ORP Tur

ORP Tur

Bliźniaczy trałowiec ORP „Delfin”
Klasa	trałowiec
Projekt	254K
Oznaczenie NATO	T-43 class
Historia
Stocznia	Stocznia im. Komuny Paryskiej, Gdynia
Położenie stępki	23 lipca 1956
Wodowanie	22 grudnia 1956
Marynarka Wojenna (PRL)
Wejście do służby	6 sierpnia 1957
Wycofanie ze służby	31 października 1991
Zatonął	14 stycznia 1993, podniesiony i złomowany
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność	standardowa: 500 ton pełna: 597 t
Długość	58 metrów całkowita 54 m na KLW
Szerokość	8,5 m
Zanurzenie	2,3 m
Napęd
2 silniki wysokoprężne 9D o łącznej mocy 2200 KM 2 śruby
Prędkość	14 węzłów
Zasięg	3200 Mm przy prędkości 10 węzłów
Sensory
sonar Tamir-11 radar Lin-M system „swój-obcy” Kremnij-2 radionamiernik ARP-50-1,2M
Uzbrojenie
4 działka kal. 37 mm (2 x II) 8 wkm kal. 12,7 mm (4 x II) 2 mbg, 10-16 min
Wyposażenie
2 trały kontaktowe MT-1 lub MT-2 trał magnetyczny TEM-52 2 trały akustyczne BAT-2 radiostacja R-609
Załoga	77

ORP Tur – polski trałowiec bazowy z okresu zimnej wojny, jeden z trzech zbudowanych na radzieckiej licencji trałowców projektu 254K. Okręt został zwodowany 22 grudnia 1956 roku w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni, a do służby w Marynarce Wojennej przyjęto go 6 sierpnia 1957 roku. Intensywnie eksploatowana jednostka, oznaczona znakami burtowymi T-62, a następnie 602, większą część służby spędziła w 12. Dywizjonie Trałowców Bazowych 8. Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. W 1978 roku trałowiec został przebudowany na okręt badawczy i w tym charakterze służył do października 1991 roku, jako ostatnia z polskich jednostek projektu 254. W oczekiwaniu na złomowanie okręt zatonął podczas sztormu w Gdyni 14 stycznia 1993 roku, a następnie został podniesiony i rozebrany.

Prace nad pełnomorskim trałowcem bazowym rozpoczęły się w ZSRR w 1943 roku, na bazie doświadczeń z budowy i eksploatacji trałowców projektu 58 i projektu 263^[1.1][a]. Początkowo projektem zajmowało się biuro konstrukcyjne CKB-370, następnie CKB-17, a ostateczną koncepcję jednostki opracowało CKB-363 w 1946 roku^[1.1][2.1]. Nowe okręty miały być zdolne do określania granic pól minowych i ich likwidacji, prowadzenia trałowań kontrolnych i rozpoznawczych, torowania przejść w polach minowych, eskortowania za trałami innych jednostek i stawiania min^[1.1]. Dodatkowym wymaganiem była zdolność do wykrywania i niszczenia okrętów podwodnych^[2.1]. W 1947 roku rozpoczęto produkcję seryjną, budując łącznie ok. 180 okrętów w wersjach 254, 254K, 254M i 254A^[1.1].

Na początku lat 50. w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego i Sztabie Generalnym Wojska Polskiego zapadły decyzje o rozpoczęciu licencyjnej budowy okrętów w polskich stoczniach, w tym trałowców^[3]. W styczniu 1953 roku dotarła do Polski dokumentacja techniczna trałowca projektu 254K^[2.1][1.2]. Projekt, pod oznaczeniem „Trałowiec 500 ton”, „Projekt 4” i „B 4”, 8 lutego 1954 roku zaaprobowany został do seryjnej budowy przez specjalną komisję Dowództwa Marynarki Wojennej^[2.1][1.2]. Początkowo planowano, że budowa prototypowego trałowca rozpocznie się jeszcze w 1953 roku, jednak problemy gdańskiego Centralnego Biura Konstrukcji Okrętowych nr 2 z adaptacją dokumentacji licencyjnej do polskich norm spowodowały, że prace zaczęły się w połowie 1955 roku^[1.2][2.2]. Kolejne opóźnienie nastąpiło po otrzymaniu we wrześniu 1955 roku polecenia budowy trałowców w nowszej wersji 254M, jednak z powodu rozpoczęcia prac stoczniowych (i zakupionego w ZSRR wyposażenia) postanowiono pierwsze trzy okręty (późniejsze „Żubr”, „Tur” i „Łoś”) ukończyć w pierwotnej konfiguracji^[1.2][2.3].

