Muzyka popularna

Muzyka popularna, w polskim piśmiennictwie określana także jako muzyka rozrywkowa lub muzyka lekka – szeroka i historycznie zmienna kategoria społeczno-muzyczna obejmująca różnorodne gatunki i style muzyczne^[1][2][3.1]. Zwykle wiąże się z szerokim kręgiem odbiorców, masowym rozpowszechnianiem i przemysłem muzycznym, nie ma jednak stałego zespołu cech stylistycznych ani ściśle wyznaczonych granic^[2][3.2][4]. Jej zakres zmienia się zależnie od czasu i kontekstu kulturowego, a ani liczebność odbiorców, ani sposób rozpowszechniania, ani komercyjny charakter nie wystarczają samodzielnie do jej zdefiniowania^[3.2]. W tradycyjnych i potocznych podziałach muzykę popularną lub rozrywkową przeciwstawia się muzyce poważnej (klasycznej) i ludowej, jednak granice między tymi obszarami są nieostre i ulegają zatarciu^[1.1][2.1].

Określenie muzyka pop ma dwa zakresy znaczeniowe^[5.1][6]. Angielskie pop music jest skróceniem popular music^[7]. W znaczeniu szerokim określenia pop i pop music odnoszą się do współczesnej muzyki popularnej jako całości^[1.1][5.1]; w znaczeniu węższym pop music oznacza jeden z jej nurtów, odróżniany między innymi od rocka, country i rapu^[2.2][5.1]. Muzyka popularna jest zatem pojęciem szerszym od muzyki pop rozumianej wąsko; w szerokim znaczeniu słowa pop oba określenia odnoszą się natomiast do tego samego obszaru muzyki^[5.1].

Muzyka popularna nie jest jednolitym stylem muzycznym ani kategorią wyodrębnianą wyłącznie na podstawie cech utworów. W piśmiennictwie próbowano ją definiować między innymi na podstawie oceny jej wartości i miejsca w kulturze, przeciwstawienia muzyce poważnej (klasycznej) i ludowej, właściwości materiału muzycznego, funkcji społecznych i sposobu odbioru oraz technologicznych i ekonomicznych warunków produkcji i rozpowszechniania^[3.2][4]. Kryteria te opisują różne aspekty zjawiska, lecz żadne z nich nie wyznacza samodzielnie całego zakresu pojęcia. O przynależności muzyki do tej kategorii decydują zatem nie tylko jej cechy, ale także sposób jej produkcji, rozpowszechniania i odbioru, funkcjonowanie społeczne oraz miejsce w środkach masowego przekazu i na rynku^[3.2][4].

Tradycyjny podział na muzykę poważną, rozrywkową i ludową ma przede wszystkim charakter funkcjonalny i społeczny, nie zaś ściśle stylistyczny^[1.1][2.1]. Repertuary tych obszarów przenikają się: muzyka popularna wykorzystuje gatunki, środki i utwory wywodzące się zarówno z muzyki artystycznej, jak i ludowej, a dzieła pierwotnie należące do innych obiegów mogą zdobywać masową popularność wskutek nowego sposobu opracowania, wykonania, rozpowszechniania lub wykorzystania^{[1.2][2.1][4]}. Również społeczne znaczenie poszczególnych stylów i gatunków zmienia się z czasem, dlatego granice między tym, co artystyczne, ludowe i popularne, pozostają ruchome^[3.2][4].

Angielskie określenie popular music było szeroko używane w Wielkiej Brytanii najpóźniej w 1871. Na łamach czasopisma „The Musical Standard” stwierdzano wówczas, że jest ono już bardzo powszechne, zarazem jednak trudne do zdefiniowania. Nie miało wówczas ustalonego zakresu: określano nim utwory uznawane za proste lub efektowne, ale także przeznaczone dla szerokiego kręgu odbiorców tanie wydania dzieł Beethovena, Händla i Haydna^[8.1].

Nazewnictwo tego obszaru nie jest jednolite. Zakresy polskich określeń „muzyka popularna”, „muzyka rozrywkowa” i „muzyka lekka” nakładają się na siebie, lecz w poszczególnych opracowaniach bywają wyznaczane odmiennie; pop-music bywa przy tym wydzielana jako węższy nurt muzyki rozrywkowej^{[1.3][2.3][9]}. Także ich odpowiedniki w innych językach nie są w pełni równoważne. Niemieckie Popularmusik jest używane jako pojęcie nadrzędne, którego nie można ograniczyć do określonych stylów, natomiast włoskie musica popolare może oznaczać zarówno muzykę popularną w angielskim znaczeniu popular music, jak i muzykę ludową – odpowiednik folk music^[10][11]. Włoskie określenie musica leggera („muzyka lekka”) ma przy tym węższy zakres niż musica popolare contemporanea („współczesna muzyka popularna”)^[12].

Szczególnym źródłem niejednoznaczności jest określenie pop music, będące skróceniem angielskiego popular music^[7]. Początkowo w Stanach Zjednoczonych odnoszono je szeroko do muzyki komercyjnej i masowo rozpowszechnianej przez radio. W latach 60. XX wieku we Francji słowem pop zaczęto natomiast określać jeden z nurtów wywodzących się z rock and rolla, a na początku lat 80. – bardziej przebojową odmianę rocka przeznaczoną dla radia i list przebojów^[6]. Również w innych krajach pop bywał rozumiany węziej jako bardziej komercyjna część muzyki popularnej, przeciwstawiana między innymi rockowi^[4][5.1]. W rezultacie określenia pop i pop music mogą oznaczać zarówno współczesną muzykę popularną jako całość, jak i jeden z jej nurtów^[5.1][4].