Oktawian Popowicz

Oktawian Popowicz
Data i miejsce urodzenia

8 lutego 1898
Lwów

Data i miejsce śmierci

21 listopada 1995
Katowice

profesor nauk technicznych
Alma Mater

Politechnika Lwowska

Doktorat

1945
Politechnika Śląska

Habilitacja

30 czerwca 1948
Akademia Górniczo-Hutnicza

Profesura

1957

Doktor honoris causa
Akademia Górnicza we Freibergu – Niemcy – 1965
Politechnika Śląska – 1990
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920–1941) Srebrny Krzyż Zasługi Medal 40-lecia Polski Ludowej
Krzyż Obrony Lwowa Odznaka „Racjonalizator Produkcji”

Oktawian Kazimierz Popowicz (ur. 8 lutego 1898 we Lwowie, zm. 21 listopada 1995 w Katowicach) – polski naukowiec (prof. zw. dr hab. inż.), wynalazca, działacz sportowy, obrońca Lwowa.

Życiorys

Urodził się 8 lutego 1898 roku we Lwowie. Jego rodzicami byli Jan, pracujący jako urzędnik pocztowy, oraz Oktawia z domu Olszowska[1]. Miał młodszego brata – Zygmunta, który zginął podczas obrony Lwowa[1][2].

Ukończył we Lwowie gimnazjum klasyczne, uzyskując świadectwo dojrzałości z odznaczeniem. Następnie w 1921 roku studia na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej[3].

W trakcie studiów jako ochotnik-szeregowiec brał czynny udział w I wojnie światowej[3]. W 1918 roku brał udział w obronie Lwowa. Jak relacjonował, służył w kolumnie samochodów ciężarowych, które naprawiał, aby utrzymać łączność Lwowa z Przemyślem. W 1920 roku jako ochotnik brał także udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako kawalerzysta w pułku dowodzonym przez Karola Rómmela w 6. Brygadzie Jazdy[1].

W roku 1920, jeszcze jako student, podjął pracę w Katedrze Ludwika Tadeusza Ebermana na Politechnice Lwowskiej jako starszy asystent. Pracę tę zakończył w 1922 roku, następnie, otrzymawszy polecenie uzupełnienia studiów praktyką zagraniczną, udał się za granicę[3].

W latach 1922–1923 pracował w Stoczni Gdańskiej, następnie w latach 1923–1927 we francuskiej fabryce Schneider et C-o w Le Creusot[3]. W 1927 roku powrócił do Polski. Pracował w Górnośląskich Zjednoczonych Hutach Królewskiej i Laura, w Hucie Zgoda oraz w Biurze Inwestycyjno-Projektowym Generalnej Dyrekcji Wspólnoty Interesów[1]. Podczas pracy w Hucie Zgoda wprowadził wiele wówczas nowoczesnych metod pracy, m.in. system norm fabrycznych czy wykonywanie rysunków na papierze światłoczułym. W latach 1931–1939 pracował w wydziale maszynowym Naczelnej Dyrekcji Kopalń w Katowicach. W tym czasie wprowadził wiele rozwiązań i patentów, m.in. urządzenie do wytwarzania dmuchu dla wielkich pieców, który został opatentowany w Szwajcarii (1939) i w Niemczech (1943)[3].

W latach trzydziestych XX wieku zaangażował się w działalność społeczną. Należał do Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Województwa Śląskiego. Był członkiem zarządu Śląskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego, w którym poznał przyszłą żonę – Edytę Gosiniecką, oraz Klubu Sportowego „Pogoń” Katowice[1]. W 1928[4] lub w 1930[1] roku współzałożył Polski Klub Motocyklowy Katowice, w którym pełnił funkcję sekretarza[1][4].

W 1938 roku otrzymał propozycję objęcia stanowiska profesora na Politechnice Warszawskiej, jednak nie przyjął go[3]. Z powodu wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku wyjechał ze Śląska do Lwowa, gdzie przebywał do 1941 roku, pracując w Katedrze Maszynoznawstwa na Politechnice Lwowskiej[1] jako docent[3]. Przebywając we Lwowie, pisał rozprawę doktorską[1]. W 1941 roku, w związku z zajęciem przez Niemców Lwowa, przeprowadził się do Rabki, gdzie pracował w przedsiębiorstwie zbiórki produktów leśnych Mayrc-Dobski[3], w którym zbierał korę z drzew[1]. Wciąż kontynuował prace nad doktoratem[3].

