Manewr (kolej)
Manewr – zamierzony ruch pojazdu kolejowego albo składu pojazdów kolejowych oraz związane z nim czynności na drodze kolejowej, z wyjątkiem wjazdu, wyjazdu i przejazdu pociągu[1]. Manewrowanie odbywa się na terenie stacji kolejowej lub innego obiektu kolejowego (zajezdni, warsztatu, stacji rozrządowej itp.)[2].
W szczególności w Polsce przestawianie pociągu na stacji z toru na tor, wprowadzenie go na właściwe miejsce (cofanie, podciąganie) po uprzednim zatrzymaniu się na torze, na który został przyjęty, należy uważać za manewry[3]. Zespół pracowników składający się z kierownika manewrów (np. ustawiacza) i podległych mu pracowników (zazwyczaj manewrowych) nazywamy drużyną manewrową[3].
Cel manewrów
Celem pracy manewrowej jest[3]:
- rozrządzanie wagonów na poszczególne tory,
- zestawianie składów pociągów,
- wymiana grup wagonów w pociągach,
- podstawianie wagonów na punkty ładunkowe oraz ich zabieranie,
- podstawianie i zabieranie próżnych składów pasażerskich na tory przy peronach i postojowe,
- przestawianie wagonów z jednego toru na drugi,
- wybieranie wagonów próżnych o szczególnych parametrach technicznych,
- podstawianie wagonów do wykonania czynności dodatkowych, np. czyszczenia, mycia, odkażania, ważenia, naprawy itp. oraz zabieranie wagonów po zakończeniu tych czynności,
- wyłączenie z pociągu wagonów z usterkami zagrażającymi bezpieczeństwu ruchu.
Sposoby wykonywania manewrów
Odstawczy
Odstawianie (przetaczanie) polega na przestawianiu taboru na odpowiedni tor (miejsce) i odczepianiu taboru po zatrzymaniu[3].
Przetaczanie może być wykonywane pojazdem trakcyjnym, pojazdem drogowym, podciągarką, przesuwnicą wagonową lub innym urządzeniem technicznym przeznaczonym do przemieszczania pojazdów kolejowych[3].
Odrzut pojedynczy i seryjny
Odrzut polega na tym, że lokomotywa manewrowa, pchając odprzęgniętą grupę wagonów, przy pewnej prędkości nagle zatrzymuje się, co powoduje, że niesprzęgnięte od niej wagony (odprzęg) odrywają się od składu i toczą same na odpowiedni tor[3].
Odrzucanie seryjne polega na tym, że po odczepieniu pierwszego odprzęgu lokomotywa manewrowa lokomotywa zatrzymuje się w celu umożliwienia odczepienia następnego odprzęgu drążkiem[3].
Grawitacyjny
Polega na staczaniu wagonów z górki rozrządowej lub torów położonych na spadku, zazwyczaj na odpowiednie tory kierunkowe[3].
W Polsce
Stacje dzieli się na rejony i okręgi manewrowe[3].
Prędkości manewrowe
| Prędkość | Sytuacje, w których ograniczenie ma zastosowanie |
|---|---|
| 40 km/h |
|
| 25 km/h |
|
| 20 km/h |
|
| 15 km/h |
|
| 10 km/h |
|
| 5,4 km/h (1,5m/s) |
|
| 5 km/h |
|
| 3,6 km/h (1 m/s) |
|
| 3 km/h |
|
Pracownicy biorący udział w wykonywaniu manewrów
Nadzorujący manewry
Nadzorujący manewry sprawdza, czy praca manewrowa odbywa się zgodnie z postanowieniami instrukcji o pracy manewrowej, regulaminem technicznym, planem obsługi stacji, wydanymi poleceniami, a w razie zauważenia nieprawidłowości, powinien niezwłocznie je eliminować. Nadzorujący manewry odpowiada, w zakresie ustalonym regulaminem technicznym za przepisowe, bezpieczne i terminowe wykonanie pracy manewrowej[3].
Jeżeli stację dzieli się na kilka rejonów manewrowych, to w regulaminie technicznym posterunku ruchu wyznacza się nadzorującego manewry. Nadzorującym manewry może być dyżurny ruchu (manewrowy, peronowy) lub starszy ustawiacz[3].
Kierownik manewrów
Manewry można wykonywać tylko w obecności kierownika manewrów. Kierownik manewrów kieruje co do zasady jedną lokomotywą manewrową i jedną drużyną manewrową, dopuszcza się inną organizację pracy tymczasowo, lub stale jeśli ujęto w regulaminie technicznym[3].
Kierownik manewrów jest odpowiedzialny za celowe i terminowe wykonywanie pracy manewrowej[3].
