Regia Aeronautica

30 czerwca 1941 podpisano porozumienie pomiędzy generałami Keitlem i Marrasem o wysłaniu jednostek na front wschodni. 1 lipca 1941 porozumienie zostało wysłane do dowództwa i 83 samoloty skierowano do wsparcia włoskich jednostek na froncie.

25 lipca 1941 roku stworzono jednostkę lotniczą w Rosji. Podlegać jej miały wszystkie jednostki lotnicze wysłane na front wschodni. Dowódcą został wyznaczony wojskowy Carlo Drago, którego zadaniem oraz całego sztabu lotniczego była współpraca ze sztabem lądowym. Miało się to odbywać poprzez koordynacje zadań, stworzenie logistyki i administracji. Drago szykując szlak bojowy, odwiedził jednostki w Tiranie i Mostarze gdzie przemawiał motywacyjnie i przedstawił cele misji. Następnie odleciał trasą przez Belgrad i Bukareszt do Tudoru. Tam dokonał inspekcji lotniska i udał się do Botoszany gdzie przebywał generał Messe. Uzgodnione zostały pierwsze operacje z korpusem lądowym na odcinku Dniestr – Bug, a jako dowódcę wyznaczono porucznika Minoja. Myśliwski 22 Dywizjon został wysłany na front wschodni 9 sierpnia 1941 roku. Trasa przelotu uwzględniała tankowanie w Belgradzie i zatrzymanie się w Bukareszcie z powodu złych warunków pogodowych. Podczas postoju naniesiono żółte pasy identyfikacji, którym były również pomalowane pokrywy silników. Samoloty jakie wykorzystywano to Fiat BR.20M, Ca 311 oraz MC.200. Lotnisko zgrupowania znajdowało się w Tudora, do którego dotarły samoloty 12 sierpnia. Z powodu złego stanu pasa startowego odnotowano wiele uszkodzeń samolotów lądujących, w szczególności tylnego podwozia. Dywizjonem dowodził major Giovanni Borzoni, a eskadrami dowodzili kapitanowie: Vittorio Minguzzi, Germano La Ferla, Giorgio Iannicelli oraz Enrico Meille. Piloci wysłani w jednostkach posiadali już doświadczenie bojowe z czasów wojny domowej w Hiszpanii^[9].

Wyposażeniem jednostek były myśliwce MC.200, które spisywały się nadzwyczaj dobrze. Pierwsze problemy z silnikami zaczęły się z momencie nastania większych mrozów, do których odpalenia potrzebne były piece grzewcze oraz problemy sprawiały otwarte kabiny pilotów. 16 sierpnia 1941 roku przyleciały kolejne eskadry z samolotami Ca.311 i SM.82, tracąc jednego Ca.311 z powodu awarii silnika. Od 22 sierpnia 1941 rozpoczęło się przebazowanie do Kirowa, jednak z powodu braku przygotowania lotniska skierowano się do Krzywego Rogu. Udało się do 26 sierpnia przebazować tam tylko część samolotów. Konieczne stało się uporządkowanie lotniska z powodu wcześniejszych walk, co zajęło kilka tygodni. Wśród samolotów bojowych operował również jeden samolot wyposażony w aparaty i kamery w celu dokumentacji włoskich walk oraz rozpoznania wrogich jednostek. Do ZSRR przerzucony został niezbędny personel naziemny wraz ze sprzętem technicznym. Dzięki temu zachowano sprawność operacyjną eskadr. Korpus lotniczy otrzymał poza tym 300 pojazdów różnego typu przy personelu 140 oficerów, 180 podoficerów, 1500 żołnierzy i 90 cywilnych specjalistów^[10].

27 sierpnia 1941 roku dziewięć samolotów MC.200 wykonywało patrol nad Dniestrem gdzie spotykano radzieckie bombowce. Zameldowanych zostało sześć zestrzeleń SB-2 oraz dwa I-16, a 28 sierpnia utracono własny samolot przy powrocie z patrolu który z nieznanych przyczyn runął na ziemię. 30 sierpnia dokonywano lotów rozpoznawczych wykonywanych przez Ca.311 bez osłony myśliwców. Pomimo wymiany ognia z obu stron nie doszło do żadnych strat. 3 września skierowano myśliwce przeciwko Armii Czerwonej. Ogień wymierzony przez jednostki naziemne przeciwko samolotom doprowadził do utraty dwóch samolotów. Pierwszy pilot porucznik Nannini trafił do niewoli, a podporucznik Marchetto zginął. Do awaryjnego lądowania doszło również podczas powrotu samolotu po walce z trzema I-16. 12 września 1941 roku w omyłkowym ostrzale niemiecka artyleria zestrzeliła jeden Ca.311, którego załoga musiała ratować się skokiem na spadochronie. W tym samym dni prawie cała eskadra przeleciała całkowicie za linię frontu gdy nie potrafiono zlokalizować własnego lotniska polowego. Została w odpowiednim czasie zwrócona i sprowadzona za własne linie przez wysłany w pogoń następny samolot^[11].

