiołowe.

Powodzie, epidemie i pożary wielokrotnie nawiedzały Lubawkę. Najtragiczniejszym okazał się pożar 11 października 1734 r., kiedy to na skutek umyślnego podpalenia, spłonęło doszczętnie prawie całe miasto, wraz ze szkołą, kościołem, plebanią i ratuszem. Mieszkańcy, którym pomocy udzielili cystersi, schronili się w Krzeszowie oraz Chełmsku Śląskim. Klasztor dostarczył ubrań, żywności i udzielił mieszkańcom Lubawki bezprocentowych pożyczek na odbudowę domostw. Miasto, przed pożarem drewniane, zostało odbudowane jako murowane – materiały budowlane zostały dostarczone przez klasztor z należących do niego cegielni i lasów. W latach 1736–1737 odnotowano w mieście największą powódź. Wtedy to, po zalanych wodą ulicach pływały pstrągi. Stąd też wizerunek ryby znalazł się w herbie Lubawki.

W 1763 r. okoliczne tereny, wraz z miastem, przeszły pod panowanie pruskie. Cystersi powoli zaczęli tracić pełną władzę nad miastem, w którym powstał niezależny samorząd. W 1784 r. w Lubawce było 269 domów, w tym 8 budynków publicznych oraz młyn wodny, młyn do mielenia kory dębowej, 4 bielniki, folusz i magiel. Wśród mieszkańców było 406 mieszczan, a między nimi blisko 100 rzemieślników, w dużej mierze związanych z tkactwem i płóciennictwem. Wymieniano aż 101 tkaczy, którzy mieli 149 krosien. Rzemieślników innych branż było według różnych szacunków od 51 do około 100. Zamieszki wywołane przez tkaczy w Kamiennej Górze i Chełmsku Śląskim, spowodowane ich bardzo ciężką sytuacją bytową, dotarły również do Lubawki. W dniach 24–27 marca 1793 r. w mieście doszło do zajść, z którymi władze szybko się uporały.

Znaczącą datą w dziejach miasta jest rok 1810, kiedy to nastąpiła likwidacja zakonu cystersów oraz jego wywłaszczenie. Lubawka oraz Chełmsko Śląskie, należące wówczas do opactwa krzeszowskiego, mogły zacząć rozwijać się samodzielnie. W tym czasie miasto zamieszkiwało ponad 1500 osób, o połowę mniej niż sąsiadującą Kamienną Górę. Okres tuż przed i w czasie Wiosny Ludów zapisał się w kronikach miasta wystąpieniami chłopów, mieszczan i robotników, a nawet próbami organizowania oddziałów do walki zbrojnej. Niemniej jednak, z życia politycznego Śląska, Lubawka została wyeliminowana, wskutek kolejnego wielkiego pożaru, który miał miejsce 17 września 1848 r. Zniszczył on doszczętnie około 150 domów i budynków gospodarczych. Ponad 600 osób straciło wówczas dach nad głową. Mieszkańcy, zamiast na polityce, skoncentrowali się więc na pomocy dla pogorzelców oraz odbudowie miasta.

W 1857 i 1865 uruchomiono w Lubawce przędzalnie mechaniczne. Duże znaczenie dla rozwoju miasta miało doprowadzenie w 1867 roku z Sędzisławia linii kolejowej i przedłużenie jej do Czech. W wyniku wprowadzenia w państwie pruskim w 1879 roku cła ochronnego, jeszcze długo w mieście, obok tkalni mechanicznych, istniało tkactwo ręczne. Od 1862 r. rozwijało się w okolicy górnictwo węgla kamiennego, osiągający wydobycie na poziomie 20 tysięcy ton rocznie. Nigdy jednak miejscowe wydobycie nie dorównało innym zagłębiom dolnośląskim i tym po stronie czeskiej. W 1871 roku miasto liczyło 319 budynków, w 1873 roku powstała lokalna gazownia, a około 1890 roku wśród licznych już zakładów wymieniano m.in. wielką tkalnię, wytwórnię celulozy i wyrobów celulozowych oraz hutę szkła. W 1877 roku Waldemar Hesse założył w Lubawce tartak wraz z fabryką mebli, którą w 1923 roku przekształcono w spółkę akcyjną. Produkowała ona wysokiej jakości meble do pokoi gościnnych i sypialni fornirowane dębem, w ilości do 5000 kompletów rocznie. Firma upadła w czasach wielkiego kryzysu lat międzywojennych, kończąc swą działalność w 1931 roku^[4]. W 1912 roku w Lubawce powstała mała wytwórnia lotnicza Etrich-Flieger-Werke, produkująca samoloty Taube, lecz powstało ich tylko 12–15 sztuk^[5].

Ze względu na przejście graniczne (kolejowe i drogowe) Lubawka cieszyła się znacznym zainteresowaniem turystów. Jej Góry Krucze uznawane były za malownicze zakątki. Z miastem, w którym działała sekcja Towarzystwa Karkonoskiego (RGV Riesen- und Inser Gebirgsverein), związany był, bardzo znany autor przewodników turystycznych – Wilhelm Patschovski. Miejscami najczęściej odwiedzanymi przez turystów były: Dolina Miłości, Krucze Skały, kościół ewangelicki ufundowany przez Związek Gustawa Adolfa w 1849 r. oraz kalwaria na Świętej Górze. W mieście działały wszystkie ważne instytucje i urzędy. Uruchomiono także szpital (1864 r.) oraz zmodernizowano kanalizację (1909 – 1910 r.). Zbudowano również szkoły: czteroklasową, dla dzieci ewangelickich (1876 r.) oraz ośmioklasową, dla katolickich (1882 – 1883). Od 1891 roku istniała również koedukacyjna, prywatna szkoła średnia oraz przytułek dla dzieci, prowadzony przez zakonnice. W tym czasie Lubawka była znaną miejscowością turystyczną oraz dość popularnym letniskiem, w którym działało kilkanaście hoteli, gospód i schronisk młodzieżowych. Mimo to miasto stopniowo wyludniało się, przeżywając okres zastoju, który utrzymywał się do początku lat trzydziestych. W okresie międzywojennym powstał w Lubawce szereg obiektów sportowych, z boiskami i zapleczem. Służyły one początkowo sportowcom niemieckim do przygotowań na olimpiadę w Berlinie w 1936 roku, a w późniejszym czasie organizacji Hitlerjugend jako ośrodek szkoleniowo – rekreacyjny. Na początku 1914 roku w Lubawce działało ponad 30 różnych towarzystw i organizacji. Najliczniejszym zrzeszeniem był Katolicki Związek Robotników, który liczył ponad 400 członków. Z czego najstarszym towarzystwem było bractwo strzeleckie^[6].