Do obowiązków kierownika manewrów należy[3]:
- kierowanie rozrządzaniem wagonów i zestawianiem składów pociągów
- obsługa punktów ładunkowych i bocznic
- organizowanie i wyznaczane pracowników do: obsługi hamulców ręcznych, hamowanie odprzęgów, rozłączanie odprzęgów drążkiem, obsługa zwrotnic i wykolejnic, zabezpieczenie taboru przez zbiegnięciem
- współpraca z nastawnią, z pracownikami przygotowującymi drogi przebiegów dla manewrów
Kierownikiem manewrów może być[3]:
- ustawiacz,
- kierownik pociągu,
- dyżurny ruchu i nastawniczy lub zwrotniczy przy niepilotowanych jazdach manewrowych,
- inny pracownik posiadający wymagane kwalifikacje do wykonywania czynności ustawiacza lub kierownika pociągu
Kierownikowi manewrów przydziela się do pracy manewrowych, albo innych pracowników posiadających wymagane kwalifikacje do wykonywania manewrów i hamowania pojazdów kolejowych. Taki zespół pracowników nazywamy drużyną manewrową[3]. Kierownik manewrów może wykonywać czynności manewrowego[3].
Podczas wykonywania manewrów kierownik manewrów powinien znajdować się w miarę możliwości w takim miejscu, aby mógł objąć wzrokiem manewrujący tabor, jego drogę przebiegu, pracowników drużyny manewrowej oraz mógł porozumiewać się sygnałami zarówno z nimi jak i pracownikami przygotowującymi drogi przebiegu dla manewrów. Jeżeli kierownik manewrów nie może dokładnie widzieć całej drogi przebiegu pchanego taboru i szybko porozumiewać się z pracownikami wykonującymi manewry, wówczas na pierwszym pchanym pojeździe kolejowym powinien znajdować się pracownik, który powinien obserwować drogę przebiegu i w razie przeszkody do jazdy natychmiast podać sygnał „Stój"[3].
Niepilotowane jazdy manewrowe
Dyżurni ruchu, nastawniczowie i zwrotniczowie wykonują obowiązki kierownika manewrów w ograniczonym zakresie. Podczas niepilotowanych jazd manewrowych w podległym im okręgu nastawczym[3]:
- ustalają plan jazd manewrowych i zapoznają z nim maszynistę,
- wydają zezwolenia na jazdę manewrową, które dla maszynisty jest równocześnie poleceniem wykonania ruchu manewrowego,
- obserwują jazdy manewrowej przez własny okręg nastawczy.
Manewrowi
Do obowiązków manewrowego należy[3]:
- rozprzęganie i sprzęganie taboru,
- przestawianie zwrotnic i wykolejnic ręcznych, przewidzianych do obsługi przez manewrowych i oznaczonych dwoma czerwonymi pasami,
- w razie potrzeby: powtarzanie sygnałów manewrowych,
- hamowanie manewrującego taboru,
- zabezpieczanie taboru przed zbiegnięciem,
- inne prace i czynności zlecone przez kierownika manewrów.
W czasie wykonywania manewrów, manewrowi powinni znajdować się z tej strony manewrującego składu, po której znajduje się kierownik manewrów, aby mogli się zawsze nawzajem widzieć[3].
Drużyna trakcyjna
Maszynista, kierujący pojazdem lub inny członek drużyny trakcyjnej powinien[3]:
- obserwować i ściśle stosować się do sygnałów i wskaźników,
- obserwować prawidłowe nastawienie zwrotnic, wykolejnic, obrotnic itp.,
- obserwować czy nie ma widocznych przeszkód do jazdy,
- w miarę możliwości sprawdzać, czy pojazdy znajdują się w granicach ukresów, oraz obserwować ruch pojazdów po sąsiednich torach.
Polecenie wykonania ruchu manewrowego powinno być zrealizowane, jeżeli nie zagraża bezpieczeństwu ruchu i osób, a polecenie zatrzymania lub zmniejszenia prędkości jazdy powinno być niezwłocznie wykonane bez względu na to, kto je wydał[3].
Manewry z reguły wykonywane są na torach zajętych przez inne pojazdy kolejowe, dlatego należy je wykonywać z prędkością gwarantującą zachowanie bezpieczeństwa ludzi, pojazdów kolejowych i ładunku[3].
Pracownicy posterunków nastawczych
Nastawiający drogi przebiegu dla manewrów oraz obsługujący urządzenia hamujące i wydający zezwolenia na jazdy manewrowe[3].
Drogi przebiegu dla manewrów na żądanie kierownika manewrów nastawia pracownik obsługujący zwrotnice w okręgu nastawczym. Tam, gdzie zwrotnic nie obsługuje posterunek nastawczy, należy wskazać w regulaminie technicznym, kto i które zwrotnice obsługuje. Za prawidłowe nastawienie zwrotnic i wykolejnic podczas pracy manewrowej ponosi odpowiedzialność pracownik, który je obsługuje[3].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1234 (ISAP)).
- ↑ Europejska Komisja Gospodarcza, Eurostat, Międzynarodowe Forum Transportowe, Słownik statystyk transportu – 5. edycja [online], 2019, s. 22.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Instrukcja o technice pracy manewrowej (R-34), Urząd Transportu Kolejowego.