15 września 1941 roku podczas patrolu nad Dniestrem zestrzelono kolejne trzy samoloty wroga oraz jeden samolot prawdopodobnie. Próbowano przy pomocy lotnictwa wspierać obronę przyczółków na rzece przez ofensywne patrole i rozpoznanie. Udało się zrealizować ten cel przez uzyskanie przewagi powietrznej. 30 września 1941 roku ponownie niemiecka artyleria zestrzeliła podporucznika Ferrariego, a równocześnie kilka innych myśliwców wróciło z lotów patrolowych uszkodzonych. Aby nadążyć za przesuwającym się frontem nastąpiła kolejna zmiana bazy na Zaporoże. Pomimo lepszego wyposażenia lotniska było ono zdewastowane po walce z 5 października. Podczas przebazowania wizytację odbył generał Francesco Pricolo, który ocenił pozytywnie morale i bojowego ducha włoskich żołnierzy^[12].

19 października 1941 roku jako odnotowany incydent, doszło do zderzenia się między samolotami Ca.311 i MC.200 na płycie lotniska co doprowadziło do ich uszkodzenia. W tym samym czasie włoski dywizjon lotniczy został, po przebazowaniu, podporządkowany rozkazom niemieckiemu V Korpusowi Lotniczego gen. von Greima, co przesunęło zakres działania również nad tereny kontrolowane przez niemieckie jednostki. Pod koniec miesiąca pogoda obniżyła aktywność lotniczą. Skutkiem był brak rozpoznania lotniczego podczas opanowywania Zagłębia Donieckiego i niezadowolenie jednostek naziemnych. Rozpoczęto transport zaopatrzenia przy pomocy samolotów z powodu złego stanu dróg i zniszczeń mostów, jednak nie udawało się w ten sposób zapewnić dostatecznej ilości paliwa. Podczas okrążenia Nikitówki 9 listopada 1941 lotnisko w Stalino stanowiło cenne wsparcie dla okrążonych jednostek, a 12 listopada myśliwce wsparły akcję przerwania okrążenia. Pomimo lotów na granicy zasięgu nie poniesiono ani jednej straty. 16 listopada 1941 roku rosyjska obrona przeciwlotnicza zestrzeliła samolot Ca.311 w rejonie Woroszyłowgradu. Załoga pomimo lądowania na spadochronach zginęła w niewoli przy ciężkiej pracy lub głodu^[12].

Początek grudnia i warunki pogodowe w 1941 roku uniemożliwiały swobodne wykonywanie lotów bojowych. Pierwszy dzień umożliwiający działanie przypadł na 10 grudnia więc skierowano do lotów w grupach po trzy samoloty MC.200. Pomimo znalezienia się pod silnym ostrzałem wszystkie samoloty wracały z lotów bez strat, które dopiero odnotowano 12 grudnia kiedy został zestrzelony transportowy Ca.133, a załoga z porucznikiem Lucio Lay zginęła^[12].