ORP „Tur” zbudowany został w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni^[4][5][b]. Stępkę położono 23 lipca 1956 roku, a wodowanie odbyło się 22 grudnia tego roku^[4][2.4]. Trałowiec otrzymał nazwę pochodzącą od wymarłego zwierzęcia lądowego – tura, łamiąc zasady dotychczasowego nazewnictwa okrętów tej klasy w Marynarce Wojennej, nawiązujące do ptaków i zwierząt morskich^[8].

Okręt był dużym, pełnomorskim trałowcem^[5][7]. Długość całkowita wynosiła 58 metrów (54 metry na konstrukcyjnej linii wodnej), szerokość 8,5 metra i zanurzenie 2,3 metra^[4][1.3]. Wykonany ze stali, całkowicie spawany kadłub jednostki podzielony był na jedenaście przedziałów wodoszczelnych (od dziobu): I – forpik i magazyn, II – komora łańcuchowa i magazyn żywności, III – pomieszczenia mieszkalne i służbowe oraz magazyny, IV – zbiorniki i pomieszczenia załogi, V – komora amunicyjna, VI – mechanizmy pomocnicze, VII – maszynownia, VIII – magazyny i komora amunicyjna, IX – wały napędowe i pomieszczenia załogi, X – magazyn trałowy i XI – maszyna sterowa i magazyny: chemiczny i mundurowy^[2.4]. W przebiegającym niemal na całej długości kadłuba dnie podwójnym mieściły się zbiorniki paliwa, wody i zęzy^[2.4]. Pod podwyższonym pokładem dziobowym znajdowały się kolejno: magazyn farb, urządzenie kotwiczne, jadalnia oficerska, kabiny oficerów i pomieszczenia podoficerskie^[2.4]. W dalszej części nadbudówki znajdowały się pomieszczenia mechanizmów radiotechnicznych, kambuz, przewody kominowe, pomocniczy generator prądotwórczy oraz bęben kabloliny trału elektromagnetycznego^[2.4]. Dwuipółkondygnacyjna nadbudówka dziobowa mieściła pomieszczenie dowódcy, kabinę szyfrów, kabiny radio, pomieszczenie operatorskie urządzeń radiotechnicznych, sterówkę, kabinę nawigacyjną ze stanowiskiem operatora sonaru oraz, na szczycie, zadaszone stanowisko dowodzenia i wysoki, trójpodporowy maszt z antenami radarów i reflektorem^[2.5]. Wyporność standardowa wynosiła 500 ton, a pełna 597 ton^[4][2.6][c]. Okręt napędzany był przez dwa nawrotne, turbodoładowane czterosuwowe silniki wysokoprężne 9D o łącznej mocy 2200 koni mechanicznych (KM), poruszające dwiema śrubami o stałym skoku^[9][2.6][d]. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 14 węzłów (maks. 8,3 węzła podczas trałowania)^[4][9]. Zasięg wynosił 2200 Mm przy prędkości 14 węzłów, 3200 Mm przy 10 węzłach i 1500 Mm z trałem przy prędkości 7 węzłów^[4][2.6]. Autonomiczność okrętu wynosiła 7 dób^[1.3][2.6].

Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowiły dwa podwójne zestawy działek przeciwlotniczych kal. 37 mm W-11M L/70, umieszczone na pokładzie dziobowym i łodziowym, z zapasem 1000 sztuk amunicji na lufę^[2.4][1.3]. Donośność praktyczna wynosiła 7000 metrów (pozioma), a pułap zwalczania samolotów wynosił około 4000 metrów^[2.4]. Na okręcie umieszczono też cztery podwójne stanowiska wielkokalibrowych karabinów maszynowych DSzK 2M-1 kal. 12,7 mm L/79 (dwa na nadbudówce dziobowej i dwa na pokładzie łodziowym, po obu stronach komina), z zapasem 2000 sztuk amunicji na lufę^[2.4][1.3]. Broń ZOP stanowiły dwa miotacze bomb głębinowych BMB-1 z zapasem 10 bomb głębinowych B-1^[2.4][1.3]. Ponadto okręt posiadał dwa tory minowe, na których mógł przenosić 10 min typu KB-3 lub 16 wz. 08/39^[1.3][2.6]. Wyposażenie uzupełniały trały: dwa kontaktowe MT-1 lub MT-2, jeden trał elektromagnetyczny TEM-52 i dwa akustyczne BAT-2^[4][7]. Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało system rozpoznawczy „swój-obcy” typu Kremnij-2 (składający się z urządzenia nadawczego Fakieł-MZ i odbiorczego Fakieł-MO), radiostację UKF R-609, nadajnik KF R-644, odbiornik KF R-671, odbiornik pełnozakresowy R-675, radionamiernik ARP-50-1,2M, sonar Tamir-11 oraz radar obserwacji ogólnej Lin-M^[1.3][2.7]. Jednostka wyposażona była też w wyrzutnie dla 8 świec dymnych MDSz, windę kablową o uciągu 800 kG, dwa żurawiki trałowe o udźwigu 3 tony każdy, 10-wiosłową łódź okrętową i tratwy ratunkowe^[2.4][1.3].

