Martyrologium Romanum
Martyrologium Romanum – katolicka księga liturgiczna obrządku rzymskiego, zawierająca spisy świętych na poszczególne dni roku.
Powstanie księgi
Historia Martyrologium Rzymskiego
Lokalne listy męczenników powstawały w pierwszych wiekach chrześcijaństwa[1]. Ich zestawieniem było martyrologium zwane Martyrologium Hieronima[2], zwane tak od imienia świętego Hieronima, któremu tradycyjnie (choć niesłusznie) przypisywano jego autorstwo[1].
Najstarsza wzmianka o liturgicznym czytaniu martyrologium pochodzi z dokumentów synodu w Akwizgranie z roku 817[3]. W IX wieku zwyczaj ten szybko się rozpowszechnia; używano wtedy zestawień wykonanych w Lyonie lub w opactwie Saint-Germain-des-Prés[4]. Istniały też inne zestawienia[5]. W 1586 opublikowano pierwsze wydanie rzymskie, którego redaktorem był Cezary Baroniusz[6]. Potem publikowano kolejne wydania, między innymi wydanie typiczne w 1913. Pius XII zalecił przeprowadzenie reformy martyrologium[1].
Edycję typiczną zreformowanego martyrologium wydano w 2001; zawierała ona elogia 6538 świętych i błogosławionych[1][7]. Najnowszą oficjalną edycję Martyrologium Romanum wydano w 2004[8].
Różnice w najnowszych wydaniach w stosunku do wydań starszych
W zreformowanych wydaniach martyrologium wzięto pod uwagę współczesne osiągnięcia nauk przyrodniczych i historycznych. Tak na przykład uroczyste elogium Bożego Narodzenia w wydaniach z 1723 i 1913 zaczyna się słowami: Anno a creatione mundi, quando in principio Deus creavit caelum et terram, quinquies millesimo centesimo nonagesimo nono („W roku od stworzenia świata, kiedy na początku Bóg stworzył niebo i ziemię, 5199”)[9][10]. W wydaniu z 2004 odpowiedni fragment brzmi: Innumeris transactis saeculis a creatione mundi („Gdy minęły niezliczone wieki od stworzenia świata”)[8]. Święta Cecylia określona jest w wydaniu z 1723 jako męczennica z czasów Aleksandra Sewera[9], natomiast w wydaniu z 2004 data jej męczeństwa została określona jako nieznana[8].
Użycie w liturgii
Miejsce w liturgii
W tradycyjnym obrządku rzymskim przy chórowym odmawianiu godzin kanonicznych czytanie martyrologium ma miejsce w czasie prymy, a dokładniej w czasie jej drugiej części, zwanej officium capituli (w obrządku dominikańskim ta część, zwana Pretiosa, może następować po laudesach lub po prymie[11]). Przy odmawianiu brewiarza poza chórem czytanie martyrologium można opuścić[3].
W obrządku rzymskim zreformowanym po soborze watykańskim II, w którym zniesiono prymę, martyrologium czyta się albo na zakończenie jutrzni, albo podczas innego zgromadzenia wspólnoty, podczas kapituły lub przy stole, albo nawet podczas którejś z godzin mniejszych[8].
Sposób czytania
W trakcie liturgicznego czytania martyrologium czyta się pozycje (łac. elogia) przypadające na dzień następny (to znaczy na przykład 5 sierpnia odczytuje się zawartość księgi zapisaną pod dniem 6 sierpnia). Czytanie jest zorganizowane w następujący sposób:
- Na początku czyta się lub śpiewa określenie dnia według kalendarza rzymskiego, na przykład: Octavo Idus Augusti (ósmy dzień przed idami sierpniowymi, czyli we współczesnym kalendarzu 6 sierpnia)[8].
- Następnie śpiewa się określenie fazy księżyca w danym dniu, na przykład: luna undecima (jedenasty dzień miesiąca księżycowego – faza Księżyca przypadająca 6 VIII w roku 2025). Na początku martyrologium, w rozdziale De pronuntiatione lunae („O wymawianiu [fazy] księżyca”) znajdują się specjalne tabele, pozwalające na łatwe odnalezienie fazy dla danego dnia[12].
- Potem czyta się listę elogiów na dany dzień; każde zaczyna się od miejsca śmierci, zawiera imię świętego, a często też krótkie dane biograficzne[8]. Elogia świąt ruchomych w obrządku tradycyjnym czyta się przed datą i fazą księżyca[10], a w obrządku posoborowym – po niej, a przed elogiami świąt o stałych datach[8].
- W tradycyjnym obrządku rzymskim po przeczytaniu wszystkich elogiów na dany dzień dodaje się zawsze: Et alibi aliorum plurimorum sanctorum Martyrum, et Confessorum, atque sanctarum Virginum. ℟ Deo gratias. („A w innych miejscach wielu innych świętych męczenników i wyznawców oraz świętych dziewic. ℟ Bogu niech będą dzięki.”)[10]
- Na zakończenie czytania martyrologium ma miejsce werset: ℣ Pretiosa in conspectu Domini. ℟ Mors sanctorum eius („Drogocenną jest w oczach Pana śmierć Jego czcicieli”, Ps 116,15)[8].
