Religia Traków

Religia Traków – słabo znany^[1] zespół wierzeń politeistycznych, z których wiele elementów zostało zapożyczonych przez Greków (m.in. kult Aresa, Dionizosa, mit o Orfeuszu, misteria eleuzyjskie, wiara w nieśmiertelność duszy).

Wszystkie źródła o religii Traków pochodzą od autorów greckich, którzy w opisach stosowali analogie do wierzeń własnych.

• Według Herodota południowo-wschodnie plemiona trackie najbardziej czciły Słońce, a w okolicy Abdery Trakowie nadali Apollonowi rodzimy epitet Derajnos. Wodzowie plemienni największą cześć oddawali Hermesowi (o przydomku Ajnos), opiekującemu się bydłem, a pozostali członkowie wspólnoty – Aresowi, Dionizosowi i Artemidzie. Opisując żyjących na północ od Dunaju Getów, Herodot podaje, że mieli zwyczaj strzelać z łuków w niebo, gdy grzmiało, a jeden z ich odłamów (Krobyzi) wierzył w nieśmiertelność (iż nie umierają, lecz idą do boga Zalmoksisa, któremu co pięć lat składano ofiary z ludzi wybieranych poprzez losowanie^[2]). O samym tym bóstwie Herodot pisał, że Zalmoksis nie był wcale bogiem, lecz człowiekiem śmiertelnym, niewolnikiem żyjącym na wyspie Samos u Pitagorasa. Po wyzwoleniu i zgromadzeniu majątku powrócił do ojczyzny. W czasie organizowanych przyjęć mówił zaproszonym rodakom, że ani on, ani oni nie umrą, lecz żyć będą wiecznie i posiadać wszystkie dobra. Kazał sobie jednocześnie wybudować podziemne mieszkanie, w którym zniknął na trzy lata. Trakowie uznali go za zmarłego; kiedy w czwartym roku pokazał się Trakom, ci uwierzyli w jego przesłanie^[3].

• Hekatajos z Miletu stwierdzał, że inne odłamy Getów – Teryzowie i Krozybowie, również wierzyły w nieśmiertelność. Platon w dialogu Charmides wspominał leczniczą działalność Zalmoksisa, a według Strabona Zalmoksis nie był ani bogiem, ani herosem, ale człowiekiem umiejącym odczytywać wolę bogów.

• Zdaniem Strabona także muzy helikońskie były trackiego pochodzenia, podobnie jak muzycy Orfeusz, Muzajos, Eumolpos. Muzajos miał być synem Orfeusza i ojcem Eumolposa – jednego z twórców misteriów eleuzyjskich.

• Platon w Obronie Sokratesa bezpośrednio przed Orfeuszem i Muzajosem wymienia Triptolemosa jako kultowego herosa Eleuzyny, który według podań orfików był potomkiem bóstw mających bezpośredni związek z kultem rolniczym Traków. Także Platon w Państwie dał opis obchodów ku czci Bendis w Pireusie, gdzie o północy odbywały się wyścigi konne, podczas których galopujący jeźdźcy podawali sobie nawzajem płonące pochodnie (podobnie w tesalskiej Larisie). Z innych źródeł wiadomo, iż kult tej bogini również miał charakter orgiastyczny.

Bóstwem typowo trackim była Bendis (Bendida) – bogini łowów, urodzaju, roślinności, Księżyca, opiekunka dziewcząt, kobiecej czystości i wielodzietności. Grecy utożsamiali ją z Artemidą lub Hekate, rzadziej z Persefoną. Z czasów rzymskich zachowało się jej wyobrażenie na płaskorzeźbie jako kobiety siedzącej tyłem na koniu, trzymającej w lewej ręce łuk, a w prawicy zająca, którego podgryza pies; towarzyszy jej inna kobieta z pochodnią w ręku (prawdopodobnie hipostaza Bendis-Hekate).

Spośród wierzeń trackich szczególnie charakterystyczny i popularny był też (zwłaszcza w wojsku) kult tzw. Jeźdźca Trackiego – herosa porównywalnego z Herkulesem, który w powszechnych wierzeniach utrzymał się aż do IV wieku n.e. Znaleziono ponad 1000 płyt z jego wizerunkiem^[4].

Trackim królom przypisywano boskie pochodzenie, jako przodkom Hermesa^[2]. Legendarni traccy królowie byli jednocześnie kapłanami. Królowie-kapłani sprawowali władzę dziedzicznie i uczestniczyli w obrzędach religijnych. Chociaż z czasem (po VI w. p.n.e.) następuje rozdział funkcji władcy od funkcji kultowej, tradycje królów pełniących pewne funkcje religijne przetrwały do czasów historycznych; na przykład, król Kotys I miał składać ofiary podczas uczt^[5][6].

• Herodot: Dzieje (przeł. i opr. Seweryn Hammer). Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1954
• Iwan Wenedikow, Todor Gerasimow: Sztuka tracka. T. 2. Warszawa: Arkady, 1978.
• Mara Conczewa: Sztuka ziemi trackiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979. ISBN 83-06-00084-6.
• Christo Danow: Trakowie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-06121-9.
• Andrzej M. Kempiński: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. Poznań: SAWW, 1993, ISBN 83-85066-91-8
• Jeffrey Spier, Timothy Potts, Sara Cole, Margarit Damyanov, Zosia Archibald, Christo Popov, Julia Tzetkova, Matthew Sears: Ancient Thrace and the Classical World: Treasures from Bulgaria, Romania, and Greece. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2024. ISBN 978-1-60606-940-0. (ang.).