20 grudnia zdołano wykryć kolejowe transporty ze wschodu i południowego wschodu, które koncentrowały się naprzeciwko 3. Dywizji Szybkiej i styku niemieckich jednostek XLIX Korpusu Górskiego. Udało się w rozpoznaniu lotniczym ocenić siły radzieckie na dywizję strzelecką i trzy dywizje kawalerii. Po rozpoczęciu ataku włoskie jednostki zostały pozbawione pomocy niemieckiego i włoskiego lotnictwa z powodu pogody. Jej poprawa nastąpiła podczas próby kontrataku Rosjan. Wówczas sowieckie bombowce zrzucały małe bomby lotnicze i dokonywały ostrzałów z broni pokładowej. W tym okresie włoscy piloci zgłosili zestrzelenie pięciu rosyjskich samolotów. 27 grudnia dzięki dobrej pogodzie przebazowano samoloty z Zaporoża do Stalino i w trzy dni zestrzelono dwanaście wrogich samolotów. Rankiem 28 grudnia trzy MC.200 pod dowództwem porucznika Giovanniego Boneta eskortowały bombowce Ju 87 w okolice Debalcewa. Stoczono bitwę powietrzną w której zgłoszono kilka zestrzeleń jednak własne samoloty zostały mocno uszkodzone i musiały zawracać. Dodatkowo w okolicy Timofejewska zestrzelono sześć rosyjskich samolotów. 29 grudnia temperatura spadła do -35*C. Pomimo mrozów pięć samolotów wykonywało standardowy patrol nad liniami frontu, a po problemach z silnikiem w jednym z nich zawrócił na lotnisko. Pozostałe zaatakowały wrogi patrol I-16. Podczas pościgu jaki się wywiązał doleciało osiem samolotów Polikarpowa, które uszkodziły jeden z włoskich samolotów, który zdołał wrócić do Stalino pilotowany przez porucznika Pietro Durando. Popołudniu potrzebna stała się osłona włoskich jednostek naziemnych, a sprawne pozostały zaledwie trzy samoloty. Nad miejscowością Bowolino wykryto pięć SB-2. Pierwszy atak doprowadził do awaryjnego lądowania jednego z nich i odwrotu pozostałych z nich. Następnie dotarła eskorta bombowców w postaci samolotów MiG-3 oraz I-16 w znacznej przewadze liczebnej. Włoskie samoloty rozpoczęły indywidualny odwrót, podczas którego samolot kapitana Iannicelliego został zestrzelony^[13].

W grudniu 1941 roku generał Messe zaproponował przebudowę włoskiego korpusu lotniczego. Dywizjon latający na samolotach Ca.311 miałby zostać zastąpiony przez dwie eskadry z BR.20 oraz dwie eskadry myśliwskie z docelowymi MC.202. Ciężka pogoda, braki zaopatrzenia i zasypane lotniska uziemiły lotnicze jednostki na początku 1942 roku do 4 lutego. 5 lutego 1942 dziewięć samolotów MC.200 dokonało nalotu Krasnyi Liman gdzie uszkodzono 10 myśliwców i bombowców, a podczas walki powietrznej zestrzelono trzy kolejne. 23 lutego 1942 roku zestrzelono jeden bombowiec, a następnego dnia dwa myśliwce. 28 lutego samoloty operujące ze Stalino patrolowały niebo nad Aleksandrowką w liczbie ośmiu samolotów gdzie zestrzelono dwa samoloty rosyjskie, a na początku marca eskortując Ju 87 zestrzelono kolejnych pięć samolotów. 17 marca siedem MC.200 zaatakowano lotnisko Luskotowa, gdzie relacja dowódcy meldowała o zniszczeniu co najmniej dziesięciu myśliwców. W walkach w okolicy Olchowatki w dniach 22–24 marca dokonano pięć pewnych zestrzeleń,a podczas nalotu na Stalino utracono po jednym Ca.133 i Ca.164 oraz uszkodzono trzy Ca.311. 30 marca 1942 roku dziewięć MC.200 zestrzeliło cztery samoloty sowieckie i dwa prawdopodobnie^[14].

18 kwietnia podczas lądowania zginął porucznik Giovanni Beduz. W okresie od kwietnia do czerwca 1942 roku włoscy lotnicy intensywnie walczyli w kontrofensywie nad Dońcem. Zwalczano wrogie lotnictwo oraz wykonywano rozpoznawcze loty. Zmęczeniu ulegał jednak personel z powodu trudów walk i warunków polowych. Zaczął szerzyć się szkorbut i zapalenia płuc. Dowództwo zadecydowało o wycofaniu dywizjonów z frontu wschodniego i wymianie ich na świeże jednostki. Podsumowanie mówiło o wykonaniu do tej pory 337 lotów z nalotem 686 godzin. Pierwsze raporty o przeciwniku mówiły o zdezorganizowaniu sowieckiego lotnictwa i niezdecydowaniu w boju. Brakujące wyszkolenie włoskich załóg pomimo przewagi liczebnej przeważało na ich niekorzyść. Powodem była artyleria przeciwlotnicza ostrzeliwująca efektownie i precyzyjnie. Po pojawieniu się raportów zaczęto napotykać na samoloty o podobnych osiągach co włoskie maszyny, a nawet je przewyższające, a przewaga liczebna coraz częściej pojawiała się po stronie Rosjan. W okresie równowagi technologicznej włoskie lotnictwo spisywało się zaledwie poprawnie, ale przy nowych konstrukcjach lotniczych pojawiały się pierwsze kłopoty w walce z przeciwnikiem^[15].