Załoga okrętu składała się z 77 oficerów, podoficerów i marynarzy^[4][1.3][e].

ORP „Tur” został wcielony do służby w Marynarce Wojennej 6 sierpnia 1957 roku^[4][2.4]. Pierwszym dowódcą jednostki został w sierpniu 1957 roku por. mar. Zenon Kulej^[4]. Okręt z oznaczeniem burtowym T-62 początkowo wchodził w skład Dywizjonu Trałowców Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy, stacjonując na Helu^[4][1.3]. W 1959 roku jednostka po raz pierwszy publicznie zaprezentowała się polskiej publiczności, zgromadzonej w Szczecinie podczas Dni Morza^[2.8]. W tym roku jednostka wzięła udział w trałowaniu redy Kołobrzegu^[2.6]. 4 stycznia 1960 roku numer burtowy trałowca został zmieniony na 602^[7][1.3]. Tego roku okręt uczestniczył w poszukiwaniu min wokół portu w Oksywiu^[2.6]. Trałowiec przeplatał rutynową służbę wizytami zagranicznymi, odwiedzając w listopadzie 1960 roku Leningrad i we wrześniu następnego roku Tallinn^[2.8].

W kwietniu 1964 roku jednostka – wraz z bliźniaczymi trałowcami „Żubr” i „Łoś” – została przeniesiona do Świnoujścia, włączona do utworzonej (rozkazem Dowódcy Marynarki Wojennej nr 055/Org. z 20 sierpnia 1964 roku) Grupy Trałowców Bazowych^[4][2.9]. Po reorganizacji floty przeprowadzonej w czerwcu 1965 roku okręt przyporządkowany został do 12. Dywizjonu Trałowców Bazowych 8. Flotylli Obrony Wybrzeża, nadal operując ze Świnoujścia^[4][1.3]. W grudniu tego roku jednostka wzięła udział w akcji ratowniczej okrętu podwodnego ORP „Sęp”, na którym doszło do wybuchu w przedziale akumulatorów i pożaru (po ugaszeniu ognia okręt podwodny został przeholowany do bazy w Świnoujściu)^[2.10]. Prócz prac trałowych okręt wykorzystywano też do pełnienia służby dozorowej, m.in. rejonu Cieśnin Duńskich, a także wspólnych ćwiczeń z jednostkami 2. Brygady Okrętów Desantowych^[2.10]. W 1969 roku jednostka (wraz z bliźniaczymi trałowcami bazującymi w Świnoujściu) wzięła udział w ćwiczeniach Układu Warszawskiego „Odra – Nysa 69”, a 28 czerwca 1970 roku uczestniczyła w morskiej paradzie z okazji 25-lecia Marynarki Wojennej PRL^[2.11]. W drugiej połowie sierpnia 1970 roku okręt wziął udział w poszukiwaniu brytyjskich min niekontaktowych na wodach międzynarodowych w Zatoce Meklemburskiej^[2.11]. Latem 1972 roku zadaniem jednostki było sprawdzenie północnego toru wodnego Świnoujścia, z którego korzystały promy pasażerskie^[2.11]. W kolejnych latach służby okręt wielokrotnie uczestniczył w ćwiczeniach zabezpieczania desantu, rejsach szkoleniowych z podchorążymi Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej na pokładzie i uciążliwych, wielodniowych rejsach dozorowych^[2.12]. W czerwcu 1975 roku okręt uczestniczył w ćwiczeniach o kryptonimie Posejdon-75^[10]. Podczas długoletniej służby modernizacji poddano wyposażenie radioelektroniczne okrętu: w latach 70. radar Lin-M został zastąpiony nowszym TRN-823, radiostację R-609 wymieniono na R-619, zamontowano też w miejsce radionamiernika ARP-50-1,2M odbiorniki brytyjskiego systemu radionawigacyjnego Decca^[4][2.7].