W 1945 roku, po zakończeniu II wojny światowej, powrócił na Śląsk[1]. 30 października 1945 roku na Politechnice Śląskiej w Gliwicach na podstawie egzaminy ścisłego i pracy doktorskiej pt. Nowe urządzenia do wytwarzania dmuchu dla wielkich pieców uzyskał stopień doktora nauk technicznych[5]. Była to pierwsza praca obroniona na nowo powołanej uczelni[3]. Jeszcze w tym samym roku został członkiem Komisji do opracowania planu rozbudowy i nacjonalizacji hutnictwa[3].

Od 1945 roku pracował w Instytucie Naukowo-Badawczym Przemysłu Węglowego, Głównym Instytucie Górnictwa w Katowicach[3], od 1947[1] w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie i od 1951 roku na Politechnice Śląskiej w Gliwicach na Wydziale Górniczym[3]. 30 czerwca 1948 roku[3] obronił pracę habilitacyjną na Wydziale Elektromechanicznym AGH[1].

W 1949 roku z jego inicjatywy powstała Katedra Maszyn Górniczych, która od 1950 roku podlegała pod Wydział Górniczy. Aż do przejścia na emeryturę Popowicz kierował tą katedrą. 30 czerwca 1954 roku otrzymał tytuł naukowy i stanowisko profesora nadzwyczajnego w Politechnice Śląskiej. 28 marca 1957 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. W latach 1964–1966 był przewodniczącym Gliwickiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej[3].

Karierę zawodową zakończył w 1968 roku. Na emeryturze zajmował się fizyką współczesną, analizując istotę materii. Swoje poglądy referował na spotkaniach Polskiego Towarzystwa Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej na Politechnice Śląskiej i Politechnice Wrocławskiej[3].

Zmarł 21 listopada 1995 roku w Katowicach, pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Bogucicach[1].

Życie prywatne

Jego żoną była Edyta Gosiniecka[1]. Miał syna Andrzeja (1937–2019)[1], który także miał techniczne wykształcenie. Podzielał pasje ojca do jazdy na motocyklu oraz na nartach, a także był alpinistą. Jako działacz otrzymał szereg odznaczeń, m.in. Złoty Krzyż Zasługi, Srebrną Odznakę honorową „Zasłużony dla Górnictwa RP” czy Złotą Odznakę PTT z kosówką[6].

Rodzina mieszkała w Katowicach w dzielnicy Koszutka[1].

Zainteresowania

Posiadał wykonany w Anglii specjalnie dla niego motocykl, którym podróżował po Europie i Afryce[1]. W 1930 roku opublikował artykuł Czego nas nauczyła 5000 kilometrowa wyprawa na motocyklu, który został zamieszczony w czasopiśmie Auto (nr 9)[3], opisujący jego podróż po Europie i Afryce[1].

Hobbystycznie uprawiał narciarstwo[7].

Działalność naukowa

Działalność naukowa Popowicza związana była z mechaniką w górnictwie. W swojej karierze opatentował 22 wynalazki oraz opublikował ponad 70 prac[3].

Był recenzentem 11 rozpraw doktorskich, a także dysertacji habilitacyjnych (m.in. Zygmunta Kaweckiego, Adama Klicha, Juliusza Stachurskiego[7], Bogdana Skalmierskiego, Ludwika Müllera, Jerzego Antoniaka) i opiniodawcą wniosków na stopnie profesorskie[3].

Wynalazki

Najważniejszym wynalazkiem Popowicza jest oryginalne urządzenie wydobywcze pracujące sposobem ciągłym. Zasłynął też jako inicjator i propagator stosowania w Polsce wyciągów wielolinowych ze sprzężeniem ciernym. Dzięki jego działalności naukowej powstało wiele rozwiązań, które przez dziesięciolecia były wykorzystywane w polskim górnictwie. Łącznie (w kraju i za granicą) opatentował 22 wynalazki[7].