6 lipca 1942 roku utworzone zostało nowe dowództwo Comando Aeronautica Fronte Orientale. Jednostki wyczerpane walkami frontowymi zostały podmienione na świeże jednostki, a siły lądowe rozbudowane w postaci 8 Armii. Eskadry nowego dywizjonu przyleciały na nowych samolotach MC.200 w liczbie siedmiu. Dało to łącznie 33 myśliwce rozdzielone na trzy eskadry. W sprawności bojowej utrzymano jednak połowę z nich. Młodsze kadry pilotów były mniej doświadczone, a ich jedyne loty to obrona w rejonu Neapolu. 6 maja 1942 wykonano pierwszy patrol bojowy w rejonie Debalcewa, gdzie jeden z samolotów uszkodzony został ogniem artylerii przeciwlotniczej. 8 maja doszło walki z myśliwcami radzieckimi z których zestrzelono trzy tracąc eskortowany samolot rozpoznawczy. Dodatkowo w godzinach popołudniowych utracono dwa samoloty SM.81 i jeden Ca.311 podczas nalotu samolotów Pe-2 na lotnisko w Stalino, który ponowiono 10 maja uszkadzając samolot transportowy. 13 maja utracono myśliwiec ppor. Calafiore. 19 maja szesnaście myśliwców eskortowało bombowce w nalocie na lotnisko Petroskaja, którego broniła artyleria przeciwlotnicza. Po tych lotach samoloty MC.200 uznane zostały już za przestarzałe do realiów walk frontowych i wystosowano prośbę o podmianę na MC.202 Folgore. Odpowiedź nadeszła dopiero we wrześniu, wysyłając 12 samolotów i rozdzielając je po trzy na eskadrę. 6 czerwca 1942 roku podczas eskorty rozpoznania w okolicy Dmietriewki zestrzelono sierż. Burei, a trzy dni później Bernardiniego, odpowiadając zestrzeleniem jednego wrogiego myśliwca. 12 czerwca nad Artiomowskiem doszło do walki ośmiu MC.200 z pięcioma Ił-2 i trzema MiG-3 tracąc jeden samolot sierż. Dorvy. 27 czerwca przeniesiono eskadry do Barwenkowa z zadaniem osłony nowych przepraw tworzonych na Dońcu^[16].

1 lipca 1942 roku piętnaście samolotów MC.202 walczyło z formacją lotniczą skierowaną w stronę Artiomowska. Włoska strona raportowała zestrzelenie dwóch bombowców i jednego Iła-2. Wraz z przesuwaniem się frontu na wschód samoloty były przebazowane do Makajewka, skąd można było eskortować bombowce. Następnie zmieniono lotnisko tymczasowo na miejscowość Tacinskaja, a następnie na: Obliwskaja, Millerowo, Kantemirowka oraz Karinowskaja. 25 lipca 1942 roku eskortowano bombowce Ju 87 w rejonie Kałacza, gdzie napotkano 15 samolotów ŁaGG. Niemieckie bombowce poniosły straty w wyniku zestrzeleń. Na następny dzień napotkano 20 myśliwców ŁaGG tracąc dwa myśliwce i trzy bombowce. 27 lipca 1942 roku nad Kałaczem utracono dwa myśliwce strącając trzech przeciwników. W raportach odnotowano, że straty zostały poniesione w wyniku zużycia samolotów i braku doświadczenia pilotów. Podczas przeniesienia 8 Armii z Zagłębia Donieckiego nad Don zajęto pozycje, które zapewniały osłonę niemieckich jednostek kierujących się na Kaukaz. Loty rozpoznawcze okazały się najcenniejsze dzięki zdobywanym informacjom o przeciwniku. Pod koniec sierpnia 1942 roku włoskie myśliwce osłaniały jednostki naziemne samemu przenosząc się ze Stalino do Woroszyłowgradu. 3 sierpnia otrzymano pierwsze Fiaty BR.20M, których łącznie przyleciało dwanaście. Były to pierwsze bombowce dwusilnikowe, które wysłano na front wschodni z Włoch. Od 3 do 5 sierpnia zanotowano 5 pewnych zestrzeleń i 3 prawdopodobnych bez strat własnych. 6 sierpnia 1942 roku doszło do pierwszego nalotu bombowców strategicznych na wschód od Donu^[17].