W 1978 roku, gdy okręt przebywał w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni na planowym remoncie, podjęto decyzję o przekształceniu jednostki na okręt badawczy – platformę do prowadzenia doświadczeń z nowymi systemami dozoru radiolokacyjnego^[4][2.12][f]. 18 marca tego roku okręt zakończył służbę jako trałowiec i został podporządkowany Szefostwu Łączności Marynarki, Wojennej zachowując swoją nazwę i numer burtowy^[2.4][11.1]. Usunięto całość wyposażenia służącego do niszczenia i stawiania min oraz większość uzbrojenia, pozostawiając jedynie dziobowe stanowisko działek 37 mm i dwa stanowiska 2M-1 obok komina^{[1.3][11.1][g]}. W miejsce rufowego stanowiska W-11M zamontowany został czteronożny maszt kratownicowy dla anten radarowych oraz kontener dla operatorów urządzeń radiolokacyjnych^{[4][1.3][11.1]}. Na okręcie zainstalowano stację radiolokacyjną SRN-7453 Nogat, testowano też prototyp polskiej stacji radiolokacyjnej NUR-25 z paraboliczną anteną, produkcji zakładów Radwar^[1.3][11.1]. W latach 80. zainstalowano system radionawigacji Bras (z odbiornikiem Hałs) oraz testowano doświadczalną wyrzutnię pocisków zakłócających Przepiórka (zainstalowaną przed pomostem) oraz dwie 12-lufowe wyrzutnie celów pozornych Derkacz kal. 70 mm (w miejsce usuniętych stanowisk 2M-1 po obu bokach komina)^[1.3][11.2]. W 1982 roku okręt wziął udział w strzelaniach polskich kutrów rakietowych projektu 205 pod Bałtyjskiem, pełniąc rolę retranslatora^[11.2].

Jednostka została wycofana ze służby po blisko 35-letnim okresie eksploatacji 31 października 1991 roku, jako ostatnia z polskich jednostek projektu 254^[4][1.3]. Oczekujący na rozbiórkę okręt, stojący przy nabrzeżu w Porcie Wojennym Gdynia-Oksywie, 14 stycznia 1993 roku zatonął podczas sztormu, a następnie został podniesiony i złomowany^[4].

• Czesław Ciesielski, Walter Pater, Jerzy Przybylski: Polska Marynarka Wojenna 1918-1980. Wyd. I. Warszawa: Bellona, 1992. ISBN 83-1108-202-2.
• Conway’s All The World’s Fighting Ships 1947-1995. Robert Gardiner, Stephen Chumbley (red.). Annapolis: Naval Institute Press, 1996. ISBN 1-55750-132-7. (ang.).
• Ivan Gogin: ŻUBR minesweepers (project 254K, 1956 – 1957). Navypedia. [dostęp 2017-06-02]. (ang.).
• Witold Koszela: Okręty Floty Polskiej. T. I. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2017. ISBN 978-83-65746-67-2.
• John E. Moore (red.): Jane’s Fighting Ships 1974-75. New York: Franklin Watts, 1974. ISBN 0-531-02743-0. (ang.).
• M.B. Pietlewannyj: Korabli stran Warszawskogo dogowora. Sankt Petersburg: Galeja Print, 2009. ISBN 978-5-8172-0127-7. (ros.).
• Jan Piwowoński: Flota spod biało-czerwonej. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1989. ISBN 83-10-08902-3.
• Robert Rochowicz. Doświadczalny ORP Tur. „Morza i Okręty”. Nr specjalny 3/2016 (8). ZBiAM, Warszawa. ISSN 2450-3509. 
• Robert Rochowicz. Ostatnia parada MW PRL. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 5-6 (204), 2021. Magnum-X. ISSN 1426-529X. 
• Robert Rochowicz. Trałowce projektu 254. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 2/1998 (9). Magnum-X, Warszawa. ISSN 1426-529X. 
• Robert Rochowicz. Uniwersalne oracze morza. Trałowce bazowe projektu 254. „Morza i Okręty”. Nr 2/2016 (7). ZBiAM, Warszawa. ISSN 2450-2499.