Lista opatentowanych wynalazków[3]:

  1. Umlaufende Förderferrichtung für Bergwerke (1932)
  2. Urządzenie do dobywania minerałów za pomocą cięgien stale poruszanych w szybie (1933)
  3. Urządzenie do dobywania minerałów (1931)
  4. Zacisk linowy (1931)
  5. Urządzenie do wtaczania wózków do klatki dźwigu (1931)
  6. Urządzenie do ustalania bębnów maszyny wyciągowej (1931)
  7. Zacisk linowy (1935)
  8. Winderhitzer für Hochöfen (1939)
  9. Doppelrchrwinderhitzer insbesondere fflr Hochöfen (1939)
  10. Ogrzewacz powietrza do wielkich pieców (1943)
  11. Ogrzewacz powietrza do wielkich pieców (1943)
  12. Elektryczne udarowe narzędzie drgające (1947)
  13. Urządzenie do urabiania węgla (1948)
  14. Urządzenie do urabiania węgla (1948)
  15. Elektryczne udarowe narzędzie drgające (1949)
  16. Urządzenie do badania trwałości lin (1952)
  17. Urządzenie do urabiania węgla (1953)
  18. Zawieszenie klatek wielolinowych z funkcjonalnym rozdziałem obciążeń (1955)
  19. Maszyny wyciągowe bębnowe typu wieżowego (1957)
  20. Bębny maszyn wyciągowych z przekładnią obiegową (1957)
  21. Urządzenie do posuwu maszyn urabiających węgiel (1958)
  22. Wrębniki tarczowe do maszyn urabiających węgiel (1958)

Publikacje

Pierwsze artykuły publikował w 1924 roku w Mechaniku. Dotyczyły one silników ropowych i sposobów regulacji silników Diesla. W 1927 roku publikował także w języku francuskim[3].

Opublikował ponad 70 artykułów naukowych. Lista publikacji[3]:

  • O regulacji silników Diesle’a (Mechanik, Zeszyt 1, 1924)
  • O współczesnym rozwoju silników ropnych (Mechanik, Zeszyt 3, 1924)
  • Calcul de re’ gulation pour sufflante’a gaz (Creuzot, 1927)
  • Maszyny wyciągowe – wykład w Towarzystwie Politechnicznym (Lwów, 1930)
  • Sahara. Odczyt SIMP (Chorzów 1930)
  • Nowe urządzenie wydobywcze pracujące samoczynnie sposobem ciągłym (Technik nr 2, 1993)
  • Zawiesia klatek wyciągowych (Technik nr 6, 1933)
  • Teoria zacieków linowych (Technik nr 7, 1933)
  • Mechaniczne urządzenie w podszybiach (Technik nr 11 i 12, 1934)
  • Projekt przepisów jazdy liną w świetle praktyki (Technik nr 3, 1934)
  • Koła linowe (Technik nr 11, 1934)
  • Bezpieczeństwo zacisków linowych (Technik nr 12, 1934)
  • Regulacja maszyn płóczkowych systemu Volfa (Technik nr 11, 1935)
  • Turbiny gazowe. Wykład w Towarzystwie Politechnicznym (Lwów, 1938)
  • Nowe urządzenie wytwarzania dmuchu dla wielkich pieców (1939)
  • Tarcie liny na tarczach Koepe (Przegląd Górniczy nr 6, 1945)
  • Nowe urządzenie do wytwarzania dmuchu dla wielkich pieców (praca doktorska) (Politechnika Śląska, Kraków, 30 października 1945)
  • Turbiny gazowe (Przegląd Górniczy nr 3–4, 1946)
  • Mechanizacja w górnictwie (Odczyt, Katowice, 1946)
  • Problemy młotków mechanicznych (Przegląd Górniczy nr 3, 1948)
  • Krytyczne uwagi o konstruktorach i wynalazcach (Czasopismo techniczne nr 3–4, 1948)
  • Spadochrony klatek wyciągowych (Przegląd Górniczy nr 4, 1948)
  • Hamulce maszyn wyciągowych (Przegląd Górniczy nr 4, 1949)
  • Podstawy typizacji klatek szybowych (Przegląd Górniczy, nr 9, 1949)
  • Przyczyny pęknięć płaszcza bębnów maszyn wyciągowych (Przegląd Górniczy nr 7–8, 1951)
  • Wytrzymałość kół kierujących, kół pędnych i bębnów. Część XI (Przegląd Górniczy nr 7–8, 1952)
  • W obronie prowadników linowych (Przegląd Górniczy nr 10, 1952)
  • Spadochrony wyciągów szybowych (Przegląd Górniczy nr 7, 1953)
  • Zagadnienie normalizacji w urządzeniach wyciągowych (Wiadomości PEN Z.10,1953)
  • Urządzenia szybowe (Podręcznik PWT, 1953)
  • Uwagi do artykułu inż. K. Czernera pt. Poślizgi liny na kole pędnym (Przegląd Górniczy nr 4, 1954)
  • W sprawie nacisków liny na żłobki kół (Przegląd Górniczy nr 4, 1954)
  • Wytyczne projektu kopalnianego urządzenia wyciągowego o kompleksowej oszczędności inwestycyjnej (Odczyt, PAN, Podsekcja Maszyny Górnicze, 15 grudnia 1953)
  • Straty w urządzeniach szybowych (Odczyt, Gliwickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, Zabrze, czerwiec 1954)
  • Nowe drogi w budowie wyciągów kopalnianych (Wyd. PAN i NOT, 1951)
  • Rozważania nad zachowaniem się liny na kole pędnym (Archiwum Górnictwa PAN, nr 2, 1955)
  • Uwagi o nowoczesnych urządzeniach szybowych (Zeszyty AGH, Kraków 1955)
  • Kryterium racjonalnego zastosowania kół pędnych, zależnie od głębokości szybu (Sesja naukowa z okazji 10-cio lecia Uczelni, Wydział Górniczy, Pol. Śląska, Gliwice 1955)
  • Układy wielolinowe wyciągów szybowych. Rodzaje i zadania układów wielolinowych (Sesja Naukowa z okazji 10-cio lecia Uczelni. Wydział Górniczy Pol. Śląska, Gliwice 1955
  • Kryterium prawidłowego zastosowania kół pędnych (Archiwum Górnictwa PAN nr 2, 1956)
  • Układy wielolinowych wyciągów szybowych (Zeszyty Naukowe Pol. Śląskiej, seria Górnictwo, Z.1, Gliwice 1956)
  • Nowe metody badania lin stalowych (Zeszyty Naukowe Pol, Śląskiej, seria Górnictwo, Z.2, Gliwice 1956)
  • Obliczenia klatek metodą Crossa (Przegląd Górniczy nr 3, 1957)
  • Lekkość systemu mas ruchowych wyciągów szybowych (Wyd. AGH Kraków. Materiały z konferencji 15–16 kwietnia 1957)
  • Wyciągi szybowe (Podręcznik wyd. II, WGH Katowice 1957)
  • Precyzyjne i samoczynne sterowanie wyciągów szybowych (Przegląd Górniczy nr 1, 1958)
  • Maszyny skrawające, odłupujące i odłupująco-frezujące. Wykłady o mechanizacji robót górniczych (Zeszyt 2, Wrębiarki i kombajny Wyd. 2 poprawione i uzupełnione. Katowice 1958)
  • Wypadki szybowe, zmiany przepisów i tendencje rozwojowe w badaniu wyciągów szybowych w Westfalii (Odczyt. SIT Górn. Katowice 7 lutego 1958, Gliwickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego)
  • Versuchsergebnisse mit dem aktiviertem Kohlenscbrämhobel (Freiberger forschungshefte A 84, Berlin, 1958)
  • Problemy eksploatacji ścian wielocyklicznych o płytkim zabiorze (Praca zbiorowa, WGH Katowice 1958)
  • Urządzenia zmęczeniowe do badania lin (Wyd. GIG, Katowice 22–24 października 1958)
  • Wyciągi szybowe. Poradnik Górnika (WGH, Katowice 1959)
  • Dauorbiegemaschinen zur Prüfung dor Förderseile boi konstanter oder pulsierender Balastung (Freibergerforscfcungshefte A 117, Berlin 1959)
  • Wpływ sprężystości liny na pełzanie na kole pędnym (Wydziałowa Sesja Naukowa Górnictwo, 10 grudnia 1959)
  • Streszczenie referatów (Gliwice, 1960)
  • Wytrzymałość bębnów i kół pędnych wielolinowych wyciągów szybowych (Wydziałowa Sesja Naukowa Górnictwo, 10 grudnia 1959)
  • Streszczenie referatów (Gliwice, 1960)
  • Beitrag zu den Festigkeit sprobłeiuem der Trommeln und Seilträger im Bergbau (Freiberger Forschungshefte A 181, Berlin 1961)
  • Ugięcia płaszcza bębna maszyny wyciągowej z uwzględnieniem skurczu sprężystego liny (Archiwum Górnictwa PAN nr 3, 1962 r.
  • Ruchy względne liny i wykładziny na kole pędnym (Zeszyty Naukowe Pol. Śl. Seria Górnictwo, Gliwice, nr 4 1962)
  • Wytrzymałość bębnów transporterów taśmowych (Zeszyty Naukowe Pol. Śl. Seria Górnictwo, Gliwice, nr 7, 1963)
  • Kręcenie się lin w szybach pod działaniem ciężaru własnego (Zeszyty Naukowe Pol. Śl. Seria Górnictwo, Gliwice nr 7, 1963)
  • Problemy wytrzymałości powłokowej bębnów i kół pędnych (Zeszyt: Maszyny wyciągowe – materiały i referaty na Konferencję Naukowo-Techniczną ZUT ZGODA z udziałem Katedry Maszyn Górniczych Świętochłowice 8–10 października 1963)
  • Elektryczny układ analogowy do wyznaczania sił wewnętrznych i przemieszczeń w bębnach pracujących jako powłoki gięte (ZN Pol. Śl. Górnictwo 8/64)
  • Maszyny wyciągowe – bębny i koła pędne (Pol. Śląska, Skrypty Uczelniane nr 98, Gliwice, 1964)
  • Spannungs erraittlung in Mantel von Mehrseiltreiben und Bandtromeln (Freiberger Forsohungshefte A 324, Berlin, 1964)
  • Kierunki rozwoju urządzeń wyciągowych (Zeszyt V Biuletynu za gadnień postępu technicznego i ekonomiki górnictwa, Sosnowiec, 1965)
  • Nowoczesne urządzenia wyciągowe (konferencja naukowo-techniczna w Sosnowcu)
  • Badania analogowe prętów krzywych (Archiwum Górnictwa PAN, nr 1, 1967)
  • Ergebnisse von radiomeirischem Messungen an einer Schacht Förderanlage (Freiberger Forsohungshefte A 428. Berlin 1967)
  • Elektrische Analogiemodelle zur Spannungsermittlung in den Seilträgern der Fördermaschinen (Freiberger Forsohungshefte A 428, Berlin 1967)
  • Modele elektryczne kół ramionowych i tarczowych. Artykuł do Księgi Jubileuszowej z okazji 40-lecia pracy naukowej prof. Roberta Szewalskiego (Politechnika Gdańska, Gdańsk-Wrzeszcz, 1968)
  • Kraft und Bewegungsverhältnisse Förderseil und Treibscheibe (XIX Berg – und Hüttenmännischer Tag. Bergakademie Freiberg, 2–5 lipca 1968)
  • Zagadki klimatu (Kosmos, 1978 r. s. 11–23)

