Mohammad Ghasem

Mohammad Ghasem, pers. محمد قاسم (albo Mohammad Ghasem Tebrizi) (ur. w Tebrizie, data nieznana – zm. w 1659 w Isfahanie) – irański malarz i poeta epoki Safawidów.

Źródła literackie na jego temat ograniczają się do wzmianki w Ghissas al-Chaghani Walighuli Szamlu, który opisuje Mohammada Ghasema Tebriziego jako malarza i poetę, który zmarł i został pochowany w Isfahanie w roku 1659^[1]. Poza tym jeden z jego wierszy znalazł się w antologii Nasrabadiego, który wysławia go jako znakomitego artystę. Pomimo tego, że pisał wiersze, to nie poświęcał im zbyt wiele uwagi, koncentrując się na malarstwie^[2]. Z racji ubóstwa źródeł literackich najważniejszych informacji o artystycznym życiu Mohammada Ghasema dostarczają jego dzieła^[3].

Jego najwcześniejsza sygnowana miniatura pochodzi z albumu (murakki) datowanego na 1589/90 (Topkapi, H. 2140, f. 33a), co sugeruje iż musiał urodzić się nie później niż w 1575. Jego wczesne prace pozostają całkowicie w ramach szkoły kazwińskiej. Stojący młodzieniec z kawałkiem materiału w ręce (Sackler Gallery, S. 86.0305) zdradza silne wpływy Sadeghi Bega – zarówno w posturze przedstawionej postaci, zakrzywionej jak S silhouette, jak i tła przedstawiającego pagórkowaty krajobraz pomalowany na złoto. Z kolei Młodzieniec w podbitym futrem płaszczu (Muzeum Wiktorii i Alberta, L. 6964–1980) w oczywisty sposób podąża za przykładem Sijawusza w przedstawianiu natury z wysokim horyzontem oraz wielkim drzewem jako prominentnymi elementami krajobrazu, które miały się znaleźć również w innych dziełach Mohammada Ghasema. Charakterystyczne są także irysy, pojawiające się w jego niemal każdym obrazie, oraz szczególna uwaga poświęcona troskliwie oddanym wielowarstwowym ubraniom postaci^[4].

W datowanym na 1605/6 Karceniu ucznia (zobacz ilustracja) mamy już do czynienia z dojrzałym dziełem artysty. Ta wieloosobowa kompozycja przedstawiająca wymierzanie bastonady charakteryzuje się energią i dynamizmem kresek, które łączą w jedno sylwetki uczestników i elementy krajobrazu. Wszystko jest nieco powiększone i przesadzone. Pojawia się tutaj rozbudowany krajobraz z wielkim drzewem i jego grubym pniem, tak samo jak pagórkami, oddanymi z zachowaniem trójwymiarowości. Inną innowacją obecną w tym rysunku, która miała stać się standardem zarówno w późniejszych dziełach Mohammada Ghasema jak i wielu innych artystów jest pierwszy plan oddany za pomocą drobnych pociągnięć lub punktów, pozostawiających „skryte” kwieciste krzewy. W sumie Karcenie ucznia, włącznie ze swoim dużym rozmiarem (24,5 x 16 cm), ma niemal wszystkie cechy późniejszych prac Mohammada Ghasema^[5].

Wieloosobowe kompozycje rzadko pojawiają się w przypadku jednostronicowych perskich miniatur z pierwszej ćwierci XVII wieku (pośród dzieł Rezy znajduje się tylko jedna taka kompozycja, słynny dyptych Biesiadne spotkanie, Ermitaż, VР-740/18 i 1). Tymczasem Mohammad Ghasem stworzył kilka tego rodzaju miniatur – oprócz Karcenia ucznia są to m. in. przypisywani mu Chłopcy kradnący ptaki z gniazd (BM, 1964,0613,0.2) oraz Nocny Piknik (zobacz ilustracja). Chłopcy kradnący ptaki z gniazd to rysunek z elementami wykończonymi kolorami i złotem i artystycznymi środkami charakterystycznymi dla Mohammada Ghasema: skałami zarysowanymi czerwonymi pociągnięciami oraz pierwszym planem oddanym za pomocą wykonanych w jasnej zieleni kropek. Niebieskie niebo jest pokryte chmurami kryjącymi się w bieli zaś dwie trzecie kompozycji zajmuje wielkie, górujące nad wszystkimi postaciami drzewo z powykręcanymi gałęziami i jakby zaognionymi korzeniami. Podobnie jak w przypadku Karcenia ucznia scena jest oddana ze szczyptą humoru i jest pełna świetnie zaobserwowanych szczegółów^[6].

Nocny piknik, inny rysunek wykończony akwarelą i złotem, posiada wiele cech stylu Mohammada Ghasema – pierwszy plan wykonany za pomocą techniki pointylistycznej, jego ulubiony motyw młodzieńca z płaszczem przerzuconym przez jedno ramię oraz grające kobiety o typowych dla jego obrazów rysach. Błękitne niebo jest pokryte białymi paskami namalowanych po europejsku chmur. Zgodnie z tradycją perskiego malarstwa na porę nocna wskazują jedynie płonące pochodnie i świece, poza tym cały obraz jest przedstawiony jak za dnia. Biesiadujący młodzieniec bez wątpienia jest królewskiej rangi i być może jest to Sam Mirza, późniejszy szach Safi. W momencie wykonania tej miniatury Mohammad Ghasem najprawdopodobniej pracował już w stołecznym Isfahanie, chociaż raczej nie przeniósł się tam wcześniej niż w latach 20. XVII wieku, na co wskazuje brak wzmianek o jego osobie we wcześniejszych tekstach Kadi Ahmeda i Eskandar Bega^[7][8][9].

