Marceli Nencki

Marceli Nencki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

15 stycznia 1847
Boczki

Data i miejsce śmierci

14 października 1901
Petersburg

Zawód, zajęcie

lekarz

Narodowość

polska

Popiersie Marcelego Nenckiego odsłonięte w 1907 r. we Lwowie
Grób lekarza Marcelego Nenckiego na Cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie

Wilhelm Marceli Nencki (ur. 15 stycznia 1847 w Boczkach, zm. 14 października 1901 w Petersburgu) – polski lekarz, chemik, fizjolog, powstaniec styczniowy.

Życiorys

Był synem Wilhelma (1795–1859)[1] i Katarzyny Serwaczyńskiej, która urodziła jeszcze dziewięcioro dzieci. Ojciec, emigrant z Prus wyznania ewangelicko-reformowanego, był właścicielem Boczków Sikucina i Kobyli Miejskiej, prowadził gospodarstwo. Marceli w wieku 9 lat został wysłany do szkoły w Piotrkowie Trybunalskim, którą ukończył w 1863 roku. Po wybuchu powstania styczniowego wraz z bratem Adamem i kilkoma kolegami wstąpił do oddziału Józefa Oxińskiego. Innym jego bratem był Leon Nencki.

Po upadku powstania musiał opuścić zabór rosyjski. Udał się do Krakowa, gdzie został studentem wydziału filozoficznego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na skutek nacisków rosyjskich musiał opuścić Kraków. Wyjechał do Drezna, gdzie znalazł oparcie u Józefa Ignacego Kraszewskiego, za którego radą podjął studia w Jenie, a od 1865 roku w Berlinie. Tam przeniósł się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma, który ukończył w 1870 roku. W tym samym roku uzyskał doktorat za pracę pt. „Die Oxydation der aromatischen Verbindungen im Thierkörper” (polską wersję opublikowano pt. „Utlenianie ciał aromatycznych w organizmie zwierzęcym” w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”[2])[3]. Jeszcze jako student ogłaszał prace z zakresu wytwarzania cukrów w organizmie oraz rezultaty z badań mocznika.

W latach 1870–1872 pracował w Berlińskiej Akademii Przemysłowej pod kierunkiem Adolfa von Baeyera (1835–1917), dzięki któremu został członkiem Niemieckiego Towarzystwa Chemicznego. W 1872 r. został asystentem na Uniwersytecie w Bernie jako docent chemii lekarskiej, od 1873 roku jako profesor. W Bernie stworzono dla niego specjalną katedrę chemii fizjologicznej, a jego wykłady przyciągały uczonych z całej Europy. W latach 1888–1891 był także profesorem bakteriologii. Badał związki azotowe, kwas moczowy, mocznik i ich pochodne. W latach 1884–1886 był dziekanem wydziału lekarskiego. Nadano mu (wraz z rodziną) obywatelstwo kantonu berneńskiego.

Ostatnie 10 lat życia spędził prowadząc badania naukowe w Cesarskiej Wojskowej Akademii Medycznej w Petersburgu. Kontynuował tam pracę nad chemią soków żołądkowych z Iwanem Pawłowem. Zlecono mu badania dotyczące zwalczania cholery. W 1895 r. walczył z epidemią księgosuszu.

Znał osiem języków, opublikował w różnych językach 174 prace. Żałował jednak swej decyzji przeniesienia się do Rosji, nie czuł się tam dobrze, utrzymywał kontakty z Polakami. W 1897 roku, na jubileusz 25-lecia pracy naukowej przyznano mu rangę generała. Nencki prosił o prawo nienoszenia munduru. Ożenił się 30 sierpnia 1873 roku z Marią Heleną Schultzen, miał z nią syna – lekarza. Wakacje spędzał w Boczkach. Hodowano tam dla niego pawie dla celów naukowych.

Badając chemizm bakterii, odkrył m.in. bakterie zdolne do życia w atmosferze beztlenowej. Wynalazł także nowy środek leczniczy nazwany salolem (salicylan fenylu).

Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[4]. W 1900 r. został uhonorowany godnością doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego[5].

Zmarł 14 października 1901 roku w Petersburgu. Pochowany został na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (kwatera A-2-4)[6].

Upamiętnienie

  • W 1904 r. w Brunszwiku opublikowano jego prace zebrane w dwóch tomach pt. „Opera omnia” (razem prawie 2 tys. stron).
  • W 1905 r. współpracownicy Nenckiego ufundowali jego popiersie z brązu ustawione w Instytucie Medycyny Doświadczalnej w Sankt Petersburgu[7]
  • Podczas X Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich we Lwowie w 1907 r. został odsłonięty pomnik z popiersiem Nenckiego, autorstwa Henryka Kunzeka[a], wmurowany w ścianę gmachu Instytutu Chemicznego Uniwersytetu Lwowskiego[9]
  • W 1918 r. powstał w Warszawie istniejący do dziś Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego (obecnie placówka naukowa PAN)[10].
  • Zachował się tam jego pomnik z rzeźbą na nagrobku.

Uwagi

  1. ↑ Wg notki w „Gońcu Polskim” autorem popiersia był Antoni Popiel[8].

Przypisy

  1. ↑ No. 122 Boczki, [w:] Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Zduńskiej Woli. Zgony, Polskie Towarzystwo Genealogiczne [dostęp 2025-11-26].
  2. ↑ Marceli Nencki, Utlenianie ciał aromatycznych w organizmie zwierzęcym, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”, 41, 1871, s. 1–29.
  3. ↑ Szwejcerowa 2018 ↓, s. 31.
  4. ↑ Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3.
  5. ↑ Doktorzy honoris causa [online], Uniwersytet Jagielloński [dostęp 2025-11-27].
  6. ↑ śp. Marceli Nencki [online], Grobonet [dostęp 2025-11-27].
  7. ↑ Szwejcerowa 2018 ↓, s. 137.
  8. ↑ Pomnik Marcelego Nenckiego, „Goniec Polski”, 1 (31), 21 lutego 1907, s. 6 [dostęp 2025-11-27].
  9. ↑ X. Zjazd lekarzy i przyrodników polskich we Lwowie, „Nowości Illustrowane”, Nr 30, 27 lipca 1907, s. 15–16.
  10. ↑ Szwejcerowa 2018 ↓, s. 142.

Bibliografia

  • Andrzej Ruszkowski, Marceli Nencki – pionier biochemii z Boczek pod Sieradzem, „Na Sieradzkich Szlakach”, 52 (4), 1998, s. 36–39.
  • Kazimierz Sarnecki, Nencki Wilhelm Marceli, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XX, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, 1977, s. 671–674.
  • Aniela Szwejcerowa, Marceli Nencki, wyd. 2, wznowienie wydania z 1977 r., Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN w Warszawie; Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018, ISBN 978-83-235-3453-2 [dostęp 2025-11-27].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.