Marymont-Kaskada

Historia tego rejonu związana jest z podmiejską rezydencją królewską w Marymoncie, którą zbudowano na rozkaz króla Jana III Sobieskiego w latach 1691–1696^[6]. Wówczas powstał nieduży pałac przeznaczony dla żony króla, Marii Kazimiery, który był nazywany Marie Mont (franc. Góra Marii), co stanowi źródło nazwy obszaru^[6][7]. Z pałacykiem sąsiadował zwierzyniec królewski zwany Kaskadą^[8.1], którego nazwa pochodzi od wodospadu spływającego z okolicznego stawu do rowów zasilających stawy w sąsiedniej Rudzie^[7][8.1].

Teren Kaskady został po 1819 roku wydzierżawiony generałowi Józefowi Rautenstrauchowi, który przekształcił go w ogród rozrywki^[8.1]. Zbudowano wówczas altany oraz klasycystyczny dwór, który następnie przekształcono w karczmę zwaną Na Cztery Fajerki^[8.1]. W późniejszych latach w Kaskadzie istniała restauracja, którą Jarosław Zieliński lokalizuje we wspomnianym dworze^[8.1]. Według ogłoszenia o licytacji z 1871 roku osada Kaskada była częścią Dóbr Rządowych Marymont, położonych w gminie Młociny i parafii Wawrzyszew, i obejmowała obszar 28¾ dziesięciny (około 0,31 km²), na którym znajdowało się pięć domów, w tym piętrowy dom murowany kryty blachą, dwa domy z bali i dom zbudowany „w pruski mur”^[9]. W Kaskadzie znajdowały się również dwa stawy z mostkami i śluzami, które łączyła kaskada urządzona z dużych kamieni. Teren obejmował również ogrody owocowe i warzywne, a także zabudowania gospodarskie^[9].

Pod koniec XIX wieku obszar Kaskady uległ degradacji – wówczas władze carskie przymusowo osiedlały na nim przestępców; zaczęła także napływać biedniejsza ludność żydowska^[8.1].

Na przełomie XIX i XX wieku na obszarze Kaskady zaczęła rozwijać się działalność przemysłowa. W 1891 roku powstała farbiarnia jedwabiu Bera Wolfkowicza^{[10][11.1][8.2]}, zaś w 1908 roku uruchomiono farbiarnię należącą do Emila Kellera^[a], który był właścicielem wielu okolicznych terenów^[8.2]. Działała tu również garbarnia^[8.3], a także cegielnia^[11.2]. W tamtym czasie rozpoczęto parcelację gruntów Kaskady, należącej wówczas do hrabiego Juliana Ostrowskiego^[8.3]. Na nowych działkach wzniesiono drewniane i murowane domy, a także nieliczne niewielkie kamienice^[8.3]. U podnóża skarpy, w miejscu części zabudowań dworskich Ostrowskiego, powstały piwnice pełniące funkcję lodowni^[8.3]. Pozostała część Kaskady cechowała się niejednostajną zabudową i była przecięta kolektorem miejskim^[8.3].

Do 1916 roku Kaskada znajdowała się w gminie Młociny. 1 kwietnia 1916 roku Kaskada, wraz z innymi miejscowościami, została przyłączona do Warszawy^[1][2]. W 1921 roku nadano nazwy ulicom na Marymoncie, Rudzie i Kaskadzie^[12][13]. Przed 1939 rokiem na obszarze Kaskady wzniesiono wiele budynków, m.in. budynek szkoły powszechnej przy ul. Kolektorskiej 9/11 zaprojektowany przez Wilhelma Henneberga^[14][8.4]. Przy ul. Zabłocińskiej 4A istniała siedziba żeńskiego zakonu Najświętszego Imienia Jezus, którego zakonnice prowadziły szkoły zawodowe dla dziewcząt przy ulicach Zabłocińskiej i Smoleńskiego^[8.4]. Przy ul. Gdańskiej znajdowała się willa Stefana Norblina, która powstała po przebudowie budynku dawnej farbiarni Emila Kellera^[8.4]. Przed wybuchem II wojny światowej na obszarze Kaskady planowano wytyczenie reprezentacyjnej alei Słowiańskiej, która miała łączyć Bielany i Żoliborz z planowanym parkiem na Rudzie^[8.5][15]. Do 1938 roku skanalizowano rzekę Rudawkę, co pozwoliło na osuszenie okolicznych terenów i poprawiło warunki sanitarne^[16].

W trakcie II wojny światowej zabudowa obszaru uległa znaczącym zniszczeniom^[8.4][17]. We wrześniu 1944 roku, w trakcie pacyfikacji Marymontu, wymordowano wielu mieszkańców Kaskady^[8.4][18]. Zniszczeniu uległa duża część zabudowań obszaru u podnóża skarpy warszawskiej^[8.4].

Na początku lat 50. XX wieku otwarto zaprojektowany przez Ludwika Lawina park Kaskada, którego nazwa nawiązuje do dawnego zwierzyńca i ogrodu rozrywki^[19][20]. W latach 80. obszar parku został przecięty Trasą Armii Krajowej^{[8.6][21][22]}. Park obecnie znajduje się w obszarze Marymont-Potok w dzielnicy Żoliborz^[23].

W latach 1955–1964 przy ul. Podleśnej 61 wzniesiono gmach Państwowego Instytutu Hydrologiczno-Meteorologicznego (obecnie Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej)^[24][8.7]. Budynek został zaprojektowany przez Borysa von Zinserlinga^[24][8.7].

Na przełomie lat 60. i 70. w kwartale ulic Smoleńskiego, Kolektorskiej, Zabłocińskiej i Marymonckiej wzniesiono osiedle mieszkaniowe „Marymont na Skarpie”, znane później także jako Skarpa Marymoncka^{[8.8][25][26]}. Osiedle powstało według projektu Ryty Stachowicz oraz Lucjana Czyżewskiego i składa się z pięciu jedenastopiętrowych bloków wzniesionych w technologii wielkopłytowej (Unifikacja Warszawska II)^[25][8.9].

Do 1994 roku obszar administracyjnie należał do dzielnicy Żoliborz. 19 czerwca 1994 został włączony do gminy Warszawa-Bielany, przekształconej w 2002 roku w dzielnicę Bielany^[27][28]. 29 maja 2001 roku utworzono obszar Miejskiego Systemu Informacji Marymont-Kaskada^[29].