Ordery i odznaczenia

Nagrody i wyróżnienia

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Antoni Steuer, Oktawian Popowicz – Kresowianie na Śląsku [online], leksykonkresowian.instytutslaski.pl, grudzień 2022 [dostęp 2025-10-04] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-04] (pol.).
  2. ↑ PAMIĘTNIK „ORLĘCIA” – Zygmunt Popowicz [online], genealogia.okiem.pl, 14 stycznia 2014 [dostęp 2025-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-05] (pol.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Jerzy Antoniak, Twórczość naukowa i techniczna profesora Politechniki Śląskiej Oktawiana Popowicza, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej: Górnictwo” (89), Gliwice: Politechnika Śląska, 1972, s. 5–15 (pol.).
  4. 1 2 Polski Klub Motocyklowy w Katowicach [online], Świat Motocykli, 12 czerwca 2021 [dostęp 2025-10-08] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-08] (pol.).
  5. ↑ Program Politechniki Śląskiej na rok akademicki 1946/47. Gliwice: Politechnika Śląska, 1947, s. 182. [dostęp 2026-07-16].
  6. ↑ Odszedł Andrzej Popowicz [online], Oddział PTT w Bielsku-Białej, 27 marca 2019 [dostęp 2025-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-05] (pol.).
  7. 1 2 3 Józef Hansel, Profesor Oktawian Popowicz – wybitny twórca i uczony w dziedzinie górniczych wyciągów szybowych (1898 ÷ 1995) [online], Katedra Transportu Linowego, Wydziału Inżynierii Mechanicznej i Robotyki, Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. [dostęp 2025-10-08] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-08] (pol.).
  8. ↑ Politechnika Śląska im. Wincentego Pstrowskiego w Gliwicach 1970–1971. Gliwice: Politechnika Śląska, 1971, s. 413. [dostęp 2026-07-22].
  9. ↑ Inauguracja nowego roku akademickiego. „Trybuna Robotnicza”. Nr 234 (6743), s. 2, 2–3 października 1965. Śląskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa”. [dostęp 2026-08-11].
  10. 1 2 Doktorzy Honoris Causa [online], Politechnika Śląska [dostęp 2025-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-05] (pol.).
  11. ↑ Doktoraty honoris causa. „Diariusz Politechniki Śląskiej”. Nr 1 (24), s. 3, październik 1990. Gliwice: Politechnika Śląska. ISSN 1734-9605. [dostęp 2026-06-05].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.