Podczas pierwszej bitwy nad Donem lotnictwo zadawało wysokie straty jednostkom naziemnym. Używano także lotnictwa do ewakuacji rannych w liczbie 530. Nie poniesiono ówcześnie żadnych strat do 29 sierpnia 1942 roku nie licząc dzień wcześniej awarii jednego SM.81 o numerze M.M.20623, który zapłonął po nieudanym lądowaniu. 19 września 1942 roku doszło do poważnego w skutkach bombardowania lotniska w Stalino gdzie zginęło trzech techników i jedenastu zostało rannych. W okresie jesiennym i przed nadejściem zimy wykonywano ciągle rozpoznania fotograficzne. Z uzyskanych informacji uznano, że wybrzeże rzeki znacząco wsparcia wojska radzieckie pod względem defensywy. Jesienna pogoda utrudniła utrzymanie sprawności samolotów i dostarczania zaopatrzeniem dla zaplecza technicznego. Lotniska frontowe rozmokły co ograniczyło wykorzystanie samolotów. Tylko 13 października sześć MC.200 zaatakowało siedem Ił-2 zgłaszając dwa zestrzelenia i uszkodzenie pozostałych oraz 4 grudnia utracono jednego Fiata BR.20M, który ewakuował rannych, ale podczas lądowania rozbił się zahaczając skrzydłem o ziemię^[18].

Zima z roku 1942 na 1943 doprowadziła do klęski 8 Armii. Armia Czerwona wstępnie zaatakowała jej pozycje 11–15 grudnia 1942 roku w celu oszacowania możliwości obronnych Włochów i przeszła we właściwe natarcie. Lotnictwo starało się wspierać obronę jednostek włoskich wraz z jednostkami cofającymi się przez zamarznięte stepy. Dokonywano zrzutów zasobników zaopatrzeniowych oraz ewakuacji rannych z dróg i terenów utwardzonych. Samoloty MC.200 i MC.202 operowały z Kantemirowki. 12 grudnia 1942 roku zginął por. Benedetti po ostrzale z ziemi. W dniach 18 do 21 grudnia 1942 roku ewakuowano lotnisko samolotami SM.81. Wraz z MC.200, MC.202 i BR.20M przeleciano do Starobielska i Woroszyłowgradu. 18 grudnia cztery MiG-3 uszkodziły jednego Fiata BR.20M, a 20 grudnia zestrzeliły następnego w locie nad rzeką Tichaja. Końcem grudnia 1942 roku sprawnych pozostało 28 myśliwców MC.200 i czternaście MC.202, do których dla wzmocnienia jeszcze przed końcem roku przysłano dwa dodatkowe. 29 grudnia 1942 roku na pokładzie SM.81 udał się generał Pezzi na inspekcję stanu jednostek. Podczas powrotu z Czertkowa, gdzie okrążonych było 7000 Włochów i 4000 Niemców jego samolot został uznany za zaginiony. Generała Pezziego zastąpił ppłk Marucci, a następnie generał Rampelli. Gdy temperatury powietrza spadały poniżej 40-45 stopni rozpoczęły się problemy z zamarzającymi podwoziami, olejami, smarami i wieżyczkami obronnymi w samolotach. Tylko około 50 samolotów było gotowych do lotu. Próbowano w miarę możliwości dostarczać zaopatrzenie do okrążonych jednostek, a w lotach zabierać rannych. 2 stycznia 1943 roku utracono jeden z samolotów podczas takich lotów, gdzie ocalał tylko jeden pilot por. Panta. 17 stycznia 1943 roku odnotowana została ostatnia akcja włoskich lotników w Rosji. Po zaatakowaniu rosyjskich kolumn, które zagrażały jednostkom włoskim zawieszono loty z powodu braków technicznych, a sukcesy Armii Czerwonej wymusiły wycofanie się na bardziej cofnięte lotniska^[19].

Jednostki na początku stycznia wycofały się w 1943 roku do Stalino. Po drodze w Woroszyłowgradzie zniszczono 15 niesprawnych myśliwców i 20 nowych silników, których nie udało się ewakuować. Dywizjon myśliwski dokonał koncentracji sił w Stalino do 22 stycznia. 13 lutego samoloty doleciały do Odessy. Doleciało na miejsce 24 MC.200 i 9 MC.202, gdzie utracono jeszcze jednego MC.200. Do Włoch powrócono w kwietniu 1943 roku do Florencji. Samoloty MC.202 wykonały 17 lotów bojowych przez cały swój pobyt na froncie gdzie nie uzyskano żadnego sukcesu ani strat. W osiemnaście miesięcy działania średnio utrzymywano 30 samolotów sprawnych do lotów. Wykonano 1983 lotów eskortowych, 2557 ofensywnych, 511 ataków szturmowych, 1310 nalotów. Zestrzelono 88 zestrzeleń i 72 zniszczenia naziemne przy stratach 15 maszyn. Eskadry transportowe powróciły do Włoch w maju 1943 roku^[20].