W starym obrządku rzymskim następnie ma miejsce dalsza część prymy. W nowym obrządku podano kilka różnych wariantów zakończenia czytania martyrologium[8].
Znaczenie
We wstępie do Martyrologium Romanum znajduje się wyjaśnienie roli tej księgi liturgicznej, która wypływa stąd, iż do całości kultu chrześcijańskiego należy również kult świętych[13].
Znaczenie liturgicznej wzmianki o dniu miesiąca księżycowego wypływa po pierwsze stąd, że od fazy księżyca zależy data najważniejszego święta chrześcijańskiego – Wielkanocy; po drugie wyraża szczególny związek między Starym i Nowym Przymierzem (kalendarz księżycowy jest w użyciu w religii mojżeszowej); po trzecie kalendarza księżycowego używają liczne religie niechrześcijańskie na całym świecie[12].
Wydanie polskie
W języku polskim istnieje wydanie z roku 1967, oparte na wydaniu rzymskim z roku 1956[14]. Ponadto istnieją różne nieoficjalne kompilacje (martyrologia nie będące przekładem Martyrologium Romanum)[15].
Przypisy
- 1 2 3 4 Józef Stefański, Martyrologium, [w:] Encyklopedia katolicka, t. XI, Lublin: TN KUL, 2006, s. 1478–1479, ISBN 978-83-7306-300-6 [dostęp 2025-03-05].
- ↑ Louis-Marie-Olivier Duchesne, Les sources du Martyrologe hiéronymien, „Mélanges de l'école française de Rome”, 5 (1), 1885, s. 120–160, DOI: 10.3406/mefr.1885.5904 [dostęp 2025-03-05].
- 1 2 Polycarpus Radó, Enchiridion liturgicum: complectens theologiae sacramentalis et dogmata et leges iuxta novum Codicem rubricarum, Romae–Friburgi Brisgoviae–Barcinone: Herder, 1961.
- ↑ Jean-Loup Lemaitre, Martyrologes et culte des saints en Languedoc, „Cahiers de Fanjeaux”, 37 (1), 2002, s. 63–111, DOI: 10.3406/cafan.2002.2051 [dostęp 2025-03-05].
- ↑ Xavier Lavagne, Édition pratique des martyrologes de Bède, de l'anonyme lyonnais, et de Florus, bbf.enssib.fr, 1979 [dostęp 2025-03-05] (fr.).
- ↑ Martyrologium Romanum: ... Gregorii XIII.P. M. iussu editum, 1586 [dostęp 2025-03-05] (łac.).
- ↑ Fundacja Opoka, Odnowiona stara księga [online], Fundacja Opoka, 9 listopada 2001 [dostęp 2025-03-05].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Martyrologium Romanum, ex decreto sacrosancti OEcumenici Concilii Vaticani II instauratum, auctoritate Ioannis Pauli Pp. II promulgatum. Editio altera, Typis Vaticanis, 2004, s. 844.
- 1 2 Martyrologium Romanum: Gregorii XIII. jussu editum, Urbani VIII. et Clementis X. auctoritate recognitum, ac deinde anno MDCCXLIX Benedicti XIV. labore et studio auctum est castigatum, typ. Plantiniana, 1723 [dostęp 2025-03-06] (łac.).
- 1 2 3 Martyrologium Romanum Gregorii XIII jus,su editum Urbani VIII et Clementis X auctoritate recognitum ac deinde Anno MDCCXLIX Benedicti XIV labore et studio auctum et castigatum, Romae 1913.
- ↑ Rubricae generales Breviarii iuxta ritum Ordinis Praedicatorum, 128 (138), [w:] Breviarium iuxta ritum Ordinis Praedicatorum, apostolica auctoritate approbatum, reverendiddimi Patris, Fratris Michaelis Browne, eiusdem Ordinis Magistri Generalis iussu editum, Romae: Ad s. Sabinae, 1962.
- 1 2 De pronuntiatione lunae ad libitum peragenda, [w:] Martyrologium Romanum, ex decreto sacrosancti OEcumenici Concilii Vaticani II instauratum, auctoritate Ioannis Pauli Pp. II promulgatum. Editio altera, Typis Vaticanis, 2004, s. 23–26.
- ↑ Praenotanda, [w:] Martyrologium Romanum, ex decreto sacrosancti OEcumenici Concilii Vaticani II instauratum, auctoritate Ioannis Pauli Pp. II promulgatum. Editio altera, Typis Vaticanis, 2004, s. 11–21.
- ↑ Martyrologium Rzymskie oraz elogia świętych i błogosławionych z niektórych martyrologiów zakonnych, Piotr Turbak (tłum.), Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 1967.
- ↑ Henryk Fros (red.), Martyrologium czyli wspomnienia świętych przypadające na poszczególne dni roku, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1984, s. 296.