O tym że szukał zatrudnienia na królewskim dworze świadczy miniatura przedstawiająca Szacha Abbasa z paziem, datowana na 10 lutego 1627 (zobacz ilustracja). Jest ona wykonana w ulubionej technice Mohammada Ghasema – rysunku tuszem wykończonego akwarelą i złotem. Szach i jego paź są przedstawieni w intymnej pozie, ze złączonymi spojrzeniami, ale różnica statusu jest podkreślona zarówno przez samą wielkość postaci szacha, jak i jego umiejscowienie, gestykulację oraz ubranie. Szach spogląda na swojego pazia z góry zaglądając mu w oczy w sposób nie budzący wątpliwości co do jego autorytetu. Jest to jeden z niewielu portretów Abbasa wykonanych za jego życia. Nie wiemy czy ten dedykowany szachowi rysunek zapewnił Mohammadowi Ghasemowi pracę nadwornego artysty, ale znalazł się w królewskiej kolekcji, o czym świadczy umieszczona na nim pieczęć^[10][11].

Najważniejszym patronem Mohammada Ghasema miał się jednak stać namiestnik Meszhedu Gharaczaghaj Chan (zm. 1625), przy czym po jego śmierci pracował on kolejno dla jego syna i wnuka. To właśnie dla rodu namiestników Meszhedu Mohammad Ghasem wykonał m. in. miniatury w rękopisie Farhad wa Szirin Wahszi Bafghiego (1636) oraz 42 miniatury w kopii Szahname znajdującej się obecnie w kolekcji brytyjskiej rodziny królewskiej (tzw. Szahname Windsorska, 1648)^[12][13][14]. W przypadku miniatur z Szahname zwraca się uwagę szczególnie na dynamiczne, czasem niespokojne krajobrazy z ostrymi skałami, płonącymi drzewami i skłębionymi chmurami. Jak zauważył Robert Hillenbrand trudno znaleźć odpowiedniki zuchwałych harmonii barw tych bogatych krajobrazów, w których mająca trzy stulecia tradycja malowania natury zdaje się istnieć na granicy wygaśnięcia^[15].

Nie wiadomo czy pozostając w służbie rodu Gharaczaghaj Mohammad Ghasem przeniósł się do Meszhedu, czy tylko wysyłał tam swoje gotowe prace, rezydując nadal w Isfahanie. Pozostaje faktem, że w tym samym czasie nadal realizował zlecenia dla wielu klientów z Isfahanu^[13], zaś w 1647 namalował kilka murali z przedstawieniami pojedynczych postaci oraz grupami na pikniku w komnacie przylegającej do sali audiencyjnej Czehel Sotun. Pomimo ilustrowania rękopisów i wykonywania murali Mohammad Ghasem pozostaje jednak najlepiej znany ze swoich jednostronicowych miniatur przedstawiających pojedynczą postać lub ich grupę^[14]. Jednym z jego ostatnich ważnych dzieł w tym gatunku jest Kobieta przygotowująca sziszę (zobacz ilustracja). Postać kobiety, ubrana we wspaniałą suknię z pozłacanego brokatu, dominuje nad rozbudowanym krajobrazem, stojąc w wystudiowanej pozie nad brzegiem srebrnego strumienia. Jej twarz jest lekko cieniowana, zaś jej oczy zwrócone na widza. W sumie miniatura ma wszystkie cechy paradnego portretu, stanowiąc kolejny krok na drodze do późniejszych portretów wykonywanych przez Szejcha Abbasiego i pierwszych obrazów olejnych wykonywanych pod koniec XVII wieku. Zwiększona rola krajobrazu to charakterystyczna cecha dzieł Mohammada Ghasema^[16].

W połowie XVII wieku Mohammad Ghasem był najważniejszym obok Mo‛en Mosawwera isfahańskim malarzem. Był znakomitym rysownikiem i wrażliwym kolorystą, który powtarzał kilka starannie kontrolowanych odcieni by uzyskać całościowy efekt równowagi i harmonii, ale jego eleganckie postaci są nieco statyczne, zaś krajobrazy pozostają jedynie tłem^[14]. Został pochowany na cmentarzu Tacht-e Folad w pobliżu mauzoleum sufiego Baby Rokn ad-Dina Sziraziego, w tradycyjnym miejscu pochówku artystów i ulemów^[17].

• A.T. Adamova: Muḥammad Qāsim and the Isfahan School of Painting. W: Andrew J. Newman (ed.): Society and Culture in the Early Modern Middle East. Brill, 2003, s. 193–212. ISBN 978-90-47-40171-1.
• Kathryn Babayan: The City as Anthology: Eroticism and Urbanity in Early Modern Isfahan. Stanford University Press, 2021. ISBN 978-1-5036-2783-3.
• Sheila R. Canby: Art of Iran and Central Asia (15th to 19th Centuries). W: Maryam D. Ekthiar, Priscilla P. Soucek, Sheila R. Canby, Navina Najat Haidar (eds.): Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art, 2012, s. 170–284. ISBN 978-1